هیندووسەکانی پاکستان لەناودەچن؛ هاوڵاتی تەنها بە ناو

پوختە

ئەم وتارە لێکۆڵینەوە دەکات لەوەی چۆن کەمینەی هیندووی پاکستان لەو کاتەوەی وڵاتەکە لە ساڵی ١٩٤٧ دامەزراوە، بە شێوەیەکی بەردەوام بۆ لاوەکی ڕانراوە. پێش دابەشبوون (Partition)، هیندووەکان نزیکەی ١٣.٥–١٥ لەسەدی دانیشتوانی ئەو خاکەیان پێکدەهێنا کە ئێستا پاکستانە. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٢٣ی پاکستان، هیندووەکان ئێستا تەنها ١.٦١ لەسەدی دانیشتوانی وڵاتەکە پێکدەهێنن. هەرچەندە بەشێکی زۆری دابەزینی دیمۆگرافیی سەرەتایی بەرهەمی دابەشبوون بوو، ئەم وتارە دەڵێت ئەزموونی کۆمەڵگای هیندووی ماوە لە ماوەی هەشت دەیەی ڕابردوودا، شێوازێکی فراوانتری جیاکاریی دامەزراوەیی و دوورخستنەوەی کۆمەڵایەتی دەردەخات کە هەست بە نائاسایشیی چەسپاندووە و هاندەری کۆچی بەردەوام بووە. وتارەکە جیاکاریی دەستووری و یاسایی، گۆڕینی ئاین و هاوسەرگیریی بەزۆری کچە هیندووەکان، دەستبەسەرداگرتنی زەوی، جیاکاری لە دامەزراندندا، هێرش بۆ پەرستگاکان، نەبوونی دەستگەیشتنی گونجاو بە دادپەروەری، و ئەو پاراستنە سنووردارەی کە بۆ کەمینە ئایینییەکان دابین کراوە، دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە. هەروەها سڕینەوەی هێواشی ناسنامەی هیندووی پاکستان دەکۆڵێتەوە لە ڕێگەی پشتگوێخستن و وێرانکردنی کەلەپووری ئایینی، ناونانەوەی دووبارەی ژمارەیەکی زۆر شوێن و شەقام لە دوای دابەشبوون کە پەیوەندییان بە کۆمەڵگاکانی هیندوو، سیخ و جەین هەبوو، و کەم‌دیدەبوونی ڕابردووی فرەڕەنگی پاکستان پێش دابەشبوون. لە کۆتاییدا، وتارەکە بەرگریکردنی نێودەوڵەتیی پاکستان لە مافەکانی کەمینەکان بەرامبەر ئەو بارودۆخە تۆمارکراوانەی کەمینەی هیندووی خۆی ڕوویان تێدەکات، هەڵدەسەنگێنێت.

ئەم وتارە بە پشتبەستن بە داتای سەرژمێری، تۆمارە حکومییەکانی پاکستان، ڕاپۆرتی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ، توێژینەوەی ئەکادیمی، و حاڵەت‌توێژینەوە تۆمارکراوەکان، «دیمیتوودەی نوێ» (neo-dhimmitude) وەک چوارچێوەیەکی شیکاری بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی بپشکنێت ئایا ئەو شێوازانەی لە مێژوودا پەیوەست بوون بە ژێردەستکردنی ئایینی، وەک پێگەی نایەکسان، لاوازیی ئایینی، ناچارکردن، سنووردارکردنی ژیانی ئایینی، و سڕینەوەی ناسنامەی کۆمەڵایەتی، لە پاکستانی هاوچەرخدا بە شێوەی نوێ دەرکەوتوونەتەوە یان نا.

دیمیتوودەی مێژوویی و سەرهەڵدانی دیمیتوودەی نوێ

بارودۆخی کەمینەی هیندووی پاکستان، مێژوویەکی درێژ و ئاڵۆزی پەراوێزخستنی ئایینی، جیاکاری و دوورخستنەوەی کۆمەڵایەتی دەنوێنێت. لە مێژوودا، دیمیتوودە ئاماژە بوو بۆ پێگەی یاسایی و کۆمەڵایەتیی ئەو کۆمەڵگا نامسوڵمانانەی لەژێر حوکمی ئیسلامیدا پارێزراو بوون، بەڵام لە پێگەیەکی ژێردەستەدا دانرابوون. بات یەئۆر (Bat Ye’or)، نووسەرێک کە بە کارەکانی لەسەر ئەزموونە مێژووییەکانی جولەکە و مەسیحییەکان لەژێر حوکمی موسڵماناندا ناسراوە، لە کتێبی The Dhimmi: Jews and Christians Under Islam سنووردارکردنەکان تۆمار دەکات کە لە کات و شوێنی جیاوازدا بەسەر جولەکە و مەسیحییەکاندا سەپێنراون، لەوانە سنووردارکردنەکانی پەیوەست بە دامەزراوە ئایینییەکان، ژیانی گشتی، باج، دامەزراندن و پێگەی سیاسی. [١] کاری دواتری، The Decline of Eastern Christianity Under Islam: From Jihad to Dhimmitude، ئەزموونی کۆمەڵگا مەسیحییەکان لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەناتۆلیا دەکۆڵێتەوە، بە ڕووداوەکانی جیاکاری، چەوساندنەوە، گۆڕینی ئایین بەزۆر، ئاوارەکردن و سنووردارکردنی ژیانی ئایینی مەسیحییەوە. [٢]

بەڵام ئەم چەمکە مێژووییە لە چوارچێوەی پاکستاندا پێویستی بە دەستنیشانکردنێکی گرنگ هەیە. هیندووەکان لە مێژوودا بە هەمان شێوەی جولەکە و مەسیحییەکان بە «دیمی» پۆلێن نەکرابوون، کە پێگەی پارێزراویان لە فیقهی ئیسلامیی کلاسیکدا جێگایەکی چەسپاوتری هەبوو. پێگەی هیندووەکان و کۆمەڵگا ناابراهیمییەکانی دیکە لە کۆمەڵگا موسڵمان-حوکمڕانکراوەکان و سەردەمە مێژووییەکاندا جیاواز بووە. ئەنڤەر م. ئیمۆن (Anver M. Emon)، پرۆفیسۆری یاسا و خاوەنی کورسی توێژینەوەی کەنەدا لە یاسا و مێژووی ئیسلامی لە زانکۆی تۆرۆنتۆ، لە کتێبی Religious Pluralism and Islamic Law: Dhimmis and Others in the Empire of Law نیشان دەدات کە دیممەی مێژوویی خۆی چوارچێوەیەکی یاسایی ئاڵۆز بووە و جێبەجێکردنی بەپێی کات، شوێن، بارودۆخی سیاسی و لێکدانەوە جیاواز بووە. [٣]

بۆیە چەمکی دیمیتوودەی نوێ ئەوە ناڵێت کە پاکستان بە سادەیی سیستەمی دیممەی سەدەکانی ناوەڕاستی دووبارە کردووەتەوە. کێشەکە ئەوە نییە کە ئایا هیندووەکان بە تەکنیکی «دیمی»ن یان نا، بەڵکو ئەوەیە کە ئایا لە ڕێگەی بەربەستی دەستووری، دەرفەتی سیاسی و ئابووریی سنووردار، جیاکردنەوەی پیشەیی، سنووردارکردنی دامەزراوە ئایینییەکان، گۆڕینی ئایین بەزۆر، لاوازی بەرامبەر تۆمەتی کوفرکردن، و پاراستنی ناتەواوی دەوڵەت، پێگەیەکی ئایینیی نایەکسان دەژین یان نا. بۆیە بەراوردکردنی ئەم وتارە پێکهاتەییە نەک مێژوویی یان یاسایی. ئەوە ناڵێت کە هیندووەکانی پاکستان هەمان پێگەی یاساییی دیمییە کلاسیکەکانیان هەیە، بەڵکو دەڵێت هەندێک شێوازی نایەکسانی ئایینی، لاوازی، جیاکاری و ژێردەستەکردنی دامەزراوەیی، لە ڕووی شیکارییەوە هاوشێوەی ئەو بارودۆخانەن کە لە مێژوودا پەیوەست بوون بە دیمیتوودە. دیمیتوودەی نوێ بۆیە وەک چوارچێوەیەک بەکاردەهێنرێت بۆ لێکۆڵینەوە لەوەی چۆن هاوڵاتیبوونی فەرمی دەتوانێت لەگەڵ نایەکسانیی ئایینیی جەوهەری پێکەوە بمێنێتەوە و چۆن فاکتەری یاسایی، کۆمەڵایەتی، ئایدیۆلۆژی و دامەزراوەیی دەتوانن پێکەوە شێوازی ژێردەستەکردنی کەمینەکان لە دەوڵەتێکی مۆدێرندا دووبارە بەرهەم بهێنن.

ئەم شێوازانە هەروەها لە پێگەی دیمۆگرافی و کۆمەڵایەتیی کەمینە ئایینییەکانی پاکستاندا ڕەنگ دەدەنەوە. کەمینەکان لە پاکستان، بەتایبەت هیندوو، سیخ و ئەوانی دیکە، ڕووبەڕووی پێشێلکارییە جددییەکانی مافی مرۆڤ و بارودۆخی سەخت دەبنەوە. لە کاتی دابەشبوونی هیندستان لە ١٩٤٧دا، هیندووەکان نزیکەی ١٥–١٧ لەسەدی دانیشتوانی ئەو خاکانەیان پێکدەهێنا کە ئێستا پاکستان پێکدەهێنن. بەپێی سەرژمێری ٢٠٢٣ی پاکستان، هیندووەکان ئێستا نزیکەی ١.٦١ لەسەدی دانیشتوانی وڵاتەکە پێکدەهێنن، بە ژمارەی نزیکەی ٣.٨٧ ملیۆن کەس، کە دابەزینێکی بەرچاو لە ئامادەبوونی دیمۆگرافیی پێش دابەشبوونیان دەنوێنێت. [٤] هەرچەندە ئەم گۆڕانە دیمۆگرافییە بەشێکی لەلایەن کۆچی بەرفراوانی کاتی دابەشبوونەوە شێوەی پێدرا، بەردەوامیی پەراوێزخستن و دابەزینی ڕێژەیان بەدرێژایی دەیەکان، جیاکاری، نائاسایشی و ئەو ئاڵنگارییانە دەنوێنێت کە کۆمەڵگاکە ڕووبەڕووی بووەتەوە.

لەسەر ئەم بنەمایە، ئەم وتارە بارودۆخی کەمینە ئایینییەکانی پاکستان دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە، بە جەختکردنێکی تایبەت لەسەر کۆمەڵگای هیندوو، و ئەو فاکتەرە سیاسی، دەستووری، کۆمەڵایەتی و ئایدیۆلۆژییانە دەپشکنێت کە لە دابەشبوونەوە بەشدار بوون لە پەراوێزخستنیان. «دیمیتوودەی نوێ» (neo-dhimmitude) وەک چوارچێوەیەکی شیکاری بەکاردەهێنێت بۆ هەڵسەنگاندنی ئەزموونی هاوچەرخی کەمینەی هیندووی پاکستان و ئەو ئاستەی کە شێوازە مێژووییەکانی ژێردەستەکردنی ئایینی بە شێوەی مۆدێرن دەرکەوتوون.

مردنی جناح و نیشانە سەرەتاییەکانی نالەبارییە مەزهەبییەکان

دوای دروستبوونی پاکستان لەسەر بنەمای تیۆری دوو نەتەوە، دامەزرێنەری وڵاتەکە، محەمەد عەلی جناح (Muhammad Ali Jinnah)، ڕایگەیاند کە هەموو کەسێک ئازاد دەبێت لە بەجێهێنان، پەیڕەوکردن و بڵاوکردنەوەی ئایینی خۆی و ژیان بەپێی ویستی خۆی. [٥] لە وتاری مێژوویی خۆیدا بۆ کۆڕی دامەزرێنەر لە ١١ی ئابی ١٩٤٧، جناح ڕایگەیاند: «ئێوە ئازادن؛ ئێوە ئازادن بچنە پەرستگاکانتان. ئێوە ئازادن بچنە مزگەوتەکانتان یان هەر شوێنێکی دیکەی پەرستن لەم دەوڵەتی پاکستاندا»، و زیادی کرد: «هەر یەکێک لە ئێوە، جا ڕەنگ و باوەڕی هەرچییەک بێت، یەکەم، دووەم و کۆتایی، هاوڵاتیی دەوڵەتە، بە مافی یەکسان، ئیمتیاز و ئەرکی یەکسانەوە.» جناح تەنانەت ئەوەندە ڕۆیشت کە ڕایگەیاند: «دەبینن بە تێپەڕبوونی کات هیندووەکان چیتر هیندوو نەبن و موسڵمانان چیتر موسڵمان نەبن، نەک بە واتای ئایینی، چونکە ئەوە باوەڕی کەسیی هەر تاکێکە، بەڵکو بە واتای سیاسی وەک هاوڵاتیی دەوڵەت.» [٦]

بەڵام پێچەوانەکە ڕوویدا. لەبری بنیاتنانی ئەم دیدگایەی هاوڵاتیبوونی یەکسان، حکومەتە یەک لەدوای یەکەکان جیاکاریی ئایینییان ڕاستەوخۆ لە دەستووردا کۆدیفای کردووە، بەجۆرێک کەمینە ئایینییەکانیان بە یەکسانی مامەڵە نەکردووە و بەردەوام خستوویانەتە بەر جیاکاری.

سەرەڕای ئەوە، ئەم دژایەتییە یەکسەر دوای مردنی جناح لە ١١ی ئەیلوولی ١٩٤٨دا دیار بوو. هەرچەندە لە بنەماڵەیەکی شیعەی ئیسماعیلیدا لەدایک بوو و دواتر پابەندی ڕێوڕەسمەکانی شیعەی دوانزە ئیمامی بوو، بە جۆرێک نوێژی جەنازەیەکی شیعیی تایبەت (Namaz-e-Janaza) پێویست بوو لە لایەن پیاوی ئایینی سەید ئەنیس ئەلحوسەینی (Syed Anis al-Husayni) لە نیشتەجێی فەرمیی خۆیدا سەرپەرشتی بکرێت، بەڵام جەنازەی فەرمیی گشتیی بەپێی نەریتی سوننە، لەژێر سەرپەرشتیی زانا بەناوبانگەکەی دیوبەندی، مەولانا شەبیر ئەحمەد عوسمانی (Maulana Shabbir Ahmad Usmani)، ئەنجام درا. بۆ دەستەبەرکردنی سامانەکەی لەژێر یاساکانی میراتی شیعەی نەرمتردا، خوشکەکەی فاتیمە جناح و سەرۆک‌وەزیران لیاقەت عەلی خان سوێندنامەیەکی هاوبەشیان پێشکەش کرد کە تێیدا ڕایانگەیاند ئەو شیعە بووە. [٧] ئەم ناسنامە دووانەیەی کە بەسەر خودی جناحدا سەپێنرا، ئەویش وەک سەرۆکی دەوڵەت، فشارە دەستبەجێیەکانی گونجان لەگەڵ مەزهەبگەریی سوننەی زۆرینەخواز پیشان دا، و نالەباری و دژایەتییە پێکهاتەییە قووڵانەی ئاشکرا کرد کە لە سەرەتای دامەزراندنی پاکستاندا هەبوو.

سەرەڕای ئەم دژایەتییە سەرەتاییانە، پەراوێزخستنی کەمینە ئایینییەکان بەرەبەرە لە پێکهاتە کۆمەڵایەتی، سیاسی و دامەزراوەییەکانی خودی دەوڵەتی پاکستاندا چەسپا. بەهۆی ئەو پێشێلکارییانەی مافی مرۆڤ کە بەرگەی دەگرن، کەمینە ئایینییەکان وەک هیندووەکان بۆ ئاستی هاوڵاتیی پلە دوو بەرەوخوار بردراون، ژیانیان خراپتر کراوە و زۆرێک لە مافە بنەڕەتییەکانیان بە کردەوە ڕەتکراونەتەوە. بە شێوەیەکی سیستەماتیک لە هەموو بوارێکی ژیاندا جیاکارییان لەگەڵ دەکرێت، لەوانە نیشتەجێبوون، دامەزراندن، دەستگەیشتن بە خزمەتگوزارییە حکومییەکان، و بەهرەمەندبوونی یەکسان لە مافە بنەڕەتییەکان. ئەم جیاکارییە سیستەماتیکە بەتایبەتی لە بواری دامەزراندنی گشتیدا دیارە، کە تێیدا دامەزراوەکانی دەوڵەت ماوەیەکی درێژە جیاکردنەوەی پیشەیی لەسەر بنەمای ئایینی بەهێز دەکەن. بەپێی ڕێنماییە ئاشکراکانی دامەزراندنی شارەوانی و سیاسەتە دێرینەکانی کار، کە لە ڕێکلامە فەرمییەکانی پاسەوانانی پاکستان (Pakistan Rangers)، نەخۆشخانە گشتییەکان و شارەوانییەکاندا ڕەنگیان داوەتەوە، کاری پاکژکردنەوەی دەستی و پاککردنەوەی ئاوەڕۆ بەردەوام تەنها بۆ «تەنها نامسوڵمانان» تەرخان کراوە، و زۆرێکیان بۆ سووکترین پیشەکان پاڵ پێوەنراون. [٨] هیندووەکان و کەمینەکانی دیکە ڕووبەڕووی زوڵمی سیستەماتیک، ئاڵنگاریی یاسایی، نادادیی کارگێڕی و شێوازە جۆراوجۆری دیکەی جیاکاری دەبنەوە، لەوانە دوورخستنەوە لە خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکانی دەوڵەت کە لە ڕێگەی سندووقی زەکاتەوە دابەش دەکرێن و بەپێی یاسا سوودمەندە نامسوڵمانەکان ناگرێتەوە. [٩] تەنانەت کاتێک حاڵەتەکانی زوڵم ڕادەگەیەنن، زۆرجار دادپەروەرییان دەست ناکەوێت و لەبری ئەوە ڕووبەڕووی بەربەستی یاسایی و کارگێڕیی زیاتر دەبنەوە.

بۆ نموونە، دەستووری پاکستان لە ڕووی تیۆرییەوە ئازادیی ئایینی بۆ هەموو هاوڵاتییانی دەستەبەر دەکات لەژێر مادەکانی ٢٠–٢٢. بەڵام فەرمانە یاساییەکانی حودود (Hudood Ordinances)ی ١٩٧٩، فەرمانی یاسایی XXی ١٩٨٤، و یاساکانی دیکە کە لەژێر ڕژێمی سەربازیی جەنەراڵ زیاولحەق داڕێژران، ڕێسا و فەرمانی دەستوورییان سەپاند کە پاراستنی یەکسان و ئازادیی ئایینی لە نامسوڵمانان ڕەت دەکەنەوە. [١٠] هەروەها، ماددەی ٤١(٢)ی دەستووری پاکستان بە ئاشکرا دەڵێت کە تەنها موسڵمانێک دەتوانێت ببێتە سەرۆک کۆماری وڵاتەکە، و خاوەنی هەندێک پۆستی بەرزی گشتی دەبێت سوێندێک بخۆن کە بانگەوازی بنەما ئیسلامییەکان دەکات، و بەمەش جیاکاریی دامەزراوەییی دەوڵەت دژ بە کەمینە ئایینییەکان دەنوێنێت و پێگەی دەستووریی تایبەتی ئیسلام بەهێز دەکات. [١١]

سیستەمێکی تەواو پشتیوانیی لەمە دەکات. ئەمە دامەزراوە کارگێڕییەکان، دەستەی دادوەری، و بەشەکانی کۆمەڵگا دەگرێتەوە، وەک ئەنجامیش زۆر گران دەکات بۆ هیندووەکان و کەمینە ئایینییەکانی دیکە کە مافی یەکسانیان هەبێت، پێگەی یەکسان دەستەبەر بکەن، یان دادپەروەری بەدەست بهێنن.

سڕینەوەی کەلەپووری هیندوو و پەراوێزخستنی کولتووری

پەراوێزخستن و چەوساندنەوەی هیندووەکان بۆ کەلەپووریشیان دەگات. شوێنەکانی پەرستنیان، لەوانە پەرستگا، گوردوارە و شوێنە پیرۆز و مێژووییەکانی دیکە، ڕووبەڕووی وێرانکاری و پشتگوێخستنی درێژخایەن بوونەتەوە. لە کاتێکدا خەمڵاندنی ناوچەیی نافەرمی پێشنیار دەکەن کە هەزاران شوێنی پەرستنی خۆجێیی لە مێژوودا لەوەی ئێستا پاکستانە هەبوون، ڕاپرسییەکی ٢٠١٤ی بزووتنەوەی مافەکانی هیندووەکانی هەموو پاکستان (All Pakistan Hindu Rights Movement، PHRM) دۆزینەوەی ئەوەی کرد کە لەو ٤٢٨ شوێنی پەرستنی مێژووییی کەمینەکانەی لە کاتی دابەشبووندا بە فەرمی تۆمار کرابوون، ٤٠٨یان بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر بۆ بەکارهێنانی بازرگانی، نیشتەجێبوون یان حکومی گۆڕدرابوون، و تەنها ٢٠ شوێن بەکار مابوونەوە. [١٢] ئەمڕۆ تەنها ژمارەیەکی کەم لە پەرستگا و شوێنەکانی دیکەی پەرستن ماونەتەوە، کە وێرانکردنی بەرفراوانی کەلەپووری ئایینی و سڕینەوەی سیستەماتیکی ناسنامەی هیندووی پاکستان دەنوێنێت.

تەنانەت ئەوانەی ماونەتەوە زۆرجار لە بارودۆخێکی خراپدان. زۆربەیان بووەتە کاولگە، بە دیوارە ڕووخاوەکان، زەوییە دابەزیوەکان و پێکهاتە تێکشکاوەکانەوە. ڕاپۆرتێکی توندی لێپرسینەوەی «یەک-کەسی» دەستنیشانکراو لەلایەن دادگای باڵاوە، بە سەرپەرشتیی د. شوعەیب سودڵ (Dr. Shoaib Suddle)، بە فەرمی پشتڕاستی کردەوە کە لە ٣٦٥ پەرستگا کە لە ڕووی تیۆرییەوە لەژێر کۆنترۆڵی دەستەی موڵکی ئەمانەتی کۆچبەران (Evacuee Trust Property Board، ETPB) بوون، ئەم دەزگا دەوڵەتییە ٢٨٧یانی بە تەواوی بۆ «مافیای زەوی» بەجێهێشتووە و تەنها ١٣ شوێنی چالاکی بە کردەوە بەڕێوە دەبات. [١٣] هەواڵ هەیە کە هەندێک لەم شوێنانە بە ئەنقەست لە بارودۆخێکدا بەجێهێڵراون کە بە سروشتی بەرەبەرە بڕووخێن و لە کۆتاییدا لەناوبچن. شوێنەوارە کۆن و ناودارەکان، وەک پەرستگای سری نەراسیمها لە پرەهلادپووری لە مولتان و پەرستگای مێژووییی خۆری ئادیتیا، لە ڕووخانێکی پێکهاتەیی تەواودان، لە کاتێکدا شکستی بەردەوامی کارگێڕیی دەوڵەت لە لابردنی دەستدرێژییە نایاساییەکان ڕێگە دەدات کاریگەریی کەشوهەوا و پشتگوێخستن بێدەنگانە پاشماوە تەلارسازییەکانی کەلەپووری فرەڕەنگی پێش دابەشبوونی ناوچەکە بسڕنەوە. [١٤]

هێرشە دووبارەکان پەرستگاکان، شوێنەکانی زیارەت، شوێنە ئایینییەکانی دیکە و پێشەوایانی ئایینییان کردووەتە ئامانج. حکومەت کەمێک کاری بۆ ڕێگریکردن لەم هێرشانە یان پاراستنی ئەم شوێنە پیرۆزانە و ئەو خەڵکەی پەیوەندییان پێوەیە کردووە. گرنگە بزانرێت کە کەلەپووری کولتووری و ئایینی بەشێکی سەرەکیی ناسنامەی هەر کۆمەڵگایەکی ئایینی پێکدەهێنێت. ئەگەر ئەو کەلەپوورە لەناو بچێت، کەس ناتوانێت بە ڕاستگۆیی بڵێت کە مافەکانی ئەو کۆمەڵگایە دەپارێزرێن.

نموونەی زۆر ئاستی بێڕێزییەکە دەنوێنن کە بەرامبەر دامەزراوە ئایینییەکانی کەمینەکان دەکرێت. ئەم بێڕێزییە لەوەوە دەردەکەوێت کە چەند پەرستگا و شوێنێکی دیکەی پەرستن گۆڕدراون بۆ خزمەتگوزاریی گشتی وەک ئاودەست. بۆ نموونە، لە لاهۆر، پەرستگای کۆنی باسولی هانومان ماندیر بە شێوەیەکی شۆکهێنەر گۆڕدرا و بە ئاودەستی گشتی پیس کرا، کە توڕەییەکی زۆری هەڵگیرساند. بە هەمان شێوە، پەرستگای مێژوویی پرەهلادپووری لە مولتان زۆرجار بینیویەتی کاولەکانی دەوروبەری لەلایەن دانیشتوانی دراوسێوە وەک زبڵدان و ئاودەستی گشتی بەکاربهێنرێن. سەرەڕای ئەوە، بەم دواییانە لە تەمموزی ٢٠٢٦، گوردوارەی مێژووییی ١٢٥ ساڵەی سری گورو سینگ سەبها ساحیب لە فاڕووق‌ئاباد بە نایاسایی کرایە ئامانج و بە تەواوی لەلایەن بازرگانێکی خۆجێیییەوە ڕووخێنرا، کە شکستی بەردەوامی دەوڵەت لە پاراستنی کەلەپووری شارستانیی نامسوڵمانی خۆی ئاشکرا کرد. [١٥]

بە هەمان شێوە، لە تەمموزی ٢٠٢٠، توندڕەوان دیواری سنووریی بەشێک دروستکراوی ئەوەی دەبووە پەرستگای شری کریشنا ماندیر، یەکەم کۆمەڵەی پەرستگای هیندوو لە ئیسلام‌ئاباد، وێران کرد. نموونەی هاوشێوە بریتین لە سووتاندنی پەرستگای مێژووییی ماتا ڕانی بهاتیانی ماندیر لە سیند لەلایەن کۆمەڵێک داوێنراوەوە، و هێرشکردنە سەر پەرستگای سەد ساڵەی شری پەرەمهانس جی مەهاراج سەمادهی لە کەڕەک بە سڵێژەهامەر. لە کۆمەڵگایەکدا کە بەشێک لە دانیشتوان وێرانکردنی ئەم دامەزراوانە بە ئەرکێکی ئەخلاقی دەزانن، ڕوانگەیەکی ئایدیۆلۆژی کە ئایین دەکاتە چەک دەتوانێت زیاتر ئەم کردەوانە بگەشێنێتەوە، لە کاتێکدا فشاری گشتی دووبارە و دووبارە دەزگای کارگێڕی ناچار دەکات لەبەردەم داواکاریی توندڕەوەکاندا کۆڵ بدات. [١٦]

پاکستان لە ٢٠١٩دا کۆریدۆری کارتارپوری کردەوە، کۆریدۆرێکی زیارەتی بێ ڤیزا کە دێرا بابا نانەک لە پەنجابی هیندستان دەبەستێتەوە بە گوردوارە دەربار ساحیب کارتارپور لە پارێزگای ناڕۆوالی پاکستان. کۆریدۆرەکە بە بۆنەی ٥٥٠ ساڵەی لەدایکبوونی گورو نانەک دێڤ جی کرایەوە و ڕێگە بە زیارەتکەرانی سیخ لە هیندستان و سەرانسەری جیهان دەدات سەردانی یەکێک لە پیرۆزترین شوێنەکانی ئایینی سیخ بکەن، کە گورو نانەک دێڤ جی دوا ساڵانی ژیانی تێیدا بەسەر برد. [١٧] تەنانەت دوای ماوەکانی داخستن بەهۆی ململانێی هیندستان و پاکستان و پەتای کۆڤید-١٩، پاکستان کۆریدۆرەکەی پاراستووە و بەرەوپێشی بردووە. بەڵام ئەمە دەوڵەتی پاکستان لە بەرپرسیارێتیی وێرانکردنی ژمارەیەکی زۆری شوێنەکانی پەرستنی هیندووەکان، لەوانە پەرستگاکان، گوردوارەکان و شوێنە ئایینییەکانی دیکە، بەری ناکات. زۆرێک لە گرووپەکانی مافی مرۆڤ و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانیش ڕەخنەیان لە پاکستان گرتووە لەبەر شکستهێنانی لە دڵنیابوون لە ئاسایش و پاراستنی ئەم شوێنە ئایینییانە و دامەزراوەکانی دیکەی کەمینەکان.

سەرەڕای ئەوە، لە هەوڵێکی ئاشکرادا بۆ سڕینەوەی ناسنامەی ئایینی و کولتوورییان، پاکستان ناوی زۆرێک لە شوێنە ئایینییەکانی هیندووی گۆڕیوە. ئەگەر مرۆڤ سەیری ناوی شوێنەکان بکات ئەمڕۆ، بەزەحمەت ناوێک دەدۆزێتەوە کە کەلەپووری هیندوو بنوێنێت، کە ئاماژەیە بۆ لابردنی سیستەماتیکی ئەم ناسنامەیە. بەم دواییانە، پێشنیارێک لەلایەن حکومەتی پارێزگای پەنجابەوە هەبوو، بە پاڵنەری دەستپێشخەری بەژیانهێنانەوەی ناوچە کەلەپوورییەکانی لاهۆر (Lahore Heritage Areas Revival، LHAR) لەژێر مەریەم نەواز، بۆ گەڕاندنەوەی هەندێک لەم ناوە ڕەسەنانەی پێش دابەشبوون. بەڵام دوای وەڵامدانەوەیەکی توند لەلایەن توخمە توندڕەوەکان، گرووپە کۆنەپەرستەکان و ڤلۆگەرە ڕاستڕەوەکانی سۆشیاڵ میدیا کە دەوڵەتیان بە پاڵپشتی‌کردنی کولتووری هیندوو تۆمەتبار کرد، پێشنیارەکە بە تەواوی دواخرا و کشێندرایەوە، کە دیسان ئەو بیرکردنەوە باڵەی ناو بەشەکانی کۆمەڵگا دەنوێنێت. [١٨]

سیستەمێکی تەواو پشتیوانیی لەمە دەکات. هەرچەندە دەستوور پاراستن بۆ کەمینەکان دابین دەکات، جێبەجێکردنی خراپ بەردەوامە لە لاوازکردنیان. سەرەڕای ئەوە، دادوەران زۆرجار تووشی سەختی دەبن لە دەرکردنی بڕیاری سەربەخۆ بەهۆی ئەو فشار و ترساندنەی ڕووبەڕووی دەبنەوە.

یاساکانی کوفرکردن و لاوازیی سیستەماتیکی کەمینە ئایینییەکان

یاساکانی کوفرکردنی پاکستان و بەشێک لە ماددە یاساییەکانی دیکە بەفراوانی وەک جیاکارخواز بەرامبەر کەمینە ئایینییەکان سەیر دەکرێن. ئەم یاسایانە زۆرجار خراپ بەکاردەهێنرێن بۆ کردنی تاکەکان بە ئامانج، بەو بیانووەی کە زمانێکی توهین‌ئامێز یان سووکایەتییان دژ بە ئیسلام یان پێغەمبەر محەمەد (د.خ) بەکارهێناوە. بەڵام لە زۆر حاڵەتدا، ناکۆکیی کەسی، ململانێی موڵک، ڕکابەریی بازرگانی، دوژمنایەتی یان پێشداوەریی ئایینی پاڵنەری تۆمەتەکان بوون، کە دواتر دەرکەوتوون بە درۆ دەرچوون.

بۆ نموونە، لە ئەیلوولی ٢٠١٩، کۆمەڵێکی توندوتیژ لە شارۆچکەی غۆتکی لە سیند هێرشیان کردە سەر سێ پەرستگای هیندوو، لەوانە ساچۆ سەترام داس ماندیر، هەروەها چەند دووکانێک و قوتابخانەی گشتیی سیند، دوای ئەوەی قوتابییەکی موسڵمان تۆمەتی دایە بەڕێوەبەری هیندوو نۆتەن لال کە قسەی کوفرئامێزی لەسەر پێغەمبەر محەمەد کردووە. لێکۆڵینەوە خۆجێییەکان و ڕاپۆرتەکانی مافەکان دواتر ئاشکرایان کرد کە تۆمەتەکان بە توندی لەلایەن دەستەبەندە توندڕەوەکانەوە گەورە کرابوون بۆ چارەسەرکردنی گلەیییە ئابوورییە خۆجێییەکان، بەڵام میکانیزمە دامەزراوەییەکان یەکسەر لەبەردەم کۆمەڵەکەدا کۆڵیان دا، و بەڕێوەبەرەکە خێرا لەژێر ماددەی ٢٩٥-C دەستبەسەر کرا، لە کاتێکدا ئەنجامدەرانی پیسکردنی پەرستگاکان ڕووبەڕووی هیچ لێپرسینەوەیەکی یاساییی بەمانا نەبوونەوە. [١٩]

ماددەکانی کوفرکردن کە لە یاسای سزادانی پاکستاندا هەن (ماددەکانی ٢٩٥-B، ٢٩٥-C، و ٢٩٨-A تا ٢٩٨-C) سزای توند بۆ ئەوەی بە سووکایەتی بۆ پێغەمبەر محەمەد یان پیسکردنی قورئان دەزانرێت دیاری دەکەن. [٢٠] سزاکان لە سێ ساڵ زیندان و غەرامەوە دەست پێدەکەن و دەگەنە زیندانیی هەتاهەتایی و تەنانەت سزای لەسێدارەدان. هەر بوونی ئەم یاسایانە ترس لەناو کەمینە ئایینییەکاندا دروست دەکات. لەبەر ئەوەی ئاستی بەڵگەهێنان بە شێوەیەکی پێکهاتەیی نزمە و یاساکان ماددەیان نییە بۆ سزادانی تۆمەتبارانی درۆزن، وەک چەکی یاسایی کار دەکەن کە نامسوڵمانان بەسەر دەستبەسەرکردنی دەستبەجێی دەوڵەت و توندوتیژیی دەرەوەی یاسا لە شەقامدا دەخەنە مەترسییەوە، بە پشتبەستن بە ڕاگەیاندنێکی سادە و پشتڕاست‌نەکراو.

تۆمەتی کوفرکردن زۆرجار دەبێتە هۆی کوشتنی کۆمەڵێی. کاتێک دەنگۆ دژ بە ئەندامێکی کەمینەیەکی ئایینی بڵاو دەکرێتەوە، ئەو کەسە زۆرجار هێرشی دەکرێتە سەر یان دەکوژرێت پێش ئەوەی هیچ پرۆسەیەکی دادوەری ڕوو بدات. نموونەیەکی بەرچاو، کوشتنی پریانتا کومارا لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ بوو، هاوڵاتییەکی بودیستی سریلانکی ٤٨ ساڵان کە ١١ ساڵ لە پاکستان وەک بەڕێوەبەری گشتیی کۆمپانیای ڕاجکۆ ئیندەستریز کاری کردبوو، کارگەیەکی ئامێری وەرزشی و جلوبەرگ لە سیالکۆت، پەنجاب. کومارا بە دڕندانە ئەشکەنجە درا، لێدرا تا مرد، و تەرمەکەی لەلایەن کۆمەڵێکی سەدان کەسەوە لەسەر ڕێگای وەزیرئاباد بە ئاشکرا سووتێندرا، دوای ئەوەی بە درۆ بە کوفرکردن تۆمەتبار کرا لەبەر لابردنی ستیکەری ئایینی لە دیوارێک پێش پاککردنەوە و سپیکردنەوەی ئاساییی کارگەکە. [٢١] لە چنین بارودۆخێکدا، زۆرجار دەستگەیشتنێکی کاریگەر بۆ دادوەری یان دامەزراوەکانی دیکەی دەوڵەت بەدی ناکرێت، چونکە دادوەران، پارێزەران و ئەوانی دیکەش لەوانەیە بترسن خۆیان ببنە ئامانج ئەگەر بڕیار لە بەرژەوەندیی تۆمەتبارەکەدا بدەن.

تەنانەت مەزهەبە بچووکەکانی موسڵمانانیش لە پاکستان سەلامەت نین، کە سروشتی فراوانتری کێشەکە دەنوێنێت. بۆ نموونە، کۆمەڵگای ئەحمەدییە، کە بەپێی یاسای پاکستان بە نامسوڵمان ڕاگەیەندراوە، لەژێر ئەم یاسایانەی کوفرکردندا ڕووبەڕووی توندوتیژی، جیاکاری و چەوساندنەوە بووەتەوە. چەوساندنەوەی دامەزراوەیی گەیشتووەتە ئەو ئاستەی کە تەنانەت دەزگای دەوڵەتیش بە چالاکی یارمەتیی چەوساندنەوەیان دەدات. لە سەرەتای ٢٠٢٥دا، پۆلیسی پەنجاب بە سیستەماتیکی پەلاماری مەنارە و میحرابە مێژووییەکانی شوێنەکانی پەرستنی ئەحمەدییەی ١٢٠ ساڵەیان دا و ڕووخاندنیان لە ناوچەکانی وەک هەمڕاج پورا و کۆت ڕەحمەت خان، بۆ ڕازیکردنی مەلا توندڕەوە خۆجێییەکان. [٢٢]

ئەم حاڵەتانە هەروەها دەرئەنجامە مرۆییە وێرانکەرەکانی یاساکانی کوفرکردنی پاکستان دەنوێنن، کە لەژێریاندا زۆر کەس گیانیان لەدەست داوە یان دوای تۆمەتەکان لە زینداندا ماونەتەوە. زۆر کەس گیانیان لەدەست داوە بەهۆی ئەو تۆمەتانەی لەژێر ئەم یاسایانەدا خراونەتە پاڵیان. تەنها لە ٢٠١٩دا، بەلایەنی کەمەوە ٨٤ کەس بە فەرمی لە چەندین بەندیخانەی جیاواز بە تۆمەتی کوفرکردن زیندانی کران، و بەلایەنی کەمەوە ٢٩یان سزای لەسێدارەدانیان لە دادگا خوارەکانەوە وەرگرتبوو، بەپێی ئەو داتایانەی لە ڕاپۆرتی ئازادیی ئایینیی نێودەوڵەتیی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا تۆمار کراون. [٢٣]

سەرەڕای ئەوە، ئەگەر نوێنەرایەتیی هیندووەکان لە دەستەی یاسادانانی نیشتمانیی پاکستاندا بپشکنین، زۆر سنووردار ماوەتەوە. هەرچەندە کەمینە ئایینییەکان کورسیی حیجزکراویان هەیە، بە دیاریکراوی ١٠ کورسی لە ئەنجومەنی نیشتمانیدا لە کۆی ٣٣٦ کورسی، بەڵام نوێنەرەکانیان بەگشتی لەلایەن پارتە سیاسییە سەرەکییەکانەوە لە ڕێگەی سیستەمی لیستی نوێنەرایەتیی ڕێژەیی کاندید دەکرێن، نەک ڕاستەوخۆ لەلایەن دەنگدەرانی کەمینەکانەوە هەڵدەبژێردرێن، کە دەنگی سیاسیی سەربەخۆیان سنووردار دەکات. بە هەمان شێوە، نوێنەرایەتییان لە کارگێڕیی مەدەنیی بەرز، دادوەری، پۆلیس و هێزە چەکدارەکاندا کەمینەیە. تەنانەت لەو شوێنانەی کۆتەی ٥ لەسەدی بۆ کەمینەکان لە دامەزراندنی حکومیدا هەیە، هەزاران پۆست لە بەشە فیدراڵی و پارێزگاییەکاندا بەتاڵ ماونەتەوە، لە کاتێکدا ڕێژەیەکی زۆری کارمەندانی کەمینەکان لە نزمترین پلەکانی مووچەدا چڕ بوونەتەوە، وەک کارەکانی پاکژکردنەوەی شارەوانی و هەڵگرتنی پیسایی بە دەست لە پلەی ١ تا ٤. ڕووبەڕووی جیاکاریی سیستەماتیک دەبنەوە کە دامەزراندن و پێشکەوتنیان سنووردار دەکات. جگە لە بەربەستە دامەزراوەییەکان، ڕووبەڕووی جیاکاریی کۆمەڵایەتییش دەبنەوە کە زیاتر دەرفەتەکانیان سنووردار دەکات.

سەرەڕای ئەوە، لەو کاتەوەی منداڵێکی هیندوو لەدایک دەبێت، ڕووبەڕووی شێوازی جۆراوجۆری جیاکاری دەبێتەوە، لە دەستگەیشتن بە خزمەتگوزارییەکانی چاودێریی منداڵان و پەروەردەوە تا دەرفەتی کار لە ژیانی دواتردا. ئەم نایەکسانییانە لە هەر سەرەتاوە لە پێگەیەکی خراپدا دایاندەنێن، کە ڕکابەری بە مەرجی یەکسان لە کۆمەڵگادا بۆیان سەخت دەکات. لە پێگەیەکی لاوازی پێکهاتەییەوە کار دەکەن، کە خۆی شێوازێکی سەرەکیی جیاکارییە.

تەنانەت کاتێک دەرفەت بەردەستە، زۆرجار پشتیوانیی کۆمەڵایەتی، ئابووری و دامەزراوەییان نییە کە بۆ ڕکابەریی دادپەروەرانە پێویستە. پەراوێزخستنی سیستەماتیک وای کردووە زۆرێک لەژێر ترس و نائاسایشیی بەردەوامدا بژین. بارودۆخی ژیانیان زۆرجار زۆر خراپە. ئەمە لە زۆرێک لە ناوچە هیندوونشینەکاندا دیارە، کە تێیدا بارودۆخی ژیانی خوار ئاستی پێویست باوە. لە پارێزگا گوندنشینەکاندا وەک تارپارکار، کە چڕییەکی زۆری دانیشتوانی هیندووی پاکستانی تێدایە، نەبوونی ژێرخانی بنەڕەتیی گشتی بەرچاوە؛ زیاتر لە ٩٠ لەسەدی ئاوی ژێرزەمینیی خۆجێیی سوێرەوارە، خوێهەڵگری بەرزە و بەپێی پێوەرەکانی ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) بۆ بەکارهێنانی مرۆڤ گونجاو نییە. [٢٤] زۆرێکیش دەستیان بە پێداویستییە بنەڕەتییەکان ناگات، وەک ئاوی خواردنەوەی پاک، چاودێریی تەندروستی، پاکوخاوێنی و خزمەتگوزارییە گشتییە سەرەکییەکانی دیکە.

سیاسەتی «ئەوی دیکە» کردن و ڕوانگە دژە‌هیندووەکان

سیستەمێک هەیە کە ئەم جیاکارییە بەردەوام دەکات، کە دامەزراوەی جۆراوجۆر و خودی کۆمەڵگاش تێدایە. هەستی دژە‌هیندووەی کە دەزگای سەربازیی پاکستان لە دروستبوونی وڵاتەکەوە پەروەردەی کردووە، یارمەتیی داوە کاریگەری و دەسەڵاتی خۆی بپارێزێت. «ئەوی دیکە»کردنی هیندووەکان بووەتە پرۆژەیەکی ستراتیژیی دەزگای سەربازیی پاکستان، بەوەی هەستی دژە‌هیندوو وەک فاکتەرێکی یەکخەر کار دەکات.

ئەم هەستە لە ڕێگەی پەروەردە و کۆمەڵایەتیکردنەوە بەسەر دامەزراوەکان و کۆمەڵگادا بڵاو بووەتەوە، لە کاتێکدا حکومەت و دامەزراوە یەک لەدوای یەکەکان بە تێپەڕبوونی کات بەهێزیان کردووە. بۆ نموونە، بەم دواییانە فەرماندەی گشتیی سوپای وڵات، جەنەراڵ عاسم مونیر، بە ئاشکرا ئەم ڕوانگەیەی هێنایەوە بە گوتنی ئەوەی کە موسڵمانان و هیندووەکان لە ئایین، نەریت و ئاواتەکانیاندا جیاواز دەمێننەوە. لەبەر ئەوەی پاکستان لەسەر بنەمای تیۆری دوو نەتەوە دروست بووە، کە دەیگوت هیندوو و موسڵمان دوو نەتەوەی جیاوازن کە ناتوانن پێکەوە بژین، هەڵوێستە دژە‌هیندووەکان بە قووڵی لە بنەما ئایدیۆلۆژییەکانی دەوڵەتی پاکستاندا چەسپاون. [٢٥]

سەرەڕای ئەوە، هەستی دژە‌هیندوو زۆرجار بووەتە هەستی دژە‌هیندستان، و بە پێچەوانەشەوە. لە سەرەتاوە، ناسنامەی نیشتمانیی پاکستان بەزۆری لە بەرامبەر هیندستاندا پێناسە کراوە، کە دوژمنایەتی بەرامبەر هیندووەکان تایبەتمەندییەکی دووبارەبووەوەی ڕوانگەی سیاسیی کردووەتەوە. سوپای پاکستان لە ١٩٤٧ەوە بە بەردەوامی پشتی بەم ڕوانگەیە بەستووە و بۆ بەهێزکردنی مەشروعیەتی خۆی لەناو کۆمەڵگادا بەکاری هێناوە. هیندووەکان لە پاکستاندا هەروەها ئەو بارە زیادەیان لەسەر شانە کە بە هیندستانەوە دەبەسترێنەوە، کە وەک دوژمنی سەرەکیی پاکستان سەیر دەکرێت. ئەمە پێشداوەری دژیان توندتر دەکات و ئەو ڕوانگانە بەهێز دەکات کە بەشدارن لە ڕادیکاڵکردن دژ بە هیندستان.

ئەم بیرکردنەوەیە لە لێدوانێکی دوایی سەرۆکی پاکستان ئاسف عەلی زەرداریدا ڕەنگی دایەوە. بە ئاماژە بۆ کەمینەی هیندووی پاکستان، گوتی: «ئێمە موسڵمانین. ئەوان نین. بەڵام ئێمە ئەو موسڵمانانەین کە ئەو بیرکردنەوەمان هەیە کە دانیشتوانێکی هیندووی ٣–٤ لەسەدی تەحەمول دەکەین. ئەوان ئازادن، هێندە باشن وەک هەر شوێنێکی دیکە کە لێی بوون. [٢٦] ئەوان پێیان باشترە لەگەڵ ئێمە بن نەک لەگەڵ ئەوان.» چنین زمانێک گرنگە، چونکە وەسفکردنی هیندووەکان وەک دانیشتوانێک کە موسڵمانان «تەحەمولیان» دەکەن، زۆرینەکە دەخاتە ئەو پێگەیەی کە ڕێگە بە ئامادەبوونی کەمینەکە دەدات یان بەرگەی دەگرێت، نەک دانپێدانانیان وەک هاوڵاتیی یەکسان.

سەرەڕای ئەوە، «پەیوەندیی سوپا، مەلا» بەپێی زۆرێک لە ڕەخنەگران ڕوانگە پان-ئیسلامییەکانی بەردەوام کردووە، لەوانە ئاماژەکان بۆ «غەزوەی هند» لەلایەن هەندێک گرووپی توندڕەو و پیاوی ئایینییەوە. لەناو چنین ڕوانگانەدا، گرووپ و تۆڕە توندڕەوەکان لە ڕێگەی وتار و ئەدەبیاتەکانیان هیندستان وەک دوژمنی سەرەکی دەنوێنن، لەوانە بانگەوازی هێمایی بۆ هەڵکردنی ئاڵاکەیان لەسەر قەڵای سوور (Lal Qila)ی دێلهی. لەناو ئەم چوارچێوانەدا، هەستی دژە‌هیندوو وەک ئامرازێک کار دەکات بۆ بەهێزکردنی دووقۆڵیبوونی ئایینی، پەراوێزخستنی کۆمەڵگا کەمینەکان، و بەردەوامکردنی ڕوانگە توندڕەوەکان. [٢٧]

پەروەردە، شێواندنی ئایدیۆلۆژی، و ئاساییکردنی ڕق

سیستەمی پەروەردەی پاکستان ڕق دژ بە هیندووەکان بەردەوام دەکات. لە هەر سەرەتاوە، کاتێک منداڵێک لەدایک دەبێت و پرۆسەی کۆمەڵایەتیکردن دەست پێدەکات، بەر ئەو ڕوانگە و هەڵوێستانە دەکەوێت کە بەشدارن لە «ئەوی دیکە»کردنی هیندووەکان. بۆیە پرۆسەیەکی بەردەوامی «ئەوی دیکە»کردن لە تەمەنێکی زوودا هەیە. کتێبی مێژوو و کتێبەکانی دیکە بابەت بە شێوەیەک پێشکەش دەکەن کە دووبارە و دووبارە ڕق دژ بە هیندووەکان بەهێز دەکات.

بۆ نموونە، وتەکانی ناو کتێبە خوێندنەکان، وەک وانەیەکی ئوردووی پۆلی پێنجەم کە دەڵێت «هیندوو هەمیشە دوژمنی ئیسلام بووە»، و دەقێکی خوێندنی کۆمەڵایەتیی پۆلی چوارەم کە ڕایدەگەیەنێت «ئایینی هیندووەکان شتی باشی فێر نەکردوون»، ئەم لایەنگرییە دەنوێنن. [٢٨] چاودێرانی نێودەوڵەتیی مافەکان بە بەردەوامی ئەم ڕوانگانەیان تۆمار کردووە، و ڕوونیان کردووەتەوە چۆن کوریکولومی دەوڵەتی بە شێوەیەکی ئاسایی کولتووری هیندوو وەک زوڵمکار و دوژمنکار بە سروشت دەنوێنێت. زۆر نموونەی هاوشێوەی دیکە هەن کە تێیاندا هیندووەکان دووبارە و دووبارە وەک خراپەکار دەردەکەون و وەک کەسانێک کە دەبێت وانەیان پێبدرێت.

بۆ نموونە، ئەو کەسایەتییە مێژووییانەی هێرشیان کردە سەر هیندستان، سامانەکەیان تاڵان کرد و پەرستگاکانیان وێران کرد، لە پاکستاندا وەک پاڵەوان پیرۆز دەکرێن. محەمەد غۆری، کە هێرشی کردە سەر هیندستان و سامانەکەی تاڵان کرد، وەک پاڵەوان پیرۆز دەکرێت. بە هەمان شێوە، مەحمووی غەزنەوی، کە هێرشی کردە سەر پەرستگای بەناوبانگی سۆمنات و تاڵانی کرد، ئەویش وەک پاڵەوان پیرۆز دەکرێت. [٢٩] بەم شێوەیە، زۆر کەس کە لە هیندستاندا وەک داگیرکەری بەرپرسیار لە تاڵانکردنی سامانی وڵات، وێرانکردنی کەلەپووری کولتووری، و هێرشکردنە سەر شارەکان دەبینرێن، لەبری ئەوە لە پاکستاندا شکۆدار دەکرێن. ئەم ڕێکخستنەوەی مێژوو بۆ دەقە مێژووییە مۆدێرنەکانیش درێژ دەبێتەوە، کە بە شێوەیەکی سیستەماتیک ناسنامەی مێژووییی فرەڕەنگی ناوچەکە دەکەنە دووقۆڵییەکی ململانێی ئایینی و دڵنیا دەبنەوە ئەم کەسایەتییە مێژووییانە تەنها وەک پاڵەوانی باوەڕ دەردەکەون، نەک وەک داگیرکەری سیاسی.

پاکستان هەروەها ناوی هەندێک لە سیستەمە چەکییەکانی، لەوانە مووشەکەکانی، لەسەر ناوی ئەم داگیرکەرە مێژووییانە ناوە. بۆ نموونە، کۆگای مووشەکە بالیستییە ستراتیژییەکانی وڵات زنجیرەی غۆری، غەزنەوی و ئەبدالی لەخۆ دەگرێت، کە بە تایبەتی بۆ ڕێزلێنان لە محەمەدی غۆری، مەحمووی غەزنەوی و ئەحمەد شا ئەبدالی ناونراون، و بەمەش دوژمنایەتییەکی دەروونیی بەردەوام بەرامبەر هیندستان دەپارێزن. [٣٠] لە چنین کەشێکی پەروەردەییدا، منداڵان بەم ڕوانگانەوە گەورە دەبن، کە بەشدارن لە نالەباری و هەستی دژە‌هیندستان. ئەگەر مرۆڤ پێداچوونەوەیەکی بابەتی بۆ کتێبە خوێندنەکانی قوتابخانەکانی پاکستان بکات، ئاسانتر دەبێت تێبگەیت بۆچی چنین هەڵوێستانە دروست بوون.

ڕاجیڤ تاکور (Rajiv Thakur)، هەماهەنگکاری ئەمانەتی خێرخوازیی سێڤا لە پاکستان (Seva Welfare Trust Pakistan)، لەم چوارچێوەیەدا دەڵێت: «کاتێک ڕق لە قوتابخانەکاندا پەرەپێدەدەیت، ئەنجامەکەی دروستکردنی ڕقە لە ئاستی کۆمەڵگادا. بۆیە ئەم جۆرە بیرکردنەوەیە پاشان بە هەموو کۆمەڵگادا دەڕوات.» [٣١]

بارودۆخی ئاڵۆزی پاکستان بە نموونەیەکی دیکەش ڕوون دەبێتەوە. ڤیدیۆیەک لە تیک‌تۆک نیشانی دەدا کوڕێک، نزیکەی چوار یان پێنج ساڵان، سەرۆک‌وەزیران عیمران خان ئاگادار دەکاتەوە کە ئەگەر ڕێگە بە درێژەدان بە بنیاتنانی پەرستگاکەی ئیسلام‌ئاباد بدات، هیندووێک دەکوژێت چونکە پێی وابوو ئەرکی خۆیەتی. منداڵێکی تەنانەت بچووکتر لە پشتەوە هاواری سەرکەوتنی دەکرد، لە کاتێکدا باوکەکە بە زەردەخەنەیەکەوە هاتە ناو وێنەکەوە و هەڕەشەکانی کوڕەکەی دژ بە هیندووەکانی پاکستان دووبارە کردەوە. ئەم ڕووداوە دەنوێنێت چۆن ڕقی دژە‌هیندوو دەتوانێت بە قووڵی لەناو بەشەکانی کۆمەڵگادا بچەسپێت و ئاسایی بکرێت و لە ڕێگەی خێزان و کۆمەڵایەتیکردنەوە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە بگوازرێتەوە. [٣٢] لەبری ئەوەی چنین ڕەفتارێک ڕەت بکرێتەوە، باوکەکە بە ئاشکرا بەهێزی کرد، کە وای لە منداڵەکە کرد باوەڕ بکات ڕق و تەنانەت توندوتیژی دژ بە هیندووەکان لە ڕووی ئەخلاقی و ئایینییەوە ڕەوایە. لە چنین کەشێکدا، ئەم هەڵوێستانە لە تەمەنێکی زووەوە ئاسایی دەبن، و شوێنێکی کەم بۆ ڕووبەڕووبوونەوە یان ڕاستکردنەوەیان دەهێڵنەوە و نالەباری بەسەر نەوەکاندا بەردەوام دەکەن.

دووەم، تۆڕێکی زۆر بەرفراوانی مەدرەسە هەیە کە بەپێی زۆرێک لە ڕەخنەگران، ڕادیکاڵکردن و هەستی دژە‌هیندستان بەرەوپێش دەبات. لێرەدایە کە شێواندنی ئایدیۆلۆژی زۆرجار تەواو دەبێت. لە ڕێگەی لێکدانەوەی هەڵبژێردراوی دەقە ئیسلامییەکان، هەندێک توخمی توندڕەو بانگەشەی توندوتیژی و جیهاد دەکەن بۆ پێشخستنی ئامانجەکانیان. پاکستان نزیکەی ٤٠,٠٠٠ مەدرەسەی هەیە و لە هەندێک ناوچەدا ژمارەیان لە قوتابخانە گشتییەکان زیاترە، بەتایبەتی لە باشووری پەنجاب و پارێزگای خەیبەر پەختونخوا. [٣٣]

بەپێی ئەم ڕەخنەگرانە، فێرکردنە ئایینییەکان دەستکاری دەکرێن بۆ ڕادیکاڵکردنی قوتابیان، و هەندێک مەدرەسە وەک ناوەندی شێواندنی ئایدیۆلۆژی دژ بە هیندوو، مەسیحی، جولەکە و کەمینەکانی دیکەی ئایینی کار دەکەن. پیاوانی ئایینیش ڕۆڵێکی کاریگەر لەم پرۆسەیەدا دەبینن. زمانی هەستیار بەکاردەهێنن، توندوتیژی شکۆدار دەکەن، و باسی پاداشتەکانی ژیانی دواڕۆژ دەکەن، و شوێنکەوتووەکانیان قایل دەکەن کە خۆشییەکی کۆتایی لەوێدایە و لە هەندێک ڕوانگەی توندڕەودا، توندوتیژی دژ بە هیندووەکان وەک ئەرکێکی ئایینی دەنوێنن.

کەسایەتییە تیرۆریستەکانیش بەشدار بوون لەم کەشەدا. بۆ نموونە، بەپێی ڕاپۆرتی ئازادیی ئایینیی نێودەوڵەتیی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، حافز سەعید، دامەزرێنەری لەشکەری تەیبە، بە ئاشکرا هەڕەشەی لە جولەکە و هیندووەکان کرد و بانگەوازی جەنگی پیرۆزی دژیان کرد لە کاتی کۆبوونەوەیەکی گەورەدا لە لاهۆر. [٣٤] چنین لێدوانانە، کە بەفراوانی لە ڕێگەی تۆڕە ڕێکخراوەییەکان وەک جەماعەت‌ئوددەعوە بڵاو دەکرێنەوە، یارمەتی دەدەن ڕق ئاسایی بکرێت و وا لە زۆر کەس دەکات باوەڕ بکەن جیاکاری دژ بە کەمینەکان لە ڕووی ئەخلاقییەوە ڕەوایە.

ئاساییکردن کاریگەرییەکی بەهێزی بەسەر دامەزراوەکان و خودی کۆمەڵگاوە هەیە. ئەوانەی جیاکاری لەگەڵ هیندووەکان دەکەن یان توندوتیژی دژیان ئەنجام دەدەن، زۆرجار کردەوەکانیان بە ڕەفتارێکی ئاسایی دەزانن و باوەڕ ناکەن کە هیچ هەڵەیەک دەکەن. بە پێچەوانەوە، هەست دەکەن کردەوەکانیان مۆڵەتی ئایینی و مەشروعیەتی ئەخلاقییان هەیە. ئەم ڕوانگانە، کە لەلایەن پیاوانی ئایینیی توندڕەوەوە بڵاو دەکرێنەوە و لە ڕێگەی کۆمەڵایەتیکردنەوە بەهێز دەکرێن، خۆیان لە جیاکاری و توندوتیژیدا دەنوێنن. بە تێپەڕبوونی کات، ئەم فاکتەرانە پێکەوە سیستەمێکی بەهای کۆمەڵایەتیی دوورخەرەوە دروست دەکەن کە ڕق دژ بە هیندووەکان ئاسایی دەکات و وا دەکات چنین ڕەفتارێک لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە پەسەند دەربکەوێت.

لاوازیی سیستەماتیکی ژن و کچە هیندووەکان لە پاکستان

سەرەڕای ئەوە، هیندووەکان لە ڕێگەی هاوسەرگیریی زۆرەملێ و گۆڕینی ئایینەوەش ڕووبەڕووی زوڵمی سیستەماتیک دەبنەوە. ڕاپۆرت دراوە کە زۆر ژن و کچ ڕووبەڕووی ڕفاندن، گۆڕینی ئایین بەزۆر و هاوسەرگیری دژ بە ویستی خۆیان بوونەتەوە. بارودۆخی کۆمەڵایەتی-ئابووریی لاوازیان وایان لێدەکات بە ئاسانی ببنە ئامانجی چەوساندنەوە. ژمارەیەک حاڵەتی ڕاگەیەندراو دەنوێنن چۆن کچە هیندووە گەنجەکان ڕووبەڕووی ڕفاندن و هاوسەرگیریی زۆرەملێ بوونەتەوە، بە هەندێکیشیان چەوساندنەوەی سێکسییان چێژتووە.

ڕاپۆرت دراوە کە ساڵانە نزیکەی ١,٠٠٠ کچی هیندوو و مەسیحی لە پاکستان دەڕفێنرێن و دەگۆڕدرێن بۆ ئیسلام. لە زۆر حاڵەتدا، توندوتیژیی سێکسی و دەستدرێژی وەک ئامرازی دەسەڵات و زاڵبوون بەکاردەهێنرێن. [٣٥] چەندین ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی ناحکومی چنین حاڵەتانەیان تۆمار کردووە و تیشکیان خستووەتە سەر هاوسەرگیریی زۆرەملێی ئەم کچانە. هەژاری، لاوازیی کۆمەڵایەتی و پێشداوەریی ئایینی زیاتر ئەو مەترسییانە زیاد دەکەن کە زۆر خێزانی هیندوو ڕووبەڕووی دەبنەوە.

بەپێی ڕاپۆرتێکی کۆمیسیۆنی نیشتمانیی مافی مرۆڤی پاکستان (NCHR)، ئەم حاڵەتانە ڕووداوی جیاواز نین، بەڵکو بەشێکن لە شێوازێکی دووبارەبووەوە کە تێیدا تاوانباران کچە هیندووە لاوازەکان ناچار دەکەن ئیسلام قبووڵ بکەن و لەگەڵ پیاوانی موسڵماندا هاوسەرگیری بکەن بەبێ ڕەزامەندیی ئازادانە و ئاگادارانەیان.. ڕاپۆرتەکە هەروەها تێبینی دەکات کە زۆربەی قوربانییان کچە هیندووە گەنجەکانن لە ناوچە گوندنشینەکانی سیند و باشووری پەنجاب، کە هەژاری، دوورخستنەوەی کۆمەڵایەتی و دەستگەیشتنی سنووردار بە پەروەردە بە تایبەتی لاوازیان دەکات.

ڕاپۆرتەکە «گرومینگی سێکسیی بە پاڵنەری ئایدیۆلۆژی» وەک یەکێک لە پاڵنەرە سەرەکییەکانی پشت ئەم حاڵەتانە دەستنیشان دەکات. تاوانباران بە ئەنقەست کچە لاوازەکان دەکەنە ئامانج کە ڕووبەڕووی هەژاری، ناسەقامگیریی خێزانی یان جیاکاریی کۆمەڵایەتی دەبنەوە، لە ڕێگەی دەستکاریی هەستی، بەڵێنی درۆینەی پاراستن یان بانگەشەی خۆشەویستی. [٣٦]

ئەم کۆمیسیۆنە نیگەرانیی جددیی دەربڕیوە لەسەر شێوازی گەشەسەندووی «گۆڕینی ئایین بەزۆر لە ڕێگەی هاوسەرگیری» (FCM). سەرەڕای ئەوە، کاتێک دایک و باوکان یان ئەندامانی دیکەی خێزان سەردانی پۆلیس دەکەن بۆ تۆمارکردنی سکاڵا، زۆرجار حاڵەتەکان تۆمار ناکرێن. لە زۆر حاڵەتدا، چنین گۆڕینی ئایین و هاوسەرگیرییەک تەنانەت لەلایەن بەشەکانی کۆمەڵگاوە ئاهەنگیان بۆ دەگێڕدرێت. [٣٧]

کاتێک قوربانییان بەدوای دادپەروەریدا دەگەڕێن، دەسەڵاتدارانی جێبەجێکردنی یاسا زۆرجار گرنگییەکی بەرچاو بە بەڵگەنامەکانی گۆڕینی ئایین و عەقدنامەکان دەدەن، کە دەتوانێت ببێتە هۆی ئەوەی دەسەڵاتداران ئەو کەسانە لێبخشن یان بیانپارێزن کە بە ڕفاندن تۆمەتبار کراون. لە زۆر حاڵەتدا، دەسەڵاتداران و ئەوانی دیکە ڕووداوەکان وەک «هاوسەرگیریی خۆشەویستی» دەنوێنن، کە ڕێگە بە تاوانباران دەدات لە لێپرسینەوە ڕزگاریان بێت. [٣٨] هەروەها حاڵەت هەبووە کە پیاوانی ئایینی بڕیاریان دەرکردووە کە پشتیوانیی گەڕاندنەوەی کچەکان دەکات بۆ لای هەمان ئەو کەسانەی بە ڕفاندن یان دەستدرێژیی سێکسی تۆمەتبار کراون.

بۆ نموونە، لە شوباتی ٢٠٢٣، مینا بهات ١٤ ساڵان، کچێکی هیندووی خوار تەمەن، بەپێی تۆمەت لەلایەن سەید سەلیم شا، موختیار شا، عەزیز ڕەحمان و کەسانی دیکەوە ڕفێندرا. باوکی، کرێکارێکی هەژار، ڕاپۆرتی زانیاریی یەکەم (FIR)ی تۆمار کرد لەلایەن پۆلیس بۆ ڕفاندن. لەبەر ئەوەی یاسای ڕێگریی هاوسەرگیریی منداڵانی سیند هاوسەرگیریی کەسانی خوار تەمەنی ١٨ ساڵ قەدەغە دەکات، دادگا فەرمانی تاقیکردنەوەی دیاریکردنی تەمەنی دا. هەرچەندە خێزانەکە تۆماری بەڵگەنامەیی قوتابخانەی پێشکەش کرد کە بە ئاشکرا نیشانی دەدا مینا لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ لەدایک بووە، دادگا قایل نەبوو. [٣٩] لیژنەی پزیشکیی دەستنیشانکراو لەلایەن دادگاوە تەمەنی لە نێوان ١٧ و ١٨ ساڵدا هەڵسەنگاند، و بەڵگەنامەی نووسراوی پشتگوێ خست. لەسەر ئەو بنەمایە، دادگا فەرمانی دا کە مینا بدرێتە دەست ئەو کەسەی بە ڕفاندنی تۆمەتبار کرابوو.

تێکەڵبوونی توندڕەویی ئایینی و چەوساندنەوەی دەرەبەگایەتی

سەرەڕای ئەوە، هەر کاتێک هەوڵ دراوە یاسا بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشانە دابنرێت، بەشەکانی دانیشتوانی خۆجێیی زۆرجار بەرەنگاریان بوونەتەوە. بۆ نموونە، حکومەتی سیند، کە زۆربەی دانیشتوانی هیندووی پاکستان تێدا نیشتەجێن، دووجار هەوڵی دا گۆڕینی ئایین بەزۆر و هاوسەرگیریی زۆرەملێ نایاسایی بکات بە داڕشتنی ڕێنمایی بۆ پرۆسەی دادوەری لە ڕێگەی یاسای پاراستنی کەمینەکان. پڕۆژەیاساکە پێشنیاری دانانی کەمترین تەمەنی گۆڕینی ئایین بە ١٨ ساڵ کرد و هەوڵی دا پرۆسەی یاساییی گونجاو بەهێز بکات.

لە ٢٠١٦دا، پڕۆژەیاساکە بە کۆدەنگی لە ئەنجومەنی سینددا پەسەند کرا. بەڵام پارتە ئایینییەکان دەربڕینی دژایەتییان کرد بەرامبەر سنووری تەمەنە پێشنیارکراوەکە بۆ گۆڕینی ئایین و هەڕەشەیان کرد ئەنجومەن گەمارۆ بدەن ئەگەر پڕۆژەیاساکە ڕەزامەندیی پارێزگار وەربگرێت. لە ئەنجامدا، پارێزگار ڕەتی کردەوە پڕۆژەیاساکە واژۆ بکات و بیکات بە یاسا.

لە ٢٠١٩دا، حکومەت وەشانێکی پێداچووەوەی پڕۆژەیاساکەی پێشکەش کرد، بەڵام پارتە ئایینییەکان دیسان خۆپیشاندانیان ڕێکخست، بەڵام پارتە ئایینییەکان دیسان خۆپیشاندانیان ڕێکخست. پیر میان عەبدولخالق (میان میتو)، سەرکردەیەکی سیاسی و ئایینی کە پەیوەندیی بە ژمارەیەک حاڵەتەوە هەیە سەبارەت بە گۆڕینی ئایینی بەزۆری کچە هیندووە خوار تەمەنەکان لە سیند، سەرپەرشتی دانیشتنێکی ناڕەزایی کرد. ئەو و لایەنگرانی بەڵگەیان دەهێنایەوە کە کچەکان ناچار نەکراون، بەڵکو بە خواستی خۆیان دوای ئەوەی عاشقی پیاوانی موسڵمان بوون، ئیسلامیان قبووڵ کردووە. [٤٠]

وەک پسپۆڕانی نەتەوە یەکگرتووەکان گوتوویانە: «کچە مەسیحی و هیندووەکان بە تایبەتی لەبەردەم گۆڕینی ئایین بەزۆر، ڕفاندن، بازرگانی بە مرۆڤ، هاوسەرگیریی منداڵان، زوو و زۆرەملێ، کۆیلایەتیی ماڵەوە و توندوتیژیی سێکسیدا لاواز دەمێننەوە.» [٤١]

پسپۆڕانی نەتەوە یەکگرتووەکان هەروەها بە توندی داوایان لە دەسەڵاتدارانی پاکستان کردووە هەنگاوی کاریگەر بنێن بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشانە. [٤٢]

«دەسەڵاتدارانی پاکستان دەبێت یاسا دابنێن و بە توندی جێبەجێیان بکەن بۆ دڵنیابوون لەوەی کە هاوسەرگیری تەنها بە ڕەزامەندیی ئازادانە و تەواوی هەردوو لایەنی مەبەست ئەنجام دەدرێت، و ئەوەی کەمترین تەمەنی هاوسەرگیری بۆ ١٨ ساڵ بەرز بکرێتەوە، بۆ کچانیش»، پسپۆڕەکان گوتیان، و زیادیان کرد کە هەموو «ژنان و کچان دەبێت بەبێ جیاکاری مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت، لەوانە ئەوانەی سەر بە کۆمەڵگاکانی مەسیحی و هیندوون.»

پاکستان ڕەخنە لێگیراوە لەبەر شکستهێنانی لە پابەندبوونی تەواو بە ئەرکە نێودەوڵەتییەکانی لەژێر ڕێککەوتننامەکاندا وەک پەیماننامەی نێودەوڵەتیی مافە مەدەنی و سیاسییەکان (ICCPR) و پەیماننامەی لەناوبردنی هەموو شێوەکانی جیاکاری دژ بە ژنان (CEDAW) بۆ پاراستنی ژنان و کچانی نامسوڵمان لە چەوساندنەوەی گرووپە بەهێزەکان و توخمە تاوانکارەکان. [٤٣]

سەرەڕای ئەوە، کێشەکە تەنها لە بەکارهێنانی ئایین وەک ئامرازێک دژ بە کەمینەکان نایەوە؛ سروشتی خودی کۆمەڵگاش شێوە بە ئەزموونی جیاکاری و چەوساندنەوەی کەمینەکان دەدات. پاکستان بەردەوامە لە پاراستنی پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتیی قووڵی دەرەبەگایەتی، و ئەو بەها، هەڵوێست و پەیوەندییە دەسەڵاتییانەی پەیوەست بەم سیستەمە بە شێوەیەکی بەرچاو کاریگەرییان لەسەر مامەڵەکردن لەگەڵ کۆمەڵگا لاوازەکان هەیە. زۆرێک لە هیندووەکان وەک کرێکاری بەندکراو بە قەرز لەلایەن دەرەبەگە زەوی‌گەورەکانەوە بەکاردەهێنرێن، کە زۆرجار دەیانچەوسێننەوە و بە درێژایی ژیانیان لە بارودۆخێکدا بەندیان دەکەن کە لە کۆیلایەتیی هاوچەرخ دەچێت. ژمارەیەک گرووپی کۆمەڵگای مەدەنی و ڕێکخراوی ناحکومی کاریان کردووە بۆ ڕزگارکردنی چنین کەسانێک. بەڵام بەهۆی پێکهاتەی دەرەبەگایەتیی قووڵ چەسپاوی کۆمەڵگا، زۆرجار سەختە خاوەن دەسەڵاتە خۆجێییەکان قایل بکرێن یان دادپەروەری بۆ قوربانییان دەستەبەر بکرێت.

لە زۆر حاڵەتدا، کەسە بەهێزەکان زەوییەکانیشیان بەزۆر دەست بەسەردا دەگرن، و قوربانییان بە کەمترین یان هیچ ڕێگەیەکی یاسایی دەهێڵنەوە بۆ گەڕاندنەوەی. پاکستان هێشتا تایبەتمەندییە دەرەبەگایەتییەکان بەهێز دەپارێزێت، و ئەم بەها دەرەبەگایەتییانە ئاڵنگاریی زیاتر بۆ کەمینە هیندووەکان دروست دەکەن. کاتێک ئەم کردەوە دەرەبەگایەتییانە لەگەڵ توندڕەویی ئایینیدا تێکەڵ دەبن، کەشێکی بە تایبەتی زاڵمانە بۆ کەمینە ئایینییەکان دروست دەکەن.

بۆ نموونە، خێزانێک باسیان کرد کە چۆن «هەموو خێزانەکە بڕیاریان دا ئیسلام قبووڵ بکەن کاتێک نەعیم، مەلاکە، پێشنیاری کرد ڕزگاریان بکات لەو کاری بەندکراوەی کە تێیدا گیربوون، وەک خزمەتکاری قەرزدار دەژیان و کاریان دەکرد بەهۆی قەرزی نەدراوە. عەلی لە بنەڕەتدا لە کاستی بهیلە، یەکێک لە نزمترین کاستەکان لە هیندۆسیزم. [٤٤]» ئەم حاڵەتە دەنوێنێت چۆن لاوازیی ئابووری و فشاری ئایینی دەتوانن یەکتری ببڕن، بەتایبەتی لەو ناوچانەی کە کاری بەندکراو بە قەرز و پەیوەندیی دەسەڵاتیی نایەکسان بە قووڵی چەسپاون.

چەککردنی ڕوانگەکانی کەمینەکان لە کاتێکدا ڕاستییە ناوخۆییەکان پشتگوێ دەخرێن

پاکستان هەروەها کاتێک ڕووداوێک پەیوەست بە دۆسیە ئایینییەکان لە دەرەوەی وڵاتدا ڕوو دەدات، بە شێوەیەکی بەرفراوان پڕوپاگەندە دەکات. زۆرجار سەبارەت بە مامەڵەکردن لەگەڵ کەمینە ئایینییەکان و پێگەی دامەزراوە و کەلەپووری ئایینی لە دەرەوە لێدوان دەدات، و ئەم ڕوانگانە بەکاردەهێنێت بۆ پێشخستنی ئامانجە سیاسی و ستراتیژییە فراوانەکانی. بەڵام بەدەگمەن دان بەوەدا دەنێت کە وێرانکردنی سیستەماتیکی کەلەپووری کولتووری و ئایینیی هیندوو لەناو پاکستاندا ڕوویداوە یان ئەو گۆڕانە دیمۆگرافییانەی کە لەوێ ڕوویان داوە.

سەرەڕای ئەوە، چنین ڕوانگانە دەتوانن بەشدار بن لە ڕادیکاڵکردن لەناو پاکستاندا. بانگەشەکانی ئەوەی کە موسڵمانان مامەڵەی خراپ لەگەڵیان دەکرێت یان کەلەپووری ئایینییان لە وڵاتانی دیکەدا لەژێر هەڕەشەدایە، بەتایبەتی لە هیندستان، زۆرجار لەلایەن توخمە ڕادیکاڵەکانەوە بەکاردەهێنرێن بۆ بەهێزکردنی گلەییە ئایینییەکان و دوژمنایەتی بەرامبەر ئەو دوژمنە دەرەکییانەی وا دەبینرێن. سەرکردەکانی پاکستان دووبارە و دووبارە دۆسیە پەیوەندیدارەکانی کەمینەکان لە کۆڕبەندە نێودەوڵەتییەکاندا هێناوەتەوە و کردوویانەتە بەشێک لە ڕوانگەیەکی سیاسی و دیپلۆماسیی فراوانتر. لە هەمان کاتدا، نیگەرانییە بەردەوامەکان سەبارەت بە مافەکان و ئاسایشی کەمینە ئایینییەکانی خودی پاکستان بەزۆری چارەسەرنەکراو ماونەتەوە. [٤٥]

سەرەڕای ئەوە، پاکستان زۆرجار ڕوانگەکانی قوربانیبوون و ئیسلاموفۆبیا دەهێنێتەوە هەر کاتێک تۆمەت سەبارەت بە مامەڵەکردن لەگەڵ کەمینە ئایینییەکانی هەڵدەبڕدرێت. [٤٦] بەفراوانی ئەم ڕوانگانەی لە کۆڕبەندە نێودەوڵەتییەکاندا بەکارهێناوە، بەتایبەتی لە ڕێگەی نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوی هاوکاریی ئیسلامی (OIC)ەوە، بۆ گۆڕینی سەرنج بەرەو بارودۆخی موسڵمانان لە جیهاندا و ڕەتکردنەوەی ڕەخنە لەسەر تۆماری خۆی لە پاراستنی کەمینە ئایینییەکان. [٤٧] بە نواندنی خۆی وەک بەرگریکارێکی پێشەنگ دژ بە ئیسلاموفۆبیا، پاکستان هەوڵی داوە خۆی لە بەرپرسیارێتیی چارەسەرکردنی ئەو ئاڵنگارییە بەردەوامانە بپارێزێت کە کەمینە ئایینییەکانی خۆی ڕوویان تێدەکەن.

میدیای پاکستانیش ڕۆڵێکی بەرچاوی بینیوە لە شێوەدان بە ڕوانگەکانی قوربانیبوون و تێڕوانینی نەرێنی بەرامبەر کەمینەکان. لە ڕێگەی ڕاپۆرتکردنی هەڵبژێردراو، پڕوپاگەندە و بنیاتنانی بەردەوامی ڕوانگە، بەشەکانی میدیا بەشدار بوون لە بەهێزکردنی پێشداوەریی ئایینی و ئاساییکردنی دوژمنایەتی بەرامبەر هیندووەکان لەناو کۆمەڵگای پاکستاندا. تۆڕە تەلەفزیۆنییە گەورەکان و ڕۆژنامە زمانە خۆجێییەکان زۆرجار سەرنجێکی بەرفراوان دەدەنە ناکۆکییە ئایینییەکانی دەرەوەی پاکستان، لە کاتێکدا بە بەراورد سەرنجێکی سنووردار دەدرێت بە ڕفاندن و گۆڕینی ئایینی بەزۆری کچانی کەمینەکان لە ناوخۆدا. سەرەڕای ئەوە، هەندێک میدیای پێکەنین و بەرهەمی نیشتمانپەروەرانە کەسایەتییە هیندووەکانیان لە ڕێگەی کلیشەی نەرێنییەوە نواندووە، کە بەشدارە لە دروستکردنی هەستی گومان و نەبوونی متمانە. چنین ڕوانگانە دەتوانن زیاتر کەمینەی هیندووی خۆجێیی پەراوێز بخەن و جیاوازی نێوان هاوڵاتییانی هیندووی پاکستان و پێشهاتە سیاسییەکانی دەرەوەی سنوورەکان تێک بدەن.

هەرچەندە هەندێک لە سەرکردەکانی پاکستان لە هەندێک کاتدا دانیان بە مامەڵەی خراپ لەگەڵ کەمینەکاندا ناوە، بەدەگمەن کردەوەی بەمانا دوای ئەوە هاتووە. بۆ نموونە، وەزیری بەرگریی پاکستان، خواجە ئاسف، بە ئاشکرا لە ئەنجومەنی نیشتمانیدا گوتی کەمینەکان ڕووبەڕووی «توندوتیژیی ئامانجدار بە ناوی ئایین» دەبنەوە و هیچ کەمینەیەکی ئایینی سەلامەت نییە، و دانی بەوەدا نا کە بابەتێکی شەرمەزاریی جیهانییە. [٤٨]

بەردەوامیی دیمیتوودەی نوێ و پێویستیی بە چاکسازیی پێکهاتەیی

پاکستان زۆرجار ڕەخنە لە وڵاتانی دیکە دەگرێت هەر کاتێک هێرش بۆ سەر شوێنە ئایینییەکان یان دۆسیەی پەیوەست بە کەمینە ئایینییەکان دەردەکەون. لە کاتێکدا نیگەرانی سەبارەت بە مامەڵەکردن لەگەڵ کەمینە ئایینییەکان لە شوێنی دیکە ڕەوایە، هەمان بنەمای پاراستنی کەمینەکان دەبێت بۆ تۆماری خودی پاکستانیش جێبەجێ بکرێت. وێرانکردنی سیستەماتیکی کەلەپووری کولتووری و ئایینیی هیندوو، بەردەوامیی جیاکاری دژ بە کەمینە ئایینییەکان، و ئەو نیگەرانییە دووبارەبووەوانەی لەلایەن ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤەوە هەڵبڕدراون، پرسیاری جددی دەخەنە سەر ئەو پاراستنەی کە بۆ کەمینەی هیندووی پاکستان دابین کراوە.

ئەزموونە مێژووییەکانی کۆمەڵگا مەسیحییەکان لەژێر حوکمی موسڵماناندا هەروەها چوارچێوەیەکی فراوانتر دابین دەکەن بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن کەمینە ئایینییەکان دەتوانن لەبەردەم ناچارکردن، گۆڕینی ئایین بەزۆر، ئاوارەکردن، توندوتیژی و سڕینەوەی دامەزراوە ئایینی و کولتوورییەکانیان لاواز بن. دەڤشرمەی عوسمانی، کە دەستگیرکردن و گۆڕینی ئایینی بەزۆری کوڕانی مەسیحیی لەخۆ دەگرت، و گۆڕینی ئایین بەزۆر و تواندنەوەی ژنان و منداڵانی ئەرمەنی لە کاتی جینۆسایدی ئەرمەنی ١٩١٥–١٦، نموونەی مێژووییی دیاریکراون. ئەم ئەزموونانە هاوشێوەی بارودۆخی هیندووەکان لە پاکستانی هاوچەرخدا نەبوون، بەڵام دەنوێنن چۆن جیاکاریی درێژخایەن، ناچارکردن و شێوازەکانی دیکەی فشار دەتوانن بە تێپەڕبوونی کات ناسنامەی ئایینی و دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان لاواز بکەن.

ئەو بەڵگە کۆکراوانەی لەم نووسراوەیەدا خراونەتە ڕوو پێشنیار دەکەن کە ئەم شێوازە درێژخایەنانە شێوەیەکی هاوچەرخی دیمیتوودەی نوێ پێکدەهێنن، کە تایبەتمەندە بە جیاکاریی دامەزراوەیی، دوورخستنەوەی کۆمەڵایەتی و سڕینەوەی بەرەبەرەی مافەکان، ناسنامە و کەرامەتی کەمینەی هیندووی پاکستان. پاکستان دەبێت لە قسەی ڕووکەش تێپەڕ بکات و چاکسازیی پێکهاتەییی ڕاستەقینە ئەنجام بدات، بەوەی مافی یەکسان و پاراستنی یەکسان بۆ هەموو هاوڵاتییان بەبێ ڕەچاوکردنی ئایین دڵنیابکاتەوە، پاراستنە دەستوورییەکان بە شێوەیەکی کاریگەر جێبەجێ بکات، سیستەمی پەروەردەیی چاکساز بکات بۆ لەناوبردنی ڕق و نالەباری، ڕوانگە توندڕەوەکان هەڵبوەشێنێتەوە و کەلەپووری کولتووری و ئایینیی کەمینەکانی بپارێزێت. تا ئەو کاتەی ئەم کێشە پێکهاتەییانە چارەسەر نەکرێن، ڕادیکاڵکردن و ڕقی ئاڕاستەکراو دژ بە کەمینە ئایینییەکان نەک تەنها بەردەوام دەبێت لە خستنەمەترسیی ئەو کۆمەڵگایانە، بەڵکو هەڕەشەیەکی زیاتریش لەسەر یەکگرتوویی کۆمەڵایەتیی خودی پاکستان، سەقامگیریی ناوچەیی و ئاسایشی درێژخایەنی دروست دەکات.

تێبینییەکان

[١] Bat Ye’or, The Dhimmi: Jews & Christians Under Islam , trans. David Maisel, foreword by Jacques Ellul (Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 1985).

[٢] Bat Ye’or, The Decline of Eastern Christianity under Islam: From Jihad to Dhimmitude, Seventh، Twentieth Century , trans. Miriam Kochan and David Littman (Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 1996).

[٣] Anver M. Emon, Religious Pluralism and Islamic Law: Dhimmis and Others in the Empire of Law (Oxford: Oxford University Press, 2012).

[٤] Minority Rights Group International, “Hindus in Pakistan,” updated December 2025, https://minorityrights.org/communities/hindus-2/ .

[٥] Shahzeb Jillani, “The Search for Jinnah’s Vision of Pakistan,” BBC News , September 11, 2013, https://www.bbc.com/news/world-asia-24034873 .

[٦] Muhammad Ali Jinnah, “Muhammad Ali Jinnah’s Presidential Address to the 1st Constituent Assembly of Pakistan (August 11, 1947),” Mahbub ul Haq Research Centre, Lahore University of Management Sciences, August 14, 2023, https://mhrc.lums.edu.pk/muhammad-ali-jinnahs-presidential-address-to-the-1st-constituent-assembly-of-pakistan-august-11-1947 .

[٧] Ibid.

[٨] “Pak Army Ad Reserves Sanitation Jobs for ‘Non-Muslims Only,’ Sparks Row,” Times of India, September 1, 2018, https://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/pak-army-ad-reserves-sanitation-jobs-for-non-muslims-only-sparks-row/articleshow/65639476.cms .

[٩] Salman Ahmed Shaikh, Making the System of Zakat More Effective and Impactful for Social Protection, Policy Brief PB-2023-XXII-AT (Islamabad: Institute of Policy Studies, August 7, 2023), https://www.ips.org.pk/wp-content/uploads/2023/08/22-Making-the-System-of-Zakat-more-Effective-and-Impactful.pdf . ( ips.org.pk )

[١٠] I. A. Rehman, Discrimination against Religious Minorities in Pakistan: An Analysis of Federal and Provincial Laws (All-Party Parliamentary Group for International Freedom of Religion or Belief, 2011), https://appgfreedomofreligionorbelief.org/media/RESEARCH-DOCUMENT-1-discrimination-against-religious-minorities.-Analysis.pdf .

[١١] Ibid.

[١٢] Zahid Gishkori, “95% of Worship Places Put to Commercial Use: Survey,” The Express Tribune , March 25, 2014, https://tribune.com.pk/story/686952/95-of-worship-places-put-to-commercial-use-survey .

[١٣] Kalbe Ali, “Hindus’ Holy Sites a Picture of Neglect, Says Commission,” Dawn , February 8, 2021, https://www.dawn.com/news/1606143 .

[١٤] Arjun Kumar, “Multan’s Lost Prahladpuri Temple: Tracing Holi’s Origins and a City’s Hindu Past,” Firstpost , March 8, 2026, https://www.firstpost.com/opinion/multan-prahladpuri-temple-holi-origins-hindu-heritage-13987317.html .

[١٥] Harpreet Bajwa, “125-Year-Old Gurdwara Demolished in Pakistan; MEA Condemns Act, Sikh Groups Seek Intervention,” The New Indian Express , July 2, 2026, https://www.newindianexpress.com/world/2026/Jul/02/125-year-old-gurdwara-demolished-in-pakistan-mea-condemns-act-sikh-groups-seek-intervention .

[١٦] Maria Abi-Habib, “Islamists Block Construction of First Hindu Temple in Islamabad,” New York Times , July 8, 2020, https://www.nytimes.com/2020/07/08/world/asia/hindu-temple-islamabad-islamists-pakistan.html .

[١٧] Government of India, Ministry of Home Affairs, “Pilgrimage to Sri Kartarpur Sahib,” accessed September 17, 2026, https://prakashpurb550.mha.gov.in/kpr/ .

[١٨] Avinash Kateel, “Pakistani Extremists Prevent Lahore from Returning to Original Hindu, Sikh Names,” India Today , May 26, 2026, https://www.indiatoday.in/world/story/pakistan-news-maryam-nawaz-sharif-lahore-land-renaming-extreme-elements-backlash-2917460-2026-05-26 .

[١٩] Mohammad Hussain Khan, “‘Ghotki Attacks on Hindu Community Conspiracy to Foment Communal Unrest,’ Probe Finds,” Dawn , September 28, 2019, https://www.dawn.com/news/1507673 .

[٢٠] “Pakistan ‘Disco Mullah’ Faces Blasphemy Probe,” Al Jazeera , December 4, 2014, https://www.aljazeera.com/news/2014/12/4/pakistan-disco-mullah-faces-blasphemy-probe .

[٢١] Mubasher Bukhari and Asif Shahzad, “Lynching of Sri Lankan Manager by Pakistani Mob Was Anti-Islam, Court Says,” Reuters , April 19, 2022, https://www.reuters.com/world/asia-pacific/lynching-sri-lankan-manager-by-pakistani-mob-was-anti-islam-court-2022-04-19/ .

[٢٢] Press Trust of India, “Police Demolish Minarets of Ahmadi Worship Places in Pakistan’s Punjab Province,” The Hindu , April 11, 2025, https://www.thehindu.com/news/international/police-demolish-minarets-of-ahmadi-worship-places-in-pakistans-punjab-province/article69440706.ece . ( theweek.in )

[٢٣] U.S. Department of State, 2019 Report on International Religious Freedom: Pakistan (Washington, DC: U.S. Department of State, 2020).

[٢٤] Rabia Azfar Nizami, “The Plight of Water-Scarce Tharparkar,” The Express Tribune , June 6, 2021, https://tribune.com.pk/story/2303833/the-plight-of-water-scarce-tharparkar .

[٢٥] Press Trust of India, “Pak Army Chief Gen Munir Highlights Two-Nation Theory Again,” The New Indian Express , April 26, 2025, https://www.newindianexpress.com/world/2025/Apr/26/pak-army-chief-gen-munir-highlights-two-nation-theory-again-2 . ( newindianexpress.com )

[٢٦] “‘We Tolerate 4% Hindus’: Zardari’s Comment Exposes Pakistan’s Troubled Minority Record,” Firstpost , August 14, 2026, https://www.firstpost.com/world/we-tolerate-4-hindus-zardaris-comment-exposes-pakistans-troubled-minority-record-14038478.html .

[٢٧] Adil Rasheed, “The Irreligious, Inauthentic Narrative of ‘Ghazwa-e-Hind,’” Issue Brief, Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses, August 18, 2023, https://policycommons.net/artifacts/4773131/the-irreligious-inauthentic-narrative-of-ghazwa-e-hind/5609361/ .

[٢٨] U.S. Commission on International Religious Freedom, Teaching Intolerance in Pakistan: Religious Bias in Public School Textbooks (Washington, DC: U.S. Commission on International Religious Freedom, 2016), https://www.uscirf.gov/publications/teaching-intolerance-pakistan-religious-bias-public-school-textbooks .

[٢٩] NDTV News Desk, “How Gujarat’s Somnath Temple Was Attacked and Rebuilt Over Centuries,” NDTV , January 11, 2026, https://www.ndtv.com/india-news/how-gujarats-somnath-temple-was-attacked-and-rebuilt-over-centuries-10652527 .

[٣٠] Bhumi Jain, “When Pakistan Names Its Missiles after Invaders of Its Own Land, It’s Rewriting History for War,” Moneycontrol , July 8, 2025, https://www.moneycontrol.com/news/opinion/when-pakistan-names-its-missiles-after-invaders-of-its-own-land-it-s-rewriting-history-for-war-13241061.html .

[٣١] Shiraz Hassan, “Hindu Citizens Looking for Jinnah’s Pakistan,” Dawn , October 26, 2014, https://www.dawn.com/news/1140459 .

[٣٢] Haroon Khalid, “Putting the Attacks on Islamabad’s First Hindu Temple in Context,” Al Jazeera , July 23, 2020, https://www.aljazeera.com/opinions/2020/7/23/putting-the-attacks-on-islamabads-first-hindu-temple-in-context .

[٣٣] Peter Jacob, ed., Quality Education vs. Fanatic Literacy: An Analysis of Textbooks, Curriculum and Policies in Pakistan (Lahore: Centre for Social Justice, 2020), https://csjpak.org/publications/Quality_Education_Vs_Fanatic_Literacy.pdf .

[٣٤] Bill Roggio, “Lashkar-e-Taiba Dominates Anti-US Rally in Lahore,” FDD’s Long War Journal , December 18, 2011, https://www.longwarjournal.org/archives/2011/12/lashkar-e-taiba_dominates_anti.php .

[٣٥] Mike Thomson, “Abducted, Shackled and Forced to Marry at 12,” BBC News, March 10, 2021, https://www.bbc.com/news/stories-56337182 .

[٣٦] Yudhvir Rana, “Forced Conversions, a Growing Threat to Pak’s Hindu Girls: Rights Body,” Times of India, July 11, 2026, https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/forced-conversions-a-growing-threat-to-paks-hindu-girls-rights-body/articleshow/132319480.cms .

[٣٧] Ibid.

[٣٨] Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, “UN Experts Concerned by Forced Conversion through Marriage in Pakistan,” April 2026, https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/04/un-experts-concerned-forced-conversion-through-marriage-pakistan .

[٣٩] “Minor Hindu Girl Meena Bhatt (14) Declared ‘Adult’ by Medical Board, Handed Over to Her Abductor: Sindh, Pakistan,” Vishwa Hindu Parishad، Thailand , February 27, 2023, https://vhpthailand.org/2023/02/27/minor-hindu-girl-meena-bhatt-14-declared-adult-by-medical-board-handed-over-to-her-abductor-sindh-pakistan/ .

[٤٠] The Newspaper’s Staff Reporter, “Sindh Assembly Urged to Reject Forced Conversion Bill,” Dawn , April 30, 2019, https://www.dawn.com/news/1479291 .

[٤١] Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, “Pakistan: UN Experts Alarmed by Lack of Protection for Minority Girls from Forced Religious Conversions and Forced Marriage,” April 11, 2024, https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/04/pakistan-un-experts-alarmed-lack-protection-minority-girls-forced-religious .

[٤٢] Ibid.

[٤٣] International Commission of Jurists, Violations of the Right to Freedom of Religion or Belief in Pakistan: A Briefing Paper (Geneva: International Commission of Jurists, July 2021), https://www.icj.org/wp-content/uploads/2021/07/Pakistan-FoRB-Advocacy-Analysis-biref-2021-ENG.pdf .

[٤٤] Maria Abi-Habib and Zia ur-Rehman, “Poor and Desperate, Pakistani Hindus Accept Islam to Get By,” New York Times , August 4, 2020, https://www.nytimes.com/2020/08/04/world/asia/pakistan-hindu-conversion.html .

[٤٥] Stephanie Kramer, “Population Growth and Religious Composition,” in Religious Composition of India, Pew Research Center, September 21, 2021, https://www.pewresearch.org/religion/2021/09/21/population-growth-and-religious-composition/ .

[٤٦] Kashif Imran, “At UN, Pakistan Urges Resolute Global Action against Rising Islamophobia,” Arab News Pakistan , June 19, 2026, https://www.arabnews.pk/pakistan/at-un-pakistan-urges-resolute-global-action-against-rising-islamophobia-2647781 .

[٤٧] Ashali Varma, “Pakistan’s Religious Card Will Implode It,” Times of India, October 27, 2021, https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/no-free-lunch/pakistans-religious-card-will-implode-it/ .

[٤٨] Genocide Watch, “Pakistan Minister Admits Minorities Face Persistent Violence,” September 19, 2024, updated September 23, 2024, https://www.genocidewatch.com/single-post/pakistan-defence-minister-admits-minorities-hindus-sikhs-smaller-muslim-sects-face-persistent .

سەرچاوەکان

Abi-Habib, Maria. “Islamists Block Construction of First Hindu Temple in Islamabad.” New York Times, July 8, 2020. https://www.nytimes.com/2020/07/08/world/asia/hindu-temple-islamabad-islamists-pakistan.html .

Abi-Habib, Maria, and Zia ur-Rehman. “Poor and Desperate, Pakistani Hindus Accept Islam to Get By.” New York Times, August 4, 2020. https://www.nytimes.com/2020/08/04/world/asia/pakistan-hindu-conversion.html .

Ali, Kalbe. “Hindus’ Holy Sites a Picture of Neglect, Says Commission.” Dawn, February 8, 2021. https://www.dawn.com/news/1606143 .

Bajwa, Harpreet. “125-Year-Old Gurdwara Demolished in Pakistan; MEA Condemns Act, Sikh Groups Seek Intervention.” The New Indian Express, July 2, 2026. https://www.newindianexpress.com/world/2026/Jul/02/125-year-old-gurdwara-demolished-in-pakistan-mea-condemns-act-sikh-groups-seek-intervention .

Bukhari, Mubasher, and Asif Shahzad. “Lynching of Sri Lankan Manager by Pakistani Mob Was Anti-Islam, Court Says.” Reuters, April 19, 2022. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/lynching-sri-lankan-manager-by-pakistani-mob-was-anti-islam-court-2022-04-19/ .

Gishkori, Zahid. “95% of Worship Places Put to Commercial Use: Survey.” The Express Tribune, March 25, 2014. https://tribune.com.pk/story/686952/95-of-worship-places-put-to-commercial-use-survey .

Government of India, Ministry of Home Affairs. “Pilgrimage to Sri Kartarpur Sahib.” Accessed September 17, 2026. https://prakashpurb550.mha.gov.in/kpr/ .

Hassan, Shiraz. “Hindu Citizens Looking for Jinnah’s Pakistan.” Dawn, October 26, 2014. https://www.dawn.com/news/1140459 .

Imran, Kashif. “At UN, Pakistan Urges Resolute Global Action against Rising Islamophobia.” Arab News Pakistan, June 19, 2026. https://www.arabnews.pk/pakistan/at-un-pakistan-urges-resolute-global-action-against-rising-islamophobia-2647781 .

International Commission of Jurists. Violations of the Right to Freedom of Religion or Belief in Pakistan: A Briefing Paper. Geneva: International Commission of Jurists, July 2021. https://www.icj.org/wp-content/uploads/2021/07/Pakistan-FoRB-Advocacy-Analysis-biref-2021-ENG.pdf .

Jacob, Peter, ed. Quality Education vs. Fanatic Literacy: An Analysis of Textbooks, Curriculum and Policies in Pakistan. Lahore: Centre for Social Justice, 2020. https://csjpak.org/publications/Quality_Education_Vs_Fanatic_Literacy.pdf .

Jain, Bhumi. “When Pakistan Names Its Missiles after Invaders of Its Own Land, It’s Rewriting History for War.” Moneycontrol, July 8, 2025. https://www.moneycontrol.com/news/opinion/when-pakistan-names-its-missiles-after-invaders-of-its-own-land-it-s-rewriting-history-for-war-13241061.html .

Jillani, Shahzeb. “The Search for Jinnah’s Vision of Pakistan.” BBC News, September 11, 2013. https://www.bbc.com/news/world-asia-24034873 .

Jinnah, Muhammad Ali. “Muhammad Ali Jinnah’s Presidential Address to the 1st Constituent Assembly of Pakistan (August 11, 1947).” Mahbub ul Haq Research Centre, Lahore University of Management Sciences. August 14, 2023. https://mhrc.lums.edu.pk/muhammad-ali-jinnahs-presidential-address-to-the-1st-constituent-assembly-of-pakistan-august-11-1947 .

Kateel, Avinash. “Pakistani Extremists Prevent Lahore from Returning to Original Hindu, Sikh Names.” India Today, May 26, 2026. https://www.indiatoday.in/world/story/pakistan-news-maryam-nawaz-sharif-lahore-land-renaming-extreme-elements-backlash-2917460-2026-05-26 .

Khalid, Haroon. “Putting the Attacks on Islamabad’s First Hindu Temple in Context.” Al Jazeera, July 23, 2020. https://www.aljazeera.com/opinions/2020/7/23/putting-the-attacks-on-islamabads-first-hindu-temple-in-context .

Khan, Mohammad Hussain. “‘Ghotki Attacks on Hindu Community Conspiracy to Foment Communal Unrest,’ Probe Finds.” Dawn, September 28, 2019. https://www.dawn.com/news/1507673 .

Kramer, Stephanie. “Population Growth and Religious Composition.” In Religious Composition of India. Pew Research Center, September 21, 2021. https://www.pewresearch.org/religion/2021/09/21/population-growth-and-religious-composition/ .

Kumar, Arjun. “Multan’s Lost Prahladpuri Temple: Tracing Holi’s Origins and a City’s Hindu Past.” Firstpost, March 8, 2026. https://www.firstpost.com/opinion/multan-prahladpuri-temple-holi-origins-hindu-heritage-13987317.html .

Minority Rights Group International. “Hindus in Pakistan.” Updated December 2025. https://minorityrights.org/communities/hindus-2/ .

“Minor Hindu Girl Meena Bhatt (14) Declared ‘Adult’ by Medical Board, Handed Over to Her Abductor: Sindh, Pakistan.” Vishwa Hindu Parishad، Thailand, February 27, 2023. https://vhpthailand.org/2023/02/27/minor-hindu-girl-meena-bhatt-14-declared-adult-by-medical-board-handed-over-to-her-abductor-sindh-pakistan/ .

NDTV News Desk. “How Gujarat’s Somnath Temple Was Attacked and Rebuilt Over Centuries.” NDTV, January 11, 2026. https://www.ndtv.com/india-news/how-gujarats-somnath-temple-was-attacked-and-rebuilt-over-centuries-10652527 .

Nizami, Rabia Azfar. “The Plight of Water-Scarce Tharparkar.” The Express Tribune, June 6, 2021. https://tribune.com.pk/story/2303833/the-plight-of-water-scarce-tharparkar .

Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. “Pakistan: UN Experts Alarmed by Lack of Protection for Minority Girls from Forced Religious Conversions and Forced Marriage.” April 11, 2024. https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/04/pakistan-un-experts-alarmed-lack-protection-minority-girls-forced-religious .

Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. “UN Experts Concerned by Forced Conversion through Marriage in Pakistan.” April 2026. https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/04/un-experts-concerned-forced-conversion-through-marriage-pakistan .

“Pak Army Ad Reserves Sanitation Jobs for ‘Non-Muslims Only,’ Sparks Row.” Times of India, September 1, 2018. https://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/pak-army-ad-reserves-sanitation-jobs-for-non-muslims-only-sparks-row/articleshow/65639476.cms .

“Pakistan ‘Disco Mullah’ Faces Blasphemy Probe.” Al Jazeera, December 4, 2014. https://www.aljazeera.com/news/2014/12/4/pakistan-disco-mullah-faces-blasphemy-probe .

Press Trust of India. “Pak Army Chief Gen Munir Highlights Two-Nation Theory Again.” The New Indian Express, April 26, 2025. https://www.newindianexpress.com/world/2025/Apr/26/pak-army-chief-gen-munir-highlights-two-nation-theory-again-2 .

Press Trust of India. “Police Demolish Minarets of Ahmadi Worship Places in Pakistan’s Punjab Province.” The Hindu, April 11, 2025. https://www.thehindu.com/news/international/police-demolish-minarets-of-ahmadi-worship-places-in-pakistans-punjab-province/article69440706.ece .

Rana, Yudhvir. “Forced Conversions, a Growing Threat to Pak’s Hindu Girls: Rights Body.” Times of India, July 11, 2026. https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/forced-conversions-a-growing-threat-to-paks-hindu-girls-rights-body/articleshow/132319480.cms .

Rasheed, Adil. “The Irreligious, Inauthentic Narrative of ‘Ghazwa-e-Hind.’” Issue Brief. Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses, August 18, 2023. https://policycommons.net/artifacts/4773131/the-irreligious-inauthentic-narrative-of-ghazwa-e-hind/5609361/ .

Rehman, I. A. Discrimination against Religious Minorities in Pakistan: An Analysis of Federal and Provincial Laws. All-Party Parliamentary Group for International Freedom of Religion or Belief, 2011. https://appgfreedomofreligionorbelief.org/media/RESEARCH-DOCUMENT-1-discrimination-against-religious-minorities.-Analysis.pdf .

Roggio, Bill. “Lashkar-e-Taiba Dominates Anti-US Rally in Lahore.” FDD’s Long War Journal, December 18, 2011. https://www.longwarjournal.org/archives/2011/12/lashkar-e-taiba_dominates_anti.php .

Shaikh, Salman Ahmed. Making the System of Zakat More Effective and Impactful for Social Protection. Policy Brief PB-2023-XXII-AT. Islamabad: Institute of Policy Studies, August 7, 2023. https://www.ips.org.pk/wp-content/uploads/2023/08/22-Making-the-System-of-Zakat-more-Effective-and-Impactful.pdf .

The Newspaper’s Staff Reporter. “Sindh Assembly Urged to Reject Forced Conversion Bill.” Dawn, April 30, 2019. https://www.dawn.com/news/1479291 .

Thomson, Mike. “Abducted, Shackled and Forced to Marry at 12.” BBC News, March 10, 2021. https://www.bbc.com/news/stories-56337182 .

U.S. Commission on International Religious Freedom. Teaching Intolerance in Pakistan: Religious Bias in Public School Textbooks. Washington, DC: U.S. Commission on International Religious Freedom, 2016. https://www.uscirf.gov/publications/teaching-intolerance-pakistan-religious-bias-public-school-textbooks .

U.S. Department of State. 2019 Report on International Religious Freedom: Pakistan. Washington, DC: U.S. Department of State, 2020. https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/pakistan .

Varma, Ashali. “Pakistan’s Religious Card Will Implode It.” Times of India, October 27, 2021. https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/no-free-lunch/pakistans-religious-card-will-implode-it/ .

“‘We Tolerate 4% Hindus’: Zardari’s Comment Exposes Pakistan’s Troubled Minority Record.” Firstpost, August 14, 2026. https://www.firstpost.com/world/we-tolerate-4-hindus-zardaris-comment-exposes-pakistans-troubled-minority-record-14038478.html .

Ye’or, Bat. The Decline of Eastern Christianity under Islam: From Jihad to Dhimmitude, Seventh، Twentieth Century. Translated by Miriam Kochan and David Littman. Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 1996.

Ye’or, Bat. The Dhimmi: Jews & Christians Under Islam. Translated by David Maisel. Foreword by Jacques Ellul. Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 1985.