«ئاڵۆزخانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست»: ئیسرائیل، عەرەب و هەرێمەکە ١٩٤٨–٢٠٢٢

ئەمە کتێبێکی زۆر دەوڵەمەندە و شایەنی خوێندنەوەیە. بەرز و نزمی دیپلۆماسیی ئیسرائیل لەگەڵ دراوسێ عەرەبەکانی بە پوختی و ڕوونی دەخاتەڕوو، بە جەختێکی تایبەتەوە لەسەر دانوستانەکانی نێوان ئیسرائیل و سووریا (کە نووسەر خۆی بەشدارییان تێدا کردووە) و دانوستانەکانی نێوان ئیسرائیل و فەلەستین. کتێبەکە چەند خاڵێکی بەهێزی هەیە.

یەکەم، بە پێچەوانەی زۆر کتێبی تر کە دەربارەی ململانێی عەرەبی-ئیسرائیلی دەنووسن، جەخت لەو سنوورداری سیاسییە ناوخۆییانە دەکاتەوە کە سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل ڕووبەڕووی بوونەتەوە، لە هەمان کاتیشدا دوودڵ نابێت لە ئاماژەکردن بە کەموکوڕی سیاسەتەکانیان. دووەم، لەگەڵ ئەوەی هەڵەکانی سەرکردە سووری و فەلەستینییەکان (بە سەرەکی حافز ئەسەد و یاسر عەرەفات) دەستنیشان دەکات، هەروەها یارمەتیی خوێنەر دەدات لە تێگەیشتن بە ستراتیژییەکانی دانوستانکردن کە ئەم سەرکردانە بەکاریان هێناوە، و ئەو سنووردارییانەی، چ ناوخۆیی و چ نێودەوڵەتی، کە لەژێریاندا کاریان کردووە. سێیەم، هەرچەندە باسی ڕۆڵی ئیدارەکانی ئەمەریکا لە هاندانی هەوڵەکانی ئاشتیسازی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکات، بەڵام کتێبەکە ئەو ڕۆڵە زۆر دەخاتە ژێر ڕێگەی پاڵنەر و کردارەکانی خودی سەرکردەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە تایبەتی ئەوانەی لە ئیسرائیل، سووریا و بزووتنەوەی فەلەستین. بەهێزیی کۆتایی کتێبەکە بەشی دەیەمە، «تۆڕی پەیوەندییەکان» (The Web of Relationships)، کە تێیدا نووسەر تێڕوانینێکی کورتکراوە بەڵام زۆر پتەو لە پەیوەندییەکانی ئیسرائیل لەگەڵ تورکیا، ئێران، میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن، فەلەستینییەکان، عەرەبەکانی ئیسرائیل و عێراق لە ١٩٤٨ تا ٢٠٢٢ پێشکەش دەکات.

ڕابینۆڤیتش، وەک بەشدار-چاودێرێک لە دانوستانەکانی ئیسرائیل لەگەڵ سووریا کاتێک باڵوێزی ئیسرائیل بوو لە ئەمەریکا لە سەردەمی سەرۆک وەزیران یتسحاق ڕابین، بە وردی دەچێتە ناو ئەو ڕێککەوتنە «گریمانەییە»ی کە ڕابین پێشنیازی بە سەرکردەی سووریا حافز ئەسەد کردبوو. بە پێی ئەم گریمانەیە، ڕابین پرسی ئەگەر داواکارییەکانی خودی ئیسرائیل جێبەجێ بکرێن، بە سەرەکی ئاسایش، بەڵام هەروەها «ئاسایی‌کردنەوە» بە شێوازی میسری (بازرگانی، گەشتیاری و پەیوەندیی دیپلۆماسی)، و ماوەیەکی پێنج ساڵەی جێبەجێکردن، ئایا ئەسەد ئامادە دەبێت ئاشتی لەگەڵ ئیسرائیل بکات ئەگەر ئیسرائیل لە بەرزاییەکانی جەولان بکشێتەوە (ل.٣٥). وەڵامی ئەسەد ئەوە نەبوو کە ڕابین بەدوایدا دەگەڕا، چونکە سەرکردە سوورییەکە داوای ماوەیەکی شەش مانگەی جێبەجێکردنی کرد، دژایەتیی زاراوەی «ئاسایی‌کردنەوە»ی کرد و داوای ئاسایشی هەردوولا کرد «بە شێوەیەکی یەکسان». هەرچەندە دانوستانەکانی ڕابین لەگەڵ ئەسەد سەرکەوتوو نەبوون (هەرچەندە، وەک ڕابینۆڤیتش ئاماژەی پێ دەکات، ئەسەد «گریمانە»کەی ڕابینی وەک پابەندبوونێکی ئیسرائیلی بۆ کشانەوە لە جەولان کردە جێبی خۆی)، سەرکردەکانی دواتری ئیسرائیل، لەوانە سەرۆک وەزیران نەتەنیاهۆ، ئەوانیش هەوڵیان دا بگەن بە ڕێککەوتنێک لەگەڵ سووریا. بیرۆکەکەیان ئەوە بوو کە ئاسانترە ئاشتی لەگەڵ سووریا بکرێت، سەرئەنجام ناکۆکییەکەیان بنەڕەتەن خاکی بوو، تا لەگەڵ فەلەستینییەکان کە، بە تایبەتی دوای هەڵگیرسانی ئینتیفادای ئەلئەقسا لە ٢٠٠٠، ملمڵانێکەیان بوونەوەریی بوو. لەم چوارچێوەیەدا بە تایبەتی سەرنجڕاکێشە باسکردنی ڕابینۆڤیتش لەوەی کە نەتەنیاهۆ چۆن ڕۆناڵد لاودەر، میلیۆنێری جولەکە-ئەمەریکیی بواری کەرەستەی جوانکاری، وەک نێردراوی نهێنیی خۆی بۆ دیمەشق بەکارهێنا، ئەرکێک کە وەک زۆر هەوڵی تری گەیشتن بە ڕێککەوتن لەگەڵ ئەسەد، بە شکست کۆتایی هات.

سەبارەت بە وتووێژەکانی ئاشتیی فەلەستینی-ئیسرائیلی، ڕابینۆڤیتش هەڵسەنگاندنێکی تەواو لەسەر وتووێژەکانی کامپ دەیڤیدی دووەم لە نێوان عەرەفات و سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل ئێهود باراک پێشکەش دەکات و، بە ئاماژەدان بە هێنری کیسنجەر، ئەوە دەخاتەڕوو کە هۆکاری شکستی وتووێژەکان ئەوە بوو کە ئامانجەکانی هەردوولا لەگەڵ یەکتر نەدەگونجان. ئیسرائیل ئاشتییەکی ڕاستەقینەی دەویست کە مانای کۆتایی هێنان بە ململانێکە بێت، بەڵام خاڵی کۆتایی عەرەفات ئەوە بوو کە نەیدەتوانی بوونی ئیسرائیل قبوڵ بکات. ڕەتکردنەوەی مەحموود عەباس بۆ ئەو پێشنیازە زۆر بەخشندەیەی ئاشتی کە سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل ئێهود ئۆلمێرت لە ٢٠٠٨ پێشکەشی کرد، کە کۆتایی هێنان بە ململانێکەی تێدا بوو، و ڕەتکردنەوەی سەرکردە فەلەستینییەکە بۆ وەڵامدانەوەی پلانی ئاشتیی جۆن کێری وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا لە ٢٠١٤، وا دیارە پشتگیریی تیۆرییەکەی کیسنجەر دەکەن. ڕابینۆڤیتش هەروەها ئەوە دەخاتەڕوو کە ئەو ڕاستییەی حافز ئەسەد هەنگاوی سەرۆک بیل کلینتۆنی لە ئازاری ٢٠٠٠ سەبارەت بە ڕێککەوتنی ئاشتیی سووری و ئیسرائیلی ڕەتکردەوە، و بەبێ هیچ سزایەک ئەمەی کرد، لە عەرەفات شاراوە نەبوو و ورەی پێدا هەمان شت چوار مانگ دواتر لە کامپ دەیڤیدی دووەم بکات.

هەروەها کە من لەگەڵ تێزە بنەڕەتییەکانی کتێبی ڕابینۆڤیتشدا هاوڕام، چەند کێشەیەکی بچووک هەن. یەکەم، تۆم دۆنیلۆن لە سەرەتای خولی دووەمی ئۆباما لە ٢٠١٣ نەبووە ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانیی سەرۆک باراک ئۆباما. لە ڕاستیدا، لە ٢٠١٣ سووزان ڕایس لەو پۆستە جێگرەوەی بوو. دووەم، ڕابینۆڤیتش دەیتوانی کەمێک ڕەخنەگرتر بێت لە باوەڕەکانی ئەمەریکا و ئیسرائیل بەوەی کە حافز و بەشار ئەسەد، لە بەرامبەر جەولان، دەکرێت لە هاوپەیمانییەکەیان لەگەڵ ئێران و حیزبوڵڵا دوور بخرێنەوە. ئەمە هاوپەیمانییەکی دوورودرێژ بوو کە دەگەڕایەوە بۆ ١٩٨٢، و بە تایبەتی ئەسەد بۆ ئاسایش پشتی پێ دەبەست.

جگە لەم ناکۆکییە بچووکانە، من بە توندی پێشنیاری ئەم کتێبە دەکەم. لە کاتێکدا لە کاتی هەڵگیرسانی شەڕی ئیسرائیل و حەماسەوە زۆر قسەی بێ‌بنەمای نامێژوویی لە کامپوسەکانی زانکۆکاندا هەبووە، ئەم کتێبە دەبێت ببێتە سەرچاوەیەکی سوودبەخش بۆ ئەوانەی دەیانەوێت بە ڕاستی لە مێژووی ململانێی عەرەبی-ئیسرائیلی تێبگەن، وەک چۆن لە ١٩٤٨وە گەشەی کردووە، و من بە توندی پێشنیاری دەکەم بۆ کۆرسەکانی سەبارەت بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی هاوچەرخ و ململانێی عەرەبی-ئیسرائیلی.