ئایا سەردەمی قەتەر کۆتایی هات؟

لە ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٦، شێخ حەمەد بن خەلیفە ئال سانی کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی ١٩٩٥دا، کاتێک باوکی، شێخ خەلیفە بن حەمەد ئال سانی، لە ژنێڤ بوو، حەمەد کودەتایەکی بێ خوێنڕشتن ئەنجامدا، هەرچەندە دواتر لە ئینتەرپۆل داوای کرد باوکی دەستگیر بکات و بیگەڕێنێتەوە قەتەر تا بە تاوانی خیانەت سێدارە بدرێت. خەلیفە نۆ ساڵ لە فەڕەنسا بە دوورخراوەیی بەسەربرد، پێش ئەوەی حەمەد ڕێگەی گەڕانەوەی پێ بدات.

لە سەردەمی خەلیفەدا، قەتەر بەندەرێکی خەواڵوو بوو و لەژێر سێبەری دوبەی. لە ساڵی ١٩٩٤دا، تێرمیناڵی سەرەکی فڕۆکەخانەکە زیاتر لە کۆگایەکی گەورە نەبوو بە چەند کاونتەرێک و چرای فلۆرەسێنتەوە، نەک ئەو شاکارە سەرسوڕهێنەرەی بیناسازی و سەوزایی ناوەوە کە ئەمڕۆ هەیەتی. لە کۆتایی هەفتەکاندا، ئەو ژمارە کەمەی بیانیی نیشتەجێ لە هۆتێلی ڕامادا کۆدەبوونەوە، یەکێک لە تەنها پێنج هۆتێلی نێودەوڵەتی لە شارەکەدا، تا لە برەنچەکەیدا تێکەڵاو بن؛ بۆ بیانییەکان، ئەمە یەکێک بوو لەو چەند سەرچاوە کەمەی کات بەسەربردن لە وڵاتەکەدا.

حەمەد شارەکەی نوێکردەوە و کردی بە ناوەندێکی نێودەوڵەتی. سامانی زۆری غازی قەتەری بەکارهێنا بۆ دەستکاریکردنی زەوی، ڕاکێشانی وەبەرهێنان، و فراوانکردنی هێزی نەرمی قەتەر لە بواری پەروەردە و هونەردا. ژنی دووەمی، شێخە مۆزە، دایکی ئەمیری ئێستا، دامەزرێنەری دامەزراوەی قەتەرە و هێشتا یەکێکە لە هێزە بزوێنەرەکانی پشت باوەشپێداکردنی قەتەر بۆ ئیخوان موسلیمین و بزووتنەوە ئیسلامییە توندڕەوەکانی تر. لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٣، لە هەنگاوێکی سەرسوڕهێنەردا، حەمەد لە وتارێکی تەلەفزیۆنیدا دەستبەرداری دەسەڵات بوو بە قازانجی تەمیم، کوڕی خۆی و مۆزە.

تەمیم بەردەوام بوو لەسەر دیدگای باوکی و سیاسەتی دایکی. لە سەردەمی تەمیمدا، قەتەر پشتگیری خۆی بۆ زانکۆکانی ڕۆژاوا، ناوەندە توێژینەوەکان و میدیا زیاد کرد. لە کاتێکدا میدیا دارایی‌کراوەکانی قەتەر وەک ئەلجەزیرە و میدڵ ئیست ئای (Middle East Eye) پیلانگێڕی دەربارەی کۆمیتەی کاروباری گشتی ئەمریکا و ئیسرائیل (AIPAC) و پارەی جولەکە بڵاو دەکەنەوە، قەتەر ساڵانە نزیکەی هەشت ئەوەندەی AIPAC خەرج دەکات بۆ کاریگەری لەسەر سیاسەتمەدار و پرۆفیسۆرە ئەمریکییەکان.

ستراتیژی تەمیم و مۆزە سادە بووە: داگیرکردنی دەوڵەت. بە تریلیۆنان دۆلارەکەیەوە، قەتەر توانیویەتی دامەزراوەکان و تاکەکان بە لای خۆیدا ڕابکێشێت. بەرپرسانی قەتەر دەڵێن مرۆڤدۆستی پاڵنەری خێرخوازییانە، بەڵام نموونەی بەس هەیە بۆ ئەوەی بسەلمێنێت دۆحە مامەڵەی «ئەمە لە بەرامبەر ئەوە» (quid pro quo) لەگەڵ بەخشینەران و هاوبەشەکانیدا دەپارێزێت؛ بەدەگمەن، ئەگەر هەرگیز، ئەو زانکۆ و ناوەندە توێژینەوەیانە یان ئەو پرۆفیسۆر و توێژەرانە دارایی دەکات یان بەردەوام دەبێت لە دارایی‌کردنیان کە ڕێڕەوی ئەو ناگرنە بەر.

بەڵام تەمیم لەوانەیە ئیکاروسی سەردەمی نوێ بێت. بەرپرسانی قەتەر پێیان وابوو دەتوانن بەبێ دەرئەنجام خەرج بکەن و کەسان بە لای خۆیاندا ڕابکێشن، تا ئەوەی گەیشتە لووتکە بە دیاریکردنی فڕۆکەیەکی ٤٠٠ ملیۆن دۆلاری بۆ سەرۆک دۆناڵد ترەمپ. قەتەر هەروەها بەکارهێنانی بنکەی ئاسمانی ئەلعدیدی بە فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکا بەخشی. دۆحە، وەک ئەنقەرە، تێدەگات کە میوانداری بنکەیەکی ئەمریکی دەتوانێت کارتی «بەبێ لێپرسینەوە دەرباز بە» بە حکومەتی میوانداردەر بدات تا لە لێپرسینەوە بۆ پشتگیری تیرۆر و خراپەکارییەکانی تر خۆی لابدات. لە هەمان کاتدا، تەمیم، وەک باوکی پێش خۆی، باوەڕی وابوو دەتوانێت وڵاتانی وەک ئێران و بریکارەکانی پارە بدات تا ئاشتی و دەستڕاگەیشتن بە قەتەر ببەخشن. دە ساڵ لەمەوپێش، قەتەر بە شێوەیەکی بەناوبانگ ١ ملیار دۆلار کەڵتووری دا بە میلیشیایەکی شیعەی عێراقی بۆ ئازادکردنی ئەو قەتەرییانەی لە گەشتێکی ڕاوداندا لە عێراق بوون؛ ئەو پارەیە ڕاستەوخۆ چووە ناو سندوقی میلیشیا و لەوانەیە تەنانەت سندوقی هێزی قودسەوە.

کێشەی ڕازیکردن بە زۆرلێکردن ئەوەیە کە هانی زۆرلێکردنی زیاتر دەدات؛ هەرگیز ئاشتی ناهێنێت و کێشە چارەسەر ناکات. دیپلۆماتە قەتەرییەکان بەرگرییان لە هاوتا ئێرانییەکانیان دەکرد، بەڵام ئەمڕۆ تێدەگەن سەرکردەکانی ئێران هەرگیز گوێیان پێی نییە. پارە دەتوانێت دەمڕاستکەر بکڕێت، بەڵام هەرگیز هاوڕێی ڕاستەقینە ناکڕێت.

تێکدانی هاتوچۆ لە تەنگەی هورموزدا بە شێوەیەکی نایەکسان کاریگەری لەسەر کوەیت و قەتەر دادەنێت، چونکە ئەوان تەنها دوو دەوڵەتی عەرەبی کەنداون کە ڕێگای دیکەی هەناردەکردنیان نییە. بەحرەینیش هیچ کەنارێکی دەریای سوور یان دەریای عەرەبی نییە، بەڵام نەوتەکەی هەمیشە شتێک نەبووە جگە لە پاڵپشتییەکی دارایی لە سعودیەوە.

ئێستا داتاکان لەبەردەستە. لە چارەکی دووەمی ٢٠٢٦، لە ١ی نیسانەوە تا ٣٠ی حوزەیران، کەمواردەیی قەتەر ٢١.٢ ملیار ڕیاڵی قەتەری (٥.٨ ملیار دۆلار) بوو لەسەر بەرهەمی ناوخۆیی گشتی ناوزەدی ١٧٠.٥ ملیار، کە یەکسانە بە کەمێک زیاتر لە ١٢.٤ لەسەدی بەرهەمی ناوخۆیی گشتی. JP Morgan ڕێژەی کەمواردەییەکە نزیکتر بە ١١.٤ لەسەد دادەنێت، بەڵام هێشتا گەورەترین کەمواردەیی چارەکی تۆمارکراوی قەتەرە. ئەگەر ڕیتمی چارەکی دووەم بەردەوام بێت و زۆر کەم، ئەگەر هەر هیچ، غازی سروشتی شلکراو بڕوات، کەمواردەیی ٢٠٢٦ لەوانەیە ١٢ لەسەدی بەرهەمی ناوخۆیی گشتی بێت. هەرچەندە بانکی جیهانی دیسان ڕوانگەیەکی هێواشتر دەگرێتەبەر، هێشتا کشانەوەیەکی ٧.١ لەسەدی دەبینێت.

بەرپرسانی ئێرانی ئاماژە دەدەن کە مەبەستیانە بەردەوام بن لە مامەڵەی توند لەسەر ئازادی کەشتیگەڕان.

لە ١ی ئەیلوولی ٢٠٢٦، محەمەد ڕەزا عارف، جێگری سەرۆکی ئێران، وتی کە ڕەوشی ئێران بە ئەگەری زۆر بۆ دوو ساڵی داهاتوو «نە جەنگ و نە ئاشتی» دەبێت. ئەمە نیشانەیەکی خراپە بۆ قەتەر، چونکە داهاتی نەوت و غازی چارەکی دووەمی تەنها ٨٧٤ ملیۆن ڕیاڵی قەتەری (٢٤٠ ملیۆن دۆلار) بوو، کە ٩٧ لەسەد لە ساڵی پێشووەوە کەمی کردووە. بەرپرسانی قەتەر تێدەگەن کێشەیان هەیە. خەرجی چارەکی دووەم ٢٣ لەسەد ساڵ بە ساڵ کەمی کرد، لەگەڵ ئەوەی خەرجییەکانی کارپێکردن ٣٠ لەسەد کەمکرانەوە.

چاکبوونەوە ئاسان نابێت. هێرشەکانی ئێران ١٧ لەسەدی توانای غازی سروشتی شلکراوی لەناوبردووە، کە ساڵانە نزیکەی ٢٠ ملیار دۆلار داهاتی قەتەر تێچووە، یەکسان بە نزیکەی ٢٠ بەخشینی زانکۆی جۆرجتاون. هەرچەندە بەرپرسانی قەتەر دەڵێن هەناردەی ناهایدرۆکاربۆنی بەرزبووەتەوە، ئەمە گومانلێکراوە. پێوەری بەڕێوەبەرانی کڕینی کەرتی تایبەت حەوت مانگی بەردەوامی کشانەوەی بەخۆیەوە بینیوە. بازاڕی بۆرسەی قەتەر لە نزمترین خاڵی شەش ساڵی ڕابردوودا داخرا. گەشتوگوزار بەردەوامە لە داشکان.

بە دڵنیاییەوە، وەک دەوڵەتێک، قەتەر بۆ هیچ شوێنێک ناڕوات. بەڵام ئەو هێزە نەرمەی سەرکردەکانی بە لووتبەرزییەوە بەکاریان هێناوە، دەوێتەوە. بۆ زۆر کەس لە واشنتن، وەرگرتنی پارەی قەتەری، یان لەو بارەوە پارەی سعودی و ئیماراتی، هەمیشە شتێکی ڕەتکەرەوە بوو، بەڵام زۆر کەس لە واشنتن دیاریە قەتەرییەکانیان بە بێ سەرزەنشت دەبینی. «Qatar Force One» خاڵی وەرچەرخان بوو، هەڵەیەک کە بەخشندەیی قەتەری لە بیری گشتیدا بە گەندەڵییەوە بەستەوە. لە سوزی وایلز (Susie Wiles)ی سەرۆکی دیوانەوە تا ستیڤ ویتکۆف (Steve Witkoff)ی نوێنەری تایبەت، ئیدارەی ترەمپ بە تەواوی بە پەیوەندی و پارەی قەتەرییەوە لەکەدار و دەستەبەستەیە.

پرسیارەکە لە واشنتن، لە کاتێکدا کە لەوانەیە کۆنترۆڵی ئەنجومەنی پیران و ئەنجومەنی نوێنەران بگۆڕێت، ئەوەیە: ئایا وەبەرهێنانی قەتەر لە دیموکراتەکاندا هەر ئەوەندە بەرفراوانە، کە زۆر بە ئەگەری ڕاستە، و ئایا وەرگرە دیموکراتەکان کار دەکەن بۆ ئەوەی ڕابردووی ئەو سازشە بشارنەوە. دەرخستنی دیاریە قەتەرییەکان بە ئەگەری زۆر زۆر کەس لە بیری گشتیدا بە ترەمپەوە دەبەستێتەوە. لەکۆتاییدا، کاتێک زۆربەی ئەمریکییەکان سەیری کۆنگرێس دەکەن، فریشتە و شەیتان نابینن؛ بەڵکو مامەڵەی خۆپەرستانەی بەدگوماندەرکەر دەبینن لە سەرانسەری پانەڕای سیاسی.

کاریگەری قەتەری بۆ ماوەیەک لە کۆمەڵگای مەدەنیدا دەمێنێتەوە. دامەزراوەی قەتەر (Qatar Foundation)ی مۆزە ناڕوونە، هێشتا سەدان ملیار دۆلار داهاتی هەیە، کە کاریگەری پێدەبەخشێت. بەڵام نەتوانینی پڕکردنەوەی سەرمایەکانی، لەگەڵ داواکارییە ناوخۆییەکان بۆ پاراستنی ئاستەکان، فشاری زیاتر دەخاتە سەر بنەمای سەرمایەکەی. دوژمنانی قەتەر، و قەتەر زۆرتر لەوەی دیپلۆماتەکانی بزانن دوژمنی هەیە، بۆنی خوێن لە ئاودا دەکەن و، وەک لە کاتی ئابڵوقەی چوارییەی عەرەبی لە ٢٠١٧دا، دەکۆشن سود وەرگرن.

ئەمریکییەکان بە شەپۆل شەپۆل دەچنە ناو حاڵەتی ترس لە کاریگەری بێجێی دەرەکی. لە کاتی قەیران و ئابڵوقەی نەوتی ١٩٧٣–٧٤دا، شەپۆلێکی توندی هەستی دژە-عەرەبی، و بە تایبەتی دژە-سعودی، بەسەر ئەمریکادا هاتە خوارەوە. سعودییەکان هێشتا ڕقیان لەو وێنەکردنە هەیە کە لە کاریکاتێرە سیاسییەکانی ئەو سەردەمەدا پێیان درا.

لە هەشتاکاندا، شەپۆلێکی هەستی دژە-یابانی بەسەر ئەمریکادا ڕۆیشت، لە کاتێکدا ترس زیاد دەکرد کە کۆمپانیا یابانییەکان لەسەر لاشەی پیشەسازی ئەمریکی ڕاو دەکەن، ئەمریکییەکان دەردەکەن و مامەڵە لەگەڵ کرێکاران وەک ئۆتۆماتۆن دەکەن. فیلمەکانی وەک Gung Ho ی ڕۆن هاوارد (Ron Howard) بۆ ماوەیەکی کورت بەناوبانگ بوون.

لە دەیەی یەکەم یان دووەمی سەدەی ٢١دا، گومان لە چین بەرزبووەوە، بە تایبەتی کاتێک کۆمپانیا چینییەکان هەوڵیان دەدا میدیا، موڵکی گرانبەها، و زانکۆکان لە ڕێگەی ڕێکخراوەکانی وەک ئینستیتوتەکانی کۆنفوشیوس (Confucius Institutes)ەوە بگرنە دەست. ئەو گومانە جێگای خۆی هەبوو، بەڵام ڕێکخستنی کۆنگرێس و تۆمەتی کۆمەڵایەتی یارمەتی دا ئامادەبوونی چینی پاشەکشە بکات و، لانیکەم، تێچوویەکی ناوبانگی بۆ وەرگرتنی پارەی چینی دروست بکات.

لەگەڵ ئەوەی قەتەر لە ئەنجامی جەنگی ئێران لەرزەی دێت، توانای پارەدان بۆ بێدەنگکردنی ڕەخنەگران دادەبەزێت، و پرسیارەکان دەربارەی یارمەتیدانی گەندەڵی لە سەردەمی ترەمپدا بەرزدەبنەوە، ئێستا ئەو پرسیارە سەرهەڵدەدات کە ئایا قەتەر دەتوانێت هەرگیز بە ڕاستی چاک ببێتەوە، یان ئەوەی سەردەمەکەی کۆتایی هاتووە.