بە بەرزبوونەوەی دوژمنایەتی تورکیا، ئایا باشە سۆمالیلاند کونسوڵخانەی تورکیا بەکراوەیی بهێڵێتەوە؟
هەندێک دەترسن کونسوڵخانەکە ناوەندێکی هەواڵگری بێت و لەوێوە ئەجێنتە تورکەکان یارمەتی دوژمنان بدەن و یەکڕیزی سۆمالیلاند لاواز بکەن.
سەرۆکی تورکیا ڕەجەب تەییب ئەردۆغان لە ٢٢ی ئەیلولی ٢٠٢٦ لە وتارەکەی بۆ کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان، پشتگیری لە بەهێزکردنی توانای ئاسایشی و توانای دامەزراوەیی سۆمالیا کرد و بەمەش بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ هەوڵی ٣٥ ساڵەی سۆمالیلاند بۆ وەرگرتنی دانپێدان ڕەتکردەوە.
لە زۆربەی ئەو شەش دەیە و نیوەیەی دوای یەکگرتنی ١٩٦٠ەوە، تورکیا کەمترین گرنگی بەوە نەدەدا کە ئایا سۆمالیا یەکگرتوو دەمێنێتەوە یان نا. دانوستانەکانی سۆمالیا و سۆمالیلاندیش کە تورکیا لە ساڵی ٢٠١٣ەوە میواندارییان کرد، بە ئامادەبوونی سەرۆک حەسەن شێخ مەحمود لە مێزی دانوستان، تەنها ڕاگەیەندراویان لێ دەرچوو و هیچی دیکەیان نەبوو. بەڵام چوار ڕۆژ دوای ئەوەی ئیسرائیل لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ دان بە سۆمالیلانددا نا، ئەردۆغان لە ئیستەنبوڵ لە تەنیشت مەحمود وەستا و ڕایگەیاند کە پاراستنی یەکگرتوویی سۆمالیا «لە هەموو بارودۆخێکدا» گرنگییەکی تایبەت بۆ تورکیا هەیە.
باڵیۆزخانەی تورکیا لە موقدیشۆ، کە ئەتاشێی بەرگریشی لەخۆ گرتووە، دەڵێت خزمەتگوزارییە کونسوڵییەکانی بۆ سۆمالیلاند لە ڕێگەی پۆستی هەرگەیساوە پێش دەبرێن. بەڵام لەبەر قەبارەی ستافەکە بەراورد بە ژمارەی کەمی تورکەکان لە سۆمالیلاند، ئەم چالاکییانە باوەڕپێکراو نین. نیگەرانیی سەرەکی لە ناو سۆمالیلاند ئەمڕۆ ئەوەیە کە کونسوڵخانەی تورکیا ناوەندێکی هەواڵگرییە، کە ئەجێنتە تورکەکان لەوێوە هەوڵ دەدەن یارمەتی دوژمنان بدەن و یەکڕیزی سۆمالیلاند لاواز بکەن.
هاتنە ناوەوەی ئیسرائیل بۆ سۆمالیلاند و زیادبوونی هەڕەشەکانی تورکیا دژ بە ئیسرائیل، پرسی کونسوڵخانەی تورکیا پەلەتر دەکات. وەزارەتی دەرەوەی ئیسرائیل مایکڵ لۆتێم (Michael Lotem)، باڵیۆزی پێشووی لە کینیا، دیاریکرد بۆ ئەوەی ببێتە یەکەم نێردراوی «دەوڵەتی جولەکە» بۆ سۆمالیلاند. هیچ بەڵگەیەکی ئاشکرا نیشان نادات کە پۆستی تورکیا زانیاری کۆدەکاتەوە، بەڵام ستافەکەی چەند کاتژمێرێک بە ئۆتۆمبێل لە بەربەراوە دوورن و ڕاپۆرت بۆ باڵیۆزخانەیەک دەنێرن کە حکومەتەکەی دانپێدانانی ئیسرائیلی بە نایاسایی وەسف کردووە.
لە کاتێکدا تورکیا هەر هەڵەیەک ڕەت دەکاتەوە، نەیتوانیوە ڕوون بکاتەوە بۆچی پێویستی بە کونسوڵخانەیەک لە هەرگەیسا هەیە یان بۆچی دەیەوێت، لەبەرچاوگرتنی دژایەتی ئەردۆغان دژ بە دانپێدانان بە سۆمالیلاند، یان تەنانەت خۆسەرییەکەی. تورکیا خۆی بە دیپلۆماسیی ئابوورییەوە دەنازێنێت، بەڵام یارمەتیی تورکیا زۆرجار سوودیان بۆ سۆمالیلاند نەگەیاندووە. لە جیاتی ئەوە، وەبەرهێنانە بازرگانی و سەربازییەکانی تورکیا لەسەر ئەو ناوچانە چڕبوونەتەوە کە لەژێر کۆنترۆڵی حکومەتی سۆمالیان. لە نیسانی ٢٠٢٦، کەشتیی حفاری چاگری بەگ (Çağrı Bey) بە هاوڕێیەتی سێ کەشتیی جەنگی تورکی گەیشت بۆ ئەوەی بیری Curad-1 لە کەنارەکانی باشووری سۆمالیا هەڵبکەنێت. چوارچێوەیەکی بەرگری دە ساڵە کە لە شوباتی ٢٠٢٤ واژۆ کرا، ڕێگەی بە هێزی دەریایی تورکیا دا ئاوەکانی سۆمالیا بپارێزێت.
جەنگی ئێران دەریاکوژی سۆمالی زیندوو کردەوە. لە ئابی ٢٠٢٦، بەپێی ئەوەی وەزارەتی بەرگری سۆمالیا دەڵێت، کەشتییە جەنگییە تورکییەکان و هێزەکانی سۆمالیا ١٤ دەریاکوژیان کوشت بۆ ئازادکردنی کەشتیی بارهەڵگری Latuf، کە بەپێی چەند ڕاپۆرتێک چەک و ئامێری پەیوەندیی تورکی بۆ بنکەی تورکیا لە موقدیشۆ هەڵگرتبوو. هەر عەمەلیاتێکی لەم شێوەیە بوونی بەندەری نیشتەجێبوونی تورکی لە ئاوەکانی سۆمالیا ئاسایی دەکاتەوە و هێزی دەریایی تورکیا نزیکتر دەکاتەوە لە کەنداوی عەدەن، لەو ئاوانەی کە پاسەوانی کەناری سۆمالیلاند پاترۆڵیان دەکات، بەڵام سۆمالیا بۆ چەند دەیەیەکە هیچ دەسەڵاتێکی بەسەریاندا نەبووە. بە لەبەرچاوگرتنی دەستدرێژیی موقدیشۆ بۆ سەر ئاسمانی سۆمالیلاند، سۆمالیلاند مافی هەیە نیگەران بێت لەوەی ڕێککەوتنی دەریایی تورکیا-سۆمالیا ئامانجی بریتییە لە بێبەشکردنی سۆمالیلاند لە دەستگەیشتنی تەواو بە دەریا و لە جیاتی ئەوە هەوڵ دەدات گەمارۆکە توندتر بکات.
ڕەفتاری تورکیا لە شوێنەکانی دیکەی سۆمالیاش هۆکاری نیگەرانییە. لە ٣ی ئەیلولی ٢٠٢٦، هێرشێک ماڵی جەنەڕاڵ مەهەد عەبدولڕەحمان لە دۆلۆو لە ناو برد، فەرماندەی پێشووی Somali Custodial Corps و کەسایەتییەکی ئۆپۆزسیۆن، و خۆی و هاوسەرەکەی و چەند هاوڵاتییەکی دیکە بریندار کرد. حکومەتی هەرێمی جوبالاند تاوانەکەی خستە ئەستۆی تورکیا. موقدیشۆ هەر ڕۆڵێکی ڕەتکردەوە، و ئەنقەرە هیچ لێدوانێکی نەداوە. خۆپیشاندەران لە کیسمایۆ، ئەفمەدۆ، دۆلۆو و دانگۆرۆیۆی پونتلاند ئاڵای تورکیایان سووتاند. ئەگەر ئەنقەرە هەوڵ بدات یارمەتی حەسەن شێخ مەحمود بدات لە ناوەندیکردنی کۆنترۆڵ بەسەر هەرێمە فیدراڵییەکاندا، ئەوا هەرگەیسا ناتوانێت وا دابنێت کە تورکیا خۆی لە هەر ململانێیەکی داهاتوو لەگەڵ سۆمالیلاند دوور دەگرێت.
بەڵگەیەک هەیە بۆ هێشتنەوەی کونسوڵخانەکە. دەتوانێت ڤیزا بۆ ئەو سۆمالیلاندییانە پڕۆسێس بکات کە لە تورکیا دەخوێنن، بازرگانی دەکەن یان چارەسەر وەردەگرن، هەرچەندە چارەسەری ڤیزای ئەلکترۆنی گرنگیی کونسوڵییەکەی بەراورد بە چەند ساڵ لەمەوبەر لاواز کردووە. دەرکردنی کونسوڵخانەکە ڕیوایەتێک دەداتە دەست موقدیشۆ کە سۆمالیلاند بووەتە کڕیاری ئیسرائیل. بەهێزترین بەڵگەی سۆمالیلاند بۆ دەوڵەتبوون هەمیشە ڕەفتاری خۆی بووە، و دەوڵەتێک کە نۆرمە کونسوڵییەکان ڕێز دەگرێت، باشتر ئەو بەڵگەیە پێشکەش دەکات لەو دەوڵەتەی دەرگاکان دادەخات. دەشێت ئەم کەناڵە بۆ ئەنقەرەش گرنگ بێت، ئەگەر تورکیا پێویستی بە ڕێگایەک بێت بۆ کشانەوە لەو هەڵوێستانەی موقدیشۆ پاڵی پێوەناوە.
ڕێککەوتننامەی ڤیەنا بۆ پەیوەندییە کونسوڵییەکان ڕێگە بە دەوڵەتی وەرگر دەدات، بەهۆی ئاسایشی نەتەوەیی، هەندێ زۆن لەسەر ستافی کونسوڵی دابخات و هەر ئەفسەرێکی کونسوڵی بەبێ ڕوونکردنەوە بە نەپەسەند ڕابگەیەنێت. لە جیاتی داخستنی کونسوڵخانەکە، هەرگەیسا دەبێت ئەو ڕێوشوێنە جێبەجێ بکات، بەندەر و فڕۆکەخانە و کەنارەکانی بەربەرا قەدەغە بکات لەسەر کارمەندانی کونسوڵیی بیانی، و داوا لە ئەنقەرە بکات بە کردنەوەی نووسینگەیەکی هاوشێوەی سۆمالیلاند لە تورکیا ڕازی بێت. ئەگەر ئەنقەرە ڕەتی کردەوە، دەبێت کونسوڵخانەکە دابخرێت. لەوەی دەچێت ئەنقەرە ڕەتی بکاتەوە، و هەرگەیسا دەبێت بۆ ئەو وەڵامە ئامادە بێت. ڕەتکردنەوە ڕێگە بە سۆمالیلاند دەدات کونسوڵخانەکە لەسەر بنەمای مامەڵەی هاوبەش دابخات.
وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا دەبێت یارمەتیی ئاسایشی بۆ موقدیشۆ بەستە بە لێکۆڵینەوەیەکی باوەڕپێکراو بکات سەبارەت بە هێرشی دۆلۆو، و لە ڕێگەی هاوپەیمانییەکەوە فشار لە ئەنقەرە بخات بۆ ئاشکراکردنی ئەوەی چ مووشەک و ڕاکێتێک دەیەوێت لە وەرشێخ تاقی بکاتەوە. هەروەها دەبێت پشتگیری لە مافی هەرگەیسا بکات بۆ دیاریکردنی ئەو مەرجانەی کە نوێنەرایەتییە بیانییەکان لەسەر خاکەکەی پێی کار دەکەن.