MEF Menu
Middle East ForumDonateSupport MEF
فۆرەمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست · Middle East Forum
FWI Opinion & Interview

ئایا حیجاب هەڵبژاردنێکی کەسییە؟

ناکۆکی سێکیولاریزم لە کێبێک پرسی ئازادی ژنانی موسڵمانی خستووەتە سەر ڕۆژەڤ.

خاڵە سەرەکییەکان

  • دوو ژنی چاوپێکەوتنکراو لە مزگەوتی ئۆتاوا مێن باسیان کرد کە لەبەرکردنی حیجاب هەڵبژاردنی خۆیانە، بەڵام دانیان بەوەدا نا کە ژنان لەبەرانبەر پیاوان زیاتر ڕووبەڕووی چاودێریی ئایینی دەبنەوە.
  • لە نوێژی هەینیدا ژنان دەرگایەکی جیاوازیان لە پشتەوە بەکارهێنا و لە ژوورێکی دیکەوە لە ڕێگەی پەردەیەکەوە گوێیان لە خوتبەی ئیمام دەگرت.
  • یاسمین محەمەد، نووسەری کتێبی Unveiled، بە FWIی وتی کە حیجاب ئامرازی ڕقی ئایینی دژی ژنانە و سنووردارکردنەکانی کوبێک لە سەکتەری گشتیدا پاراستنی لایکیزم و ژنان دەکات.
Women worshiping at the Ottawa Main Mosque.
ژنان لە مزگەوتی سەرەکیی ئۆتاوا نوێژ دەکەن. · (Ashti Waissi)

ئۆتاوا، کەنەدا، لە کاتێکدا ژنانی موسڵمان لە کێبێک ناڕەزاییان دەردەبڕن دژی سنووردارکردنی لەبەرکردنی حیجاب لە هەندێک شوێنی کاری سێکتەری گشتی، چاوپێکەوتن لەگەڵ ژنان لە مزگەوتی سەرەکیی ئۆتاوا ڕەهەندێکی دیکەی گفتوگۆکەی ئازادیی ئایینی دەخاتە ڕوو: ئەو چاوەڕوانییانەی نایەکسانە کە لە ناو خۆی کۆمەڵگاکانیاندا لەسەر ژنان دادەنرێت.

لە ٥ی تشرینی یەکەمدا، ئەندامانی «ژنانی موسڵمانی کێبێکی بێزاربوو» (Québécoises Musulmanes Tannées) لە مۆنتریاڵ کۆبوونەوە بۆ هەژدەهەمین ناڕەزایی هەفتانەی بەردەوامیان دژی یاساکانی سێکیولاریزمی کێبێک. ناڕەزایی‌دەربڕان دەیانوت کە سنووردارکردنی هێماکانی ئایینی، لەوانە حیجاب، دەرفەتەکانی کارکردن و ئازادیی ژنان بۆ پەیڕەوکردنی ئایینەکەیان سنووردار دەکات.

یەکێک لە ناڕەزایی‌دەربڕان بە City News، میدیایەکی هەواڵی ناوخۆیی، وتی: «دەبێت ئەم یاسایانە هەڵبوەشێنرێنەوە. یان بە تەواوی دوا بخرێن ئەگەر نەتوانرێت هەڵبوەشێنرێنەوە.»

ناڕەزاییەکان سەرنجیان دووبارە خستووەتە سەر مافی ژنانی موسڵمان بۆ لەبەرکردنی حیجاب. بەڵام پرسیارەکان هێشتا دەمێننەوە لەسەر ئەوەی ئایا ژنان هەمان ئازادییان هەیە بۆ ڕەتکردنەوەی جلوبەرگ و چاوەڕوانییە ئایینییەکان لە ناو کۆمەڵگاکانیاندا.

لەناو مزگەوتی سەرەکیی ئۆتاوا

ئەم ناکۆکییە وای لێکردم ڕۆژی هەینی سەردانێکی مزگەوتی سەرەکیی ئۆتاوا بکەم، کە لەلایەن ئەنجومەنی موسڵمانانی ئۆتاواوە (Ottawa Muslim Association) بەڕێوە دەبرێت. جیاکردنەوەی پیاوان و ژنان یەکسەر بەرچاو بوو.

ژنانی نوێژکەر ڕێنماییان کران بۆ دەرگایەکی جیاواز لە پشتەوەی بیناکە. چاوەڕوان دەکرا ژنان جل لەبەر بکەن بە شێوەیەکی بە ئابڕوو، لەشیان داپۆشن و لە جلوبەرگی تەسک دووربن.

لە کاتێکدا ئیمام خوتبەکەی لە هۆڵی نوێژی پیاواندا پێشکەش دەکرد، ژنان لە ژوورێکی دیکەدا کۆبوونەوە و لە ڕێگەی پەردەیەکەوە گوێیان لە خوتبەکە دەگرت.

جیاکردنەوەکە ئەوەندە سنووردارکەر بوو کە من، وەک ژنێک، نەمتوانی بە چاوی خۆم بچمە ناوەوە یان ناوچەی نوێژی پیاوان ببینم.

جیاکردنەوەی ڕەگەزی لە کاتی نوێژدا لە پەیڕەوی ئیسلامیی نەریتیدا باوە و زۆرجار بە فێرکردنە ئایینییەکان دەخرێتەڕوو کە پەیوەستە بە ئابڕوو و چۆنیەتی پەیوەندی نێوان پیاوان و ژنان.

بەڵام ئەو ڕێکخستنانەی لە مزگەوتەکەدا بینران پرسیاریان هەڵساند لەسەر دەستگەیشتنی ژنان بە شوێنە ئایینییەکان و ئەو چاوەڕوانییانەی جیاوازن کە بەشداربوونیان ڕێک دەخەن.

ئایا حیجاب هەڵبژاردنێکی کەسییە؟

دوای نوێژی هەینی، لەگەڵ دوو ژنی موسڵمان چاوپێکەوتنم کرد دەربارەی حیجاب، یەکسانیی ڕەگەزی، ئەرکە ئایینییەکان و ئازادیی کەسی. هەردووکیان بەرگرییان کرد لە لەبەرکردنی حیجاب وەک بڕیاری خۆیان.

کاتێک پرسیاری لێکرا ئایا ئەندامانی خێزانەکەی کاریگەرییان لەسەر هەڵبژاردنەکەی هەبووە، یەکێک لە ژنەکان وەڵامی دایەوە: «بە دڵنیاییەوە بەهۆی هیچ ئەندامێکی خێزان نەبووە.»

ڕوونی کردەوە کە لە تەمەنی ١٦ ساڵییەوە دەستی بە لەبەرکردنی حیجاب کردووە، چونکە باوەڕی وابووە کە خودا فەرمانی بە ژنان کردووە بە شێوەیەکی بە ئابڕوو جل لەبەر بکەن.

هەروەها باسی ئەو گۆڕانکارییانەی کرد کە لە شێوەی مامەڵەکردنی کوڕان و گەنجانی پیاو لەگەڵیدا ڕوویدا دوای ئەوەی دەستی بە داپۆشینی قژی کرد، بە تایبەتی سەبارەت بە پەیوەندیی جەستەیی و سنووری کەسی.

وتی: «ئەوە سنوورێکە.»

ژنێکی دیکە دانی بەوەدا نا کە فێرکردنە ئایینییەکان و پەروەردەکردنی کاریگەرییان لەسەر بڕیارەکەی هەبووە.

وتی: «خودا پێی فەرمووین ئەمە بکەین، بەڵام ئیرادەی ئازادیشت هەیە.»

هەردووکیان پێیان وابوو کە پێویستە ژنان بتوانن بڕیاری خۆیان بدەن، لەوانە ئەوەی ئایا حیجابەکە لابەرن یان نا. هەروەها دانیان بەوەدا نا کە هەندێک ژن ناچار دەکرێن لەبەریبکەن.

وتەکانیان ئەو ئارگیومێنتە سەرەکییەی دەردەخست کە ناڕەزایی‌دەربڕانی کێبێک دەیانخستە پێشەوە: دەبێت ژنان ئازادیی بڕیاربدەن لەسەر ئەوەی جلوبەرگی ئایینی لەبەر بکەن یان نا.

بەڵام لێدوانەکانیان هەروەها پرسیاریان هەڵساند لەسەر ئەوەی ژنان تا چەند بە ئازادی دەتوانن ئەو چاوەڕوانییانە ڕەت بکەنەوە کە وەک ئەرکی ئایینی پێناسه‌ دەکرێن.

ژنان دان بە فشاری ئایینیی نایەکسان دەنێن

کاتێک پرسیاری لێکرا ئایا ژنانی موسڵمان لە پیاوان زیاتر ڕووبەڕووی فشار دەبنەوە بۆ پەیڕەوکردنی چاوەڕوانییە ئایینییەکان، یەکێک لە چاوپێکەوتنکراوان دانی بەوەدا نا کە زۆرجار ژنان بە توندتر لەسەر ڕواڵەت و ڕەفتاریان حوکم دەدرێن.

وتی: «پێم وانییە هیچ کات پێویست بووبێت وا بێت.»

ڕوونی کردەوە کە ئەو ژنانەی حیجاب لەبەر ناکەن یان بە شێوەیەکی بە ئابڕوو جل لەبەر ناکەن لەوانەیە ڕووبەڕووی ڕەخنە ببنەوە، لە کاتێکدا ئەو پیاوانەی چاوەڕوانییە ئایینییەکان پەیڕەو ناکەن بە پێویست هەمان چاودێریی توندیان بەسەردا ناکرێت.

زیادیشی کرد: «پێموایە بە دڵنیاییەوە هەیە، بەڵام هەڵەیە.»

لێدوانەکانی جیاوازییەکی ڕوون کردەوە لە نێوان هەبوونی ئازادیی یاسایی بۆ پەیڕەوکردنی ئایین و هەبوونی فشار بۆ پابەندبوون بە چاوەڕوانییە ئایینییەکان.

ژنەکان هەروەها باسی جیاکاری لە دەرەوەی کۆمەڵگاکانیان کرد.

یەکێک لە بەشداربووان باسی هەستکردن بە لاوازی و بێ‌پارێزی کرد، چونکە لەبەرکردنی حیجاب یەکسەر وەک موسڵمان ناساندنی دەکات.

وتی: «من وەک ئامانجێکی موسڵمانی ڕۆیشتووم بە پێوە.»

ئەزموونەکانیان فشاری پێچەوانەیان ئاشکرا کرد: چاوەڕوانییەکان سەبارەت بە پابەندبوونی ئایینی لە ناو کۆمەڵگاکانیان و جیاکاری لەلایەن کەسانی دەرەوەیان.

ئازادی بۆ ژنانی موسڵمان واتای چییە؟

کاتێک داوای لێکرا پێناسەی ئازادی بکات، وەڵامی یەکێک لە ژنەکان لە جلوبەرگی ئایینی تێپەڕی.

وتی: «هەست دەکەم هەمیشە دەبێت هەڵبژاردن بکەم لە نێوان ژیانم وەک دایک، یان ژیانم وەک هاوسەر، بەرامبەر بە ژیانم وەک کەسێک.»

ڕوونی کردەوە کە زۆرجار ژنان بەو شێوەیە پەروەردە دەکرێن کە پێشینە بە ئەرکەکانی خێزان بدەن، لە کاتێکدا لەوانەیە پیاوان هاندانێکی زیاتر وەربگرن بۆ شوێنکەوتنی ئارەزووە تاکەکەسییەکانیان.

هەرچەندە بە «ئەرێنی» باسی هاوسەرەکەی کرد، دانی بەو چاوەڕوانییە نایەکسانانەدا نا کە لە تەمەنێکی بچووکەوە لەسەر ژنان دادەنرێن.

ئەنجامگیرییەکەی سەرنجڕاکێش بوو.

وتی: «پێم وانییە ژنان ئازاد بن.»

بە درێژایی گفتوگۆکاندا، هەندێک جار هەستم بە دوودڵی دەکرد کاتێک باسی ئەرکە ئایینییەکان و چاوەڕوانییە نایەکسانەکان دەکرا. ژنەکان بەرگرییان لە باوەڕەکەیان دەکرد، بەڵام هەمان کات دانیان بەو فشارانەدا دەنا کە بە ناڕەوایان دەزانی.

ژنانی دیکە لە ناو مزگەوتەکەدا بە پەرۆشەوە دەیانویست ڕوون بکەنەوە کە چۆن ئیسلام ڕێز لە ژنان دەگرێت، هەندێکیان هانیان دەدام خۆم ئەم ئایینە بگرمە باوەش.

وەڵامەکانیان ڕوانگەی جیاوازیان دەربارەی ئازادیی ئایینی، هەڵبژاردنی کەسی و ڕۆڵی ژنان لە ناو کۆمەڵگا موسڵمانەکاندا پێشکەش کرد.

دوو لای مشتومڕی ئازادی

ناکۆکیی سێکیولاریزمی کێبێک ئازادیی ژنانی موسڵمان بۆ لەبەرکردنی جلوبەرگی ئایینی خستووەتە ناوەندی مشتومڕی گشتییەوە. یاساکانی سێکیولاریزمی ویلایەتەکە و سنوورداریەکان لەسەر هێماکانی ئایینی پرسیاریان هەڵساندووە سەبارەت بە ئازادیی ئایینی، دەرفەتەکانی کارکردنی ژنان و ڕۆڵی ئایین لە دامەزراوە گشتییەکاندا.

پاڵپشتانی یاساکە دەڵێن سنوورداری هێماکانی ئایینی لە دامەزراوە گشتییە دیاریکراوەکاندا بێلایەنیی دەوڵەت دەپارێزێت. دژبەرەکان دەڵێن ئەم سنوورداریانە بە شێوەیەکی نایەکسان کاریگەری لەسەر ژنانی موسڵمان دەکەن و دەرفەتەکانی کارکردنیان سنووردار دەکەن.

یاسمین محەمەد (Yasmine Mohammed)، نووسەری کتێبی ساڵی ٢٠١٩، Unveiled: How Western Liberals Empower Radical Islam، ڕاپۆرت دەکات کە لە تەمەنی نۆ ساڵیدا ناچار کراوە حیجاب لەبەر بکات و لە تەمەنی نۆزدە ساڵیدا نیقاب، و ڕوانگەیەکی توند و بە تەواوی جیاوازی دەربارەی ناکۆکیی کێبێک خستەڕوو.

محەمەد بە Focus on Western Islamism (FWI)ی وت: «حیجاب ئامرازێکی ڕقی ئایینییە دژی ژنان. بۆ کۆنترۆڵکردنی ژنان و کچان بەکاردەهێنرێت. نەک تەنیا کۆنترۆڵی ئەوە دەکات چی دەچێتە سەر سەریان، بەڵکو کۆنترۆڵی ئەوەش دەکات چی دەچێتە ناو سەریانەوە.»

ئەو بانگەشەی کرد کە حیجاب فێری کچان دەکات کە ئەوان بەهۆی «فیتنە» (وەسوەسە یان ئاژاوە)ن و، لەبەر ئەوە، ئامرازی شێواندنن کە دەبێت بشاردرێنەوە. زیادی کرد کە حیجاب جیاکردنەوەی ڕەگەزی ئاسایی دەکاتەوە و تاکەکەسایەتی لە ژنان دەسێنێت.

وتی: «کێبێک هەموو مافێکی هەیە بەرگری لە سێکیولاریزم بکات لە ویلایەتەکەیدا بە سنوورداریکردنی حیجاب لە سێکتەری گشتی. ئەمە نەک تەنیا سێکیولاریزم دەپارێزێت، بەڵکو ژنانیش دەپارێزێت.»

چاوپێکەوتنەکان لە مزگەوتی سەرەکیی ئۆتاوا پرسیارێکی دیکەیان دەخاتە ڕوو: ئایا ژنان هەمان ئازادییان هەیە بۆ ڕەتکردنەوەی چاوەڕوانییە ئایینییەکان.

هەرچەندە هەردوو چاوپێکەوتنکراو لەبەرکردنی حیجابیان بە هەڵبژاردنی خۆیان وەسف کرد، دانیان بەوەدا نا کە ژنان لە پیاوان زیاتر ڕووبەڕووی چاودێریی ئایینی دەبنەوە.

لێدوانەکانیان هەروەها پێچەوانەی ئەو ڕێکخستنانە بوون کە لە کاتی نوێژی هەینیدا بینران، کە ژنان لە دەرگایەکی جیاوەوە دەهاتنە ژوورەوە و لە ژوورێکی ترەوە گوێیان لە خوتبەی ئیمام دەگرت.

ئەم تێبینییانە ئەوە ناسانن کە ئایا ژنانی تاکەکەس بە زۆر ناچار کراون پەیڕەوە ئایینییەکان جێبەجێ بکەن یان نا. بەڵام بەڵگەنامەی جیاوازییەکانن لە شێوەی بەشداریکردنی پیاوان و ژنان لە ڕێوڕەسمە ئایینییەکاندا.

بۆیە مشتومڕ لەسەر ئازادیی ئایینیی ژنان تەنها لە سنوورداریەکانی حکومەت ناکۆتایی پێدێت. هەروەها پەیوەندیی بەو چاوەڕوانییانەشەوە هەیە کە ژنان لە ناو خێزان و کۆمەڵگا ئایینییەکانیاندا ڕووبەڕوویان دەبنەوە.

لە کاتێکدا ژنانی موسڵمانی کێبێک بەردەوامن لە ڕووبەڕووبوونەوەی سنوورداریەکان لەسەر جلوبەرگی ئایینی، ئەو چاوپێکەوتنانەی لەگەڵ ژنان لە ئۆتاوا کردم پرسیارێکی دیکە دەورووژێنن: ئایا ژنان هەمان ئازادییان هەیە بۆ لابردنی حیجاب، ڕووبەڕووبوونەوەی چاوەڕوانییە ئایینییەکان، یان ڕەتکردنەوەی نەریتەکان بەبێ فشار یان سزا؟

مشتومڕ لەسەر ئازادیی ژنان نابێت لە مافی لەبەرکردنی حیجاب بوەستێت. هەروەها دەبێت ئەو چاوەڕوانییە ئایینی و کۆمەڵایەتییانەش لێکبداتەوە کە هەڵبژاردنەکانی ژنان شێوە دەدەن. ئەو ژنانەی لە ئۆتاوا چاوپێکەوتنیان لەگەڵدا کرا خۆیان بە ئازاد وەسف کرد، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دانیان بەو فشارە نایەکسانانەدا نا کە پیاوان بە هەمان شێوە بەرگەیان ناگرن. ڕوونکردنەوەکانیان، لەگەڵ ئەو جیاکردنەوەی ڕەگەزییەی لە مزگەوتەکەدا بینرا، پرسیار دەورووژێنن دەربارەی ئەوەی چۆن یەکسانی لە ناو دامەزراوە ئایینییەکاندا جێبەجێ دەکرێت. ئەو چاودێرییەی بۆ سنوورداریەکانی حکومەت لەسەر ئازادییەکانی ژنان بەکاردەهێنرێت، دەبێت بۆ ئەو پەیڕەوە ئایینییانەش بگوازرێتەوە کە چاوەڕوانیی جیاواز لەسەر پیاوان و ژنان دادەنێن.

دەقی ئینگلیزی بخوێنەوە: Is the Hijab a Personal Choice?

شیکارییەکانی فۆرەمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ئیمەیڵ وەربگرە: بەشداری لە هەواڵنامەکە بکە (بە ئینگلیزی)