دوای پەیمانی مەککە، پێویستە واشنتن چاودێری ڕێککەوتنی بەدر بکات

چوار دەوڵەتی زۆرینە موسڵمان لە ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ لە دۆحە یاداشتێکی بەرگرییان واژۆ کرد. پاکستان، تورکیا، قەتەر و ئەندۆنیسیا پێی دەڵێن «ڕێککەوتنی بەدر». تا ئێستا، ئەمە تەنها یاداشتی تێگەیشتنە (MoU)، نەک هاوپەیمانییەکی پەیماننامەیی. بەڵام مەبەستەکە ڕوونە، هاوکاریی قووڵتری سوننە. لە کۆتاییدا، ڕێککەوتنی بەدر دەکرێت بەشدار بێت لە بنیاتنانی تەلارێکی ئاسایشی سوننەی فراوانتر. پێویستە ئەمریکا ئاگادار بێت.

وەزارەتی بەرگریی تورکیا دەڵێت یاداشتەکە بەرهەمهێنانی سەربازی، توێژینەوە و گەشەپێدان، ڕاهێنانی تەکنیکی و مانۆڕی هاوبەش لەخۆ دەگرێت. تورکیا تەکنەلۆژیا دابین دەکات. پاکستان و ئەندۆنیسیا کارگە و هێزی کارە شارەزای دابین دەکەن. قەتەر سەرمایە دابین دەکات.

خواجە موحەممەد ئاسیف، وەزیری بەرگریی پاکستان، یاشار گولەر، وەزیری بەرگریی تورکیا، شێخ سعود بن عەبدولڕەحمان ئال ثانی، جێگری سەرۆک وەزیرانی قەتەر، و یوسف جەوهەری، جێگری وەزیری بەرگریی ئەندۆنیسیا، دەقەکەیان واژۆ کرد. لەوانەیە دەوڵەتانی دیکەش بەپێی ئەو مەرجانەی ئەم چوارە دادەنێن پەیوەست بن.

ناوەکە دەنگدانەوەی ئایینی هەیە. «بەدر» ناوی شەڕێکی گرنگ و چارەنووسساز بوو لە ساڵی ٦٢٤ی زایینیدا، کە گۆڕانێکی گەورەی هێنا بۆ کۆمەڵگەی سەرەتایی موسڵمان کاتێک بوون بە هێزێکی سەربازیی سەرەکی لە دوورگەدرێژەی عەرەبی. هەروەها یاداشتەکە دوای «ڕێککەوتنی مەککە» دێت، ئەوەی کە پاکستان، سعودیە و تورکیا بەیەکەوە دەبەستێت. پاکستان و تورکیا هەروەها لەگەڵ سعودیە و میسر لە چوارگرووپی هەرێمی (R4) دانیشتوون، ئەو گرووپەی کە لە ئازاری ٢٠٢٦دا سەری هەڵدا. ئامانجەکە بنیاتنانی هاوکاری و پێکەوەبەستراوییە، هەنگاو بە هەنگاو، تا گەشتن بە بلۆکێکی ئاسایشی تەواوی سوننەی موسڵمان وەک ئامانجی کۆتایی.

توێژەرانی چینی ڕێککەوتنی بەدر وەک هەوڵێک بۆ کەمکردنەوەی کاریگەریی ئەمریکا لە ناوچەکەدا لێکدەدەنەوە. پڕۆژەی چینی باشووری جیهان (China Global South Project) ڕایگەیاند کە دینگ لۆنگ، پرۆفیسۆر لە پەیمانگای توێژینەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە زانکۆی توێژینەوە نێودەوڵەتییەکانی شانگهای، بە ڕۆژنامەی Jiefang Daily، ڕۆژنامەیەکی شانگهای سەر بە پارتی کۆمۆنیستی چین، وتووە کە سەرهەڵدانی ڕێککەوتنەکانی مەککە و بەدر بازنەدەری «داشکانی دەسەڵاتخوازی ئەمریکا»یە. دینگ زیادیشی کرد کە وڵاتانی ناوچەکە «چیتر هەموو مەتەڵی ئاسایشیان لەسەر ئەمریکا نانێن»، چونکە لە جیاتی ئەوە هەوڵ دەدەن هاوبەشییەکانیان فرەچەشن بکەن و مەترسی بڵاو بکەنەوە.

لە هەمان کاتدا، دینگ ئاگاداری دەداتەوە کە بڵاوبوونەوەی ئەم ڕێکخستنە ئاسایشییانە دەکرێت دیمەنی ئاسایشی ناوچەکە پارچەپارچە بکات، و تیشک دەخاتە سەر ئەو ئاستەنگەی کە لەوانەیە بۆ هەناردەکردنی چەکی چین بۆ پاکستان دروست ببێت. ئەمە بۆ ڕۆژاواش ڕاستە. پاکستان، تورکیا، قەتەر و ئەندۆنیسیا هەروەها دەیانەوێت پشتبەستنیان بە چەکی ڕۆژاوا کە مەرجی پێوە هەڵواسراوە کەم بکەنەوە. مۆڵەتی هەناردە، هەڕەشەی سزا، و پەیوەندییەکانی ڕاهێنان هەموویان کاریگەرییان دادەبەزێت کاتێک هاوبەشێک بتوانێت لە شوێنێکی تر بکڕێت یان دروستی بکات. پێویستە واشنتن چاودێری ڕێککەوتنی بەدر بکات و ڕوونی بکاتەوە چۆن یاسای بەرەنگاربوونەوەی دوژمنانی ئەمریکا لە ڕێگەی سزاوە (CAATSA) جێبەجێ دەبێت.

ستوونی پیشەسازیی ڕێککەوتنی بەدر هەروەها کێشەیەکی ئاسایشی دروست دەکات. ئەو چوار ئەندامە لە زۆر دابینکەرەوە چەک دەکڕن. تورکیا سیستەمەکانی ئەمریکا بەکاردەهێنێت و زۆر جەخت دەکات لەسەر بەرهەمهێنانی ناوخۆیی بە ستاندەردی ناتۆ. پاکستان بەکارهێنەرێکی سەرەکیی کەرەستەی سەربازیی «سەرچاوە-ئەمریکا»یە. قەتەر فلیتی فرەچەشن لە کەرەستەی ڕۆژاوایی ئاستبەرز بەکاردەهێنێت. ئەندۆنیسیا بڕێکی بەرچاو لە کەرەستەی سەربازیی ڕۆژاوایی بەکاردەهێنێت. بەرهەمهێنانی هاوبەش و ڕاهێنانی تەکنیکی ئەم سیستەمانە دەهێنێتە ناو هەمان وەرگاکانەوە. ئەندازیاران دەتوانن لە هارداوەری یەکتر تێبگەن. ئەندازیاریی پێچەوانە ئاسانتر دەبێت. گواستنەوەی بێمۆڵەتیش هەروەها. پارچەیەک کە مۆڵەتی بۆ یەک ئەندام دراوە، دەکرێت بگاتە ئەندامێکی تر، یان لایەنێکی سێیەم، بەبێ ڕەزامەندیی دابینکەری سەرەکی.

بۆیە پێویستە واشنتن و هاوپەیمانەکانی لە نزیکەوە چاودێری جووڵەی تەکنەلۆژیای بەرگریی بەدر بکەن. پێویستە فشار بخەنە سەر تورکیا، کە ئەندامی ناتۆیە، بۆ ئەوەی تەکنەلۆژیای هاوپەیمانان لە ناو هەر پڕۆژەیەکی هاوبەشدا بپارێزێت. بەتایبەتی پێویستە مەرجەکانی کۆتابەکارهێنان کە بە سیستەمە «سەرچاوە-ئەمریکا»کانی ناو زرادخانەی پاکستانەوە بەستراون پێداچوونەوەیان بۆ بکرێت، بەتایبەتی بەهۆی پەیوەندییە سەربازییە نزیکەکانی پاکستان لەگەڵ چینەوە.

ڕێککەوتنی بەدر هەروەها پرسیارێک دەهێنێتە ئاراوە سەبارەت بەوەی کێی تر لەوانەیە سوودمەند ببێت. پاکستان، تورکیا و قەتەر هەریەکەیان پەیوەندییان بە گرووپە ئیسلامییەکانەوە هەیە. پاکستان پەنا دەدات بە فەکشنە چەکدارە ئیسلامییەکان. تورکیا و قەتەر هەردووکیان پشتگیریی ئیخوان موسلیمین دەکەن و کەسایەتییەکانی حەماس میوانداری دەکەن.

تا ئێستا، ڕێککەوتنی بەدر هیچ پڕۆژە، بودجە یان خشتەی کاتیی بەرهەمهێنانێکی ڕاگەیەنراوی نییە. «ڕێککەوتنی مەککە» ئێستاش نیشانەی قەیران و گوشار تێدایە. تورکیا تا ئێستا هیچ پشتگیریی سەربازیی هێرشبەری بە سعودیە نەداوە لە دژی حوسییەکان لە یەمەن، و بەشداریی پاکستانیش زیاتر لە بەرگریی ناوخۆییدایە. ئەگەر ئەو بەڵێنە هێشتا نەهاتبێتە دی، بەڵێنی پیشەسازیی ڕێککەوتنی بەدر ساڵانێکی پێویستە تا خۆی بسەلمێنێت. بەرهەمهێنانی هاوبەش پێویستی بە ستاندەرد، متمانە و کات هەیە.

پێویستە واشنتن ئێستا کار بکات، پێش ئەوەی تەلارەکە ڕەق ببێتەوە. ڕێککەوتنی بەدر ڕێگە دەدات بە فراوانبوون لە دەرەوەی ئەو چوار ئەندامە دامەزرێنەرە. ئەگەر هاوکاریی سەربازییەکەی قووڵتر بێت و ئەندامەکانی دەست بکەن بە ڕێکخستنی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانیان، دەکرێت ببێتە تەحەدا بۆ کاریگەریی ڕۆژاوا، دەسەڵاتی ئەمریکا لەسەر گواستنەوەی چەک و سزاکان لاواز بکات، و کەناڵی نوێ دروست بکات بۆ گەیشتنی تەکنەلۆژیای سەربازیی هەستیار بە دەستی ئەو لایەنانەی دوژمنی بەرژەوەندییەکانی ڕۆژاوان.