هەوڵی محەمەد بن سەلمان بۆ ڕێکخستنی ئاین لە سعودیە

بۆ ماوەی چەندین دەیە، فەرمانڕەوایانی عەرەبیستانی سەعوودی پشتیان بە دامەزراوەیەکی ئایینی دەبەست کە چاودێری پەرستنی ئایینی دەکرد، چاودێری شەریعەتی ئیسلامی دەکرد و سەرپەرشتی ژیانی ئایینی مزگەوتەکان و دامەزراوە گشتییەکان دەکرد. ئەم پەیوەندییە بە ڕادەیەکی بەرچاو گۆڕاوە. دامەزراوە ئایینییەکان هێشتا گرنگن بۆ کۆمەڵگەی سەعوودی، بەڵام دەوڵەت دەستی کردووە بە ئەوەی کۆنترۆڵێکی زۆر زیاتر بەسەر شێوازی کارکردنیاندا جێبەجێ بکات. ولیعەهدی عەرەبیستانی سەعوودی، Mohammed bin Salman، هەوڵ نادات ئاین لە ژیانی گشتی لە عەرەبیستانی سەعوودی لاببات. بە پێچەوانەوە، هەوڵ دەدات دیاری بکات کێ دەسەڵاتی ئایینی بەکاردەهێنێت و دامەزراوە ئایینییەکان چۆن لە ناو دەوڵەتدا کار دەکەن.

ڕوونترین نموونەی ئەم گواستنەوەیە لە ساڵی ٢٠١٦دا دەردەکەوێت، کاتێک حکومەت دەسەڵاتی پۆلیسی ئایینی کەم کردەوە. ڕێساێکی نوێ پۆلیسی ئایینی لەوە قەدەغە کرد کە بەدوای کەسانەوە بن، کارتی ناسنامە بپشکنن، لێپرسینەوە بکەن، یان دەستگیرکردن ئەنجام بدەن. حکومەت لەبری ئەوە، ئەم دەسەڵاتانەی گواستەوە بۆ پۆلیسی ئاسایی و دەزگاکانی ئاسایش. بەرپرسانی ئایینی هێشتا دەیانتوانی ئامۆژگاری و ڕێنمایی بکەن، لە کاتێکدا دەوڵەت کۆنترۆڵی سەر پۆلیسکردن و دادوەری تاوانی بۆ خۆی هێشتەوە.

هەروەها حکومەت ئامادەبوونی کارگێڕی خۆی لە ناو مزگەوتەکاندا زیاد کرد. لە ساڵی ٢٠١٨دا، وەزارەتی کاروباری ئیسلامی ڕایگەیاند کە لە ماوەی دەیەی پێشوودا زیاتر لە ٢٠٠٠ خەتیبی هەینی لە کار لابردووە، بەهۆی جێگرەوەی ناپەسەندکراو و پێشێلکردنی ڕێساکانی وەزارەت. ئەم ژمارەیە پێش زۆربەی ماوەی دەسەڵاتی بن سەلمانە، بەڵام کۆنترۆڵی کارگێڕی وەزارەت بەسەر سیستەمی مزگەوتەکاندا دەردەخات.

هەروەها حکومەت کۆنترۆڵی سەر منبەری مزگەوتەکان ناوەندی کرد. لە ساڵی ٢٠١٨دا، وەزارەتی کاروباری ئیسلامی یەکەیەکی پێکهێنا بۆ چاودێریکردنی قسەکانی ئیمام و خەتیب و کارمەندانی ئایینی، لەوانەش چالاکییان لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، و ڕایگەیاند کە دژی ئەوانە هەنگاو دەنێت کە منبەرەکەیان بە خراپ بەکاردەهێنن. لە ساڵی ٢٠٢٠دا، Abdul Latif Al Sheikh، وەزیری کاروباری ئیسلامی، ڕایگەیاند کە وەزارەت ئەو ئیمام و خەتیبانەی لابردووە کە گوێڕایەڵی ڕێنماییەکانی نەبوون بۆ بڵاوکردنەوەی تویتێک لە ڕاگەیەندراوی Council of Senior Scholars. لە ساڵی ٢٠٢٢دا، وەزارەت ئەو خەتیبانەی هەینی لابرد کە بەبێ ڕەزامەندی پێشوەختە ڕێگەیان بە کەسانی تر دابوو لە جیاتییان خوتبە بدەن، کە هەندێکیان بۆ چەندین دەیە لە هەمان منبەرەوە قسەیان کردبوو. ئێستا وەزارەت دیاری دەکات کێ دەتوانێت منبەر بەکاربهێنێت، بەپێی چ ڕێسایەک، و ئایا دەتوانێت لەسەری بمێنێتەوە یان نا.

هەروەها حکومەت ئامانجی ئەو ئایینناسانەی کرد کە شوێنکەوتووی زۆریان لە دەرەوەی بیرۆکراسی هەبوو. لە ساڵی ٢٠١٧دا، دەسەڵاتدارانی سەعوودی Salman al-Awda، ڕابەری بەناوبانگی بزووتنەوەی Sahwa، دەستگیر کرد. دەستگیرکردنی ئەو، لەگەڵ دەستگیرکردنی چەند ڕابەرێکی ئایینی تر، سنووری کاریگەری ئایینی لە دەرەوەی دامەزراوەکانی دەوڵەت دەرخست. لە ساڵی ٢٠٢٠دا، Sheikh Saleh al-Maghamsi، ئیمامی دێرینی Quba Mosque لە Medina، هەروەها پۆستەکەی لەدەست دا، دوای ئەوەی بە ئاشکرا داوای لێبوردن بۆ زیندانییەکان کرد، سەرەڕای پشتگیری ئاشکرای پێشووی بۆ بن سەلمان.

ئەم گۆڕانە هەروەها لە شێوازی مامەڵەکردنی حکومەت لەگەڵ پەیامی ئایینیدا دەردەکەوێت. وەزارەتی کاروباری ئیسلامی بە شێوەیەکی زیاتردا دەسەڵاتی کارگێڕی خۆی بەکاردەهێنێت بۆ یەکسانکردنی ئەوەی دەگاتە گوێی ئامادەبووانی مزگەوتەکان، بەتایبەتی لەو بابەتانەی حکومەت بە هەستیاری سیاسی دەزانێت. لە ساڵی ٢٠٢٠دا، وەزارەت ڕێنمایی ئیمام و خەتیبەکانی کرد کە هەڵوێستی Council of Senior Scholars دەربارەی Muslim Brotherhood بگەیەنن و ئاگاداری کردەوە کە ئەوانەی گوێ لە ڕێنماییەکانی نەگرن لەوانەیە پۆستەکانیان لەدەست بدەن. وەزارەت هەروەها جەختی کردەوە کە ئەو خەتیبانەی لابراون بە کەسانی تر جێگرەوە دەکات کە بە شایستەیان دەزانێت. بۆیە پرسەکە ئەوە نییە کە ئایا عەرەبیستانی سەعوودی دامەزراوەی ئایینی هەیە یان نا، بەڵکو ئەوەیە کێ بڕیار دەدات ئەو دامەزراوانە چی بڵێن، کێ لە ڕێگەیانەوە قسە دەکات، و سنووری دەسەڵاتی ئایینی قبوڵکراو لە کوێدایە.

ئەم جیاکردنەوەیە لە دوو پیرۆزترین شوێنی ئیسلامدا تەنانەت بەرچاوتر بوو. لە ساڵی ٢٠٢٣دا، حکومەت Presidency of Religious Affairs بۆ Grand Mosque لە Mecca و Prophet’s Mosque لە Medina دروست کرد. ئەم دامەزراوەیە چاودێری ئیمام و موەزینەکان، خوتبەکان، وانەکان، کۆڕی خوێندن و ڕێنمایی ئایینی دەکات. King Salman، Sheikh Abdul Rahman al-Sudaisی وەک سەرۆکی ئەم دامەزراوەیە دیاری کرد، بە پلەی وەزیر.

ڕێساکانی ٢٠٢٤ ئەم ڕێکخستنەیان زیاتر فەرمی کرد. سەرۆکایەتییەکە کەسایەتی یاسایی تایبەت بە خۆی هەیە، بەڵام لە ڕووی ڕێکخستنییەوە هێشتا بە پاشاوە بەستراوەتەوە. سەرپەرشتی ئیمام و موەزینەکان، نوێژ، خوتبەکان، وانەکان و کۆڕەکانی خوێندنی ئایینی لە هەردوو مزگەوتە پیرۆزەکەدا دەکات.

بەڵام ئەمە دونیاییبوون نییە. عەرەبیستانی سەعوودی بەردەوامە لەوەی کە ڕەوایی و ناسنامەی خۆی لە ئیسلام و لە پارێزەرایەتی Mecca و Medinaوە وەربگرێت. گۆڕانەکە لە شوێنێکی تردایە. دەوڵەت ئەو بۆشاییە تەنکتر کردووەتەوە کە تێیدا ئایینناسان دەتوانن دەسەڵاتی ئایینی بە شێوەیەکی سەربەخۆ لە دەرەوەی دامەزراوەکانی دەوڵەتدا بەکاربهێنن. Bin Salman پێویستی بەوە نییە ئیسلام لاواز بکات بۆ بەهێزکردنی دەوڵەت. پێویستی بەوەیە دامەزراوە ئایینییەکان لە ناو ئەو سیستەمەدا کار بکەن کە ئەو کۆنترۆڵی دەکات.