پێشبڕکێی چەکداری لە کەنداوی فارسدا و گۆڕانی ڕێککەوتنی ئاسایش

بۆ ماوەی چەندین دەیە، دەوڵەتە عەرەبییەکانی کەنداو لە هاوپەیمانە ڕۆژئاواییەکانیانەوە پێشکەوتووترین سیستەمە سەربازی و بەرگرییەکان دەکڕن، ئەمەش ناوچەکەی کردووەتە یەکێک لە قازانجبەخشترین بازاڕەکانی بەرگری لە جیهاندا. بەڵام ئەم کڕینانە لە هێرشە دواییەکان پارێزیان نەکردوون، و کێشەیەکی بنەڕەتی دەخەنەڕوو: ئایا پێویستە بەردەوام بن لە کڕینی چەک و تەکنەلۆژیای ئاستبەرز، کە وەک کڕینێکی سەرنجڕاکێش لەلایەن کۆمپانیا و دابینکەرە ڕۆژئاواییەکانی چەک بازاڕی پێدەکرێت؟ ئەم چەکانە لەم جەنگەی ئێستادا چۆن پاراستوونی، و لە ململانێکانی داهاتوودا چ جۆرە بەرگرییەکیان پێویست دەبێت؟ لە کۆتاییدا، چۆن دەتوانن هاوسەنگی بکەن لە نێوان خەرجی سەربازی-ئاسایش و داواکارییە داراییەکانی ئەولەوییەتە ئابووری و کۆمەڵایەتییە ناوخۆییەکانیان؟

داگیرکردنی کوەیت لەلایەن عێراقەوە لە ساڵی ١٩٩٠دا لاوازییەکانی پێکهاتەی ئاسایشی ناوچەکەی دەرخست: کەمی هێزی مرۆیی، قووڵایی ستراتیژی، پێکهاتەکانی فەرماندەیی، دەستگەیشتن بە زانیاری هەواڵگری، و توانای ئاگادارکردنەوەی زوو. لە کاتێکدا بەرگرییەکانی کوەیت لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا ڕووخان، ناوچەی عەرەبی کەنداوی بەرفراوانتریش میکانیزمی سەربازی تێکەڵاوی نەبوو بۆ وەڵامدانەوەیەکی هاوبەش. ئازادکردنی کوەیت بە سەرکردایەتی ئەمریکا سوودەکانی هێزی ئاسمانی، تەکنەلۆژیای شاراوە (stealth) و پەیوەندییە پێشکەوتووەکانی دەرخست.

لە ساڵی ٢٠٠٣دا، سوپای ئەمریکا توانی بە خێراییەکی سەرنجڕاکێش بەغدا داگیر بکات، کە ئەمەش دەوڵەتە عەرەبییەکانی کەنداوی قایل کرد کە گۆڕانکاری سەربازی لە ڕێگەی سەروەریی تەکنەلۆژی، چەکی ئاراستەکراوی وردبین و هەواڵگرییەوە دەتوانێت لاوازییە دیمۆگرافی و جیۆستراتیژییەکان قەرەبوو بکاتەوە. ئەنجامەکە واژووکردنی ڕێککەوتننامەی بەرگریکاریی دووقۆڵی بە بەهای چەندین ملیار دۆلار بوو لەگەڵ ئەمریکا، بەریتانیا و فەڕەنسا. لەگەڵ ئەوەشدا، دەیەکانی دوای ئەوە دەرخستیان کە چەکی تەکنەلۆژیابەرز و گران لاوازی تایبەت بە خۆیان هەیە کە وەڵامە نایەکسانەکان دەتوانن کەڵکیان لێ وەربگرن یان لێی تێپەڕبن، هەروەها بارگرانی زیاتر دەخەنە سەر دەستەبەرکارانی ئاسایش.

بۆ ئەمریکا، گواستنەوەی چەک تەنها مامەڵەی بازرگانی نەبوو، بەڵکو درێژکراوەی ئاسایشی نیشتمانی، بەرژەوەندییە ستراتیژییەکان، سیاسەتی دەرەوە و ئاسایشی ئابووری بوو. لە کاتێکدا بەرگرییەکان بەهێز دەکران و پەیوەندی دامەزراوەیی نێوان ئەمریکا و هاوپەیمانە کەنداوییەکانی قووڵتر دەبوو، کۆمپانیاکانی بەرگریش کڕیارە عەرەبەکانی کەنداویان بۆ ماوەی دەیەها ساڵ لە ڕاهێنان، تەقەمەنی، چاکسازی، توانای کارکردنی هاوبەش و نوێکردنەوەدا بەند کرد.

داتاکانی ئەنستیتیوتی نێودەوڵەتیی ستۆکهۆلم بۆ توێژینەوەی ئاشتی (Stockholm International Peace Research Institute) دەریدەخەن کە شەش دەوڵەتی عەرەبی کەنداو لە ماوەی ٢٠٢١–٢٥دا نزیکەی ٢٠ لەسەدی هاوردەی چەکی سەرەکی لە جیهاندا پێکهێناوە. سعودیە بە تەنها ٦.٨ لەسەد، قەتەر ٦.٤ لەسەد، و کوەیت ٢.٨ لەسەد. سعودیە ٨٣.٢ ملیار دۆلاری لەسەر سوپاکەی خەرج کرد، کە یەکسانە بە ٦ لەسەدی بەرهەمی ناوخۆیی گشتی لە ٢٠٢٥دا، ئەمەش وای لێکرد ببێتە هەشتەمین خەرجکەری سەربازی جیهان. کوەیت بە مەزەندە ٨.١ ملیار دۆلاری لەسەر سوپاکەی خەرج کرد لە ٢٠٢٥دا، کە یەکسانە بە ٤.٧ لەسەدی بەرهەمی ناوخۆیی گشتی. ئەم دەوڵەتانە ڕووبەڕووی هەڕەشە دەبنەوە و ناتوانن خەرجی بەرگری لاوە بنێن. لەگەڵ ئەوەشدا، گوشاری دارایییان هەیە بۆ بەردەوامبوون لە پڕۆگرامەکانی دیدگای نیشتمانییان. هاوسەنگکردنی هەردووکیان گرنگە، بەتایبەتی بۆ ئاسایشی دەوڵەت و دەسەڵات.

مۆدێلی نەریتیی بەرگری عەرەبی کەنداو هێشتا پشتی بە ڕۆژئاوا بەستووە. لە ٢٠٢١–٢٥دا، ٧٧ لەسەدی هاوردەی چەکی سەرەکیی سعودیە، ٦٢ لەسەدی کوەیت، ٤٨ لەسەدی قەتەر و ٤٢ لەسەدی ئیماراتی عەرەبی یەکگرتوو لە ئەمریکاوە بوو. بەڵام دەوڵەتە عەرەبییەکانی کەنداو ئێستا بەدوای هاوکاری بەرگریکاری فراوانتردا دەگەڕێن کە لەوانەیە هەڵبژاردن لە نێوان بەرگری و گەشەپێداندا کاریگەرییەکانی قورستر بکات. جەنگی ئۆکرانیا لەم چوارچێوەیەدا چاوکەرەوە بوو. جەنگی نایەکسان بە بەکارهێنانی درۆنی هەرزان، جەنگی ئەلیکترۆنی، داهێنانی خێرا، و توانای جێگرتنەوەی ئامێرەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان، دەتوانێت پێشکەوتووترین چەکەکان لاواز بکات. ئەمەش وا دەکات جۆراوجۆرکردنی دابینکەرانی بەرگری بۆ دەوڵەتە عەرەبییەکانی کەنداو گونجاوتر بێت.

چین ئاڵتەرناتیڤێکی ستراتیژییە، پەیوەندییە ئابوورییەکان فراوان دەکات، هەندێک توانای سەربازیی دیاریکراو دابین دەکات، و پشتگیری ژێرخانی دەکات، بەڵام تا ئێستا نایەوێت ببێتە دەستەبەرکاری ئاسایش بۆ دەوڵەتانی ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو. پیشەسازیی بەرگری و توانای گەشەکردووی تورکیا لە سیستەمە بێفڕۆکەوانەکاندا دەستڕاگەیشتن بە تەکنەلۆژیا و مۆدێلەکانی کڕین دەدات. پاکستان ڕاهێنانی سەربازی، هێزی مرۆیی و هاوکاری ستراتیژی پێشکەش دەکات. هیندستان مووشەک، بەرگریی ئاسمانی، ڕاکێت، ڕادار، جەنگی ئەلیکترۆنی و سیستەمی دەریایی پێشکەش دەکات. ئۆکرانیا نوێنەرایەتی ئەزموونی مەیدانی جەنگ دەکات لە ڕێگەی داهێنانی خێراوە، بەتایبەتی جەنگی دژەدرۆن، جەنگی ئەلیکترۆنی و تەکنەلۆژیای بەرگریی فراوانکراو.

دەوڵەتە عەرەبییەکانی کەنداو پێویستیان بە پێکهاتەیەکی ئاسایش هەیە کە تێیدا تەکنەلۆژیا جیاوازەکان بتوانن پێکەوە کار بکەن: سیستەمی ئاگادارکردنەوەی زوو، هەواڵگری، سیستەمەکانی فەرماندەیی و کۆنترۆڵ، توانای کارکردنی هاوبەش، و دەستگەیشتن بە پڕکردنەوەی بەردەوام. شۆڕشی ئاسایشیی داهاتووی ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو کەمتر پشت بە هەڵبژاردن و کڕینی پێشکەوتووترین چەک دەبەستێت و زیاتر بە هەڵسەنگاندنی پێداویستی و توانای دارایی.

بۆ ئەمریکا، پاراستنی کاریگەریی ستراتیژی لە کەنداوی فارسدا، پاراستنی بنکەی پیشەسازیی بەرگرییەکەی، و ڕێگریکردن لە چین، تورکیا، یان هەر هێزێکی دەرەکیی تر لە بەدەستهێنانی ڕۆڵێکی ئاسایشیی زاڵ لە ناوچەکەدا، ئامانجی سەرەکین. بەڵام جەنگی ئێستا لەگەڵ ئێران سنوورەکانی پشتبەستن بە دابەزاندنی هێزی هەمیشەیی، بنکە سەربازییەکان، و پشتبەستنی زۆر بە تەکنەلۆژیای ئەمریکی دەرخستووە. ستراتیژییەکی بەردەوامتر ئەوە دەبێت کە پشتگیری لە دەوڵەتە عەرەبییەکانی کەنداو بکرێت لە گەشەپێدانی توانای بەرگری لە ڕێگەی هاوبەشییە ئاسایشییە جۆراوجۆرەکان و توانای بەرگریی ناوخۆییەوە، لەگەڵ دڵنیابوون لەوەی کە بە شێوەیەکی ستراتیژی لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا هاوئاهەنگ دەمێننەوە.

پێویستیی ستراتیژی بۆ واشنتن دەبێت ئەوە بێت کە کەنداوی فارسێک بنیات بنێت کە پێویستی بە هاوبەشیی ئەمریکی هەبێت بۆ ئاسایش، بەڵام پێویستی بە پاراستنی ئەمریکی نەبێت بۆ مانەوەی، تەنانەت لە کاتێکدا دەوڵەتە عەرەبییەکانی کەنداو ڕووبەڕووی دراوسێ سەرکێشترەکانیان دەبنەوە.