دوای شکستی سەربازی، موڵکی ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان بۆ کێ دەمێنێتەوە؟

شکستی هەر ڕێکخراوێکی تیرۆریستی پرسیارێک دەوروژێنێت کە سیاسەتی دژە‌تیرۆر بە دەگمەن دەکاتە بابەتی خۆی: دوای شکستی هێزی سەربازی، چی بەسەر ژێرخانی ئابووریدا دێت؟

شکستی خاکی دەبێتە هۆی گۆڕانی هاوکێشەی هێز. کارگەیەک دیاری دەکات کام کرێکار دەچێتە سەر کار. ئۆتۆمبێلێک دەتوانێت نیشان بدات کام گرووپ کۆنترۆڵی ڕێڕەوێکی قاچاخچێتی دەکات. چەک و پارەی دەستی دەتوانن یارمەتی سەرهەڵدانی گرووپێکی نوێ بدەن. ئەو تۆڕانەی دەوری ئەم سامانانەیان داوە دەتوانن ڕێڕەوەکانی قاچاخ، تۆڕەکانی بازرگانی و پەیوەندییەکانی پاتڕۆناژ زیندوو بهێڵنەوە. غەززە نموونەیەکی ڕوونە. کاتێک حەماس لە ساڵی ٢٠٠٧دا غەززەی لە فەتح داگیرکرد، بارەگاکانی ئەمنی، چەکی ئەمریکی، تەقەمەنی، کەرەستەی سەربازی و ئۆتۆمبێلی دەستکەوت. بۆیە حەماس تەنیا خاکی بە میرات نەبرد، بەڵکو بەشێک لە ژێرخانی سەربازی و ئەمنیی فەتحیشی وەرگرت. هەروەها نووسینگەکانی فەتح و زیاتر لە ١٠٠ کۆمەڵەی مەدەنی و خێرخوازی و یانەی وەرزشیی داخست و کۆمپیوتەر و کەرەستەی نووسینگە و، لە هەندێک حاڵەتدا، مۆبیلیا و ئامێری فێنککەرەوەی دەستبەسەرداگرت.

کاتێک دەوڵەتی ئیسلامی مووسڵی لەدەستدا، کێڵگە، کارگە، ئۆتۆمبێل، چەک، پارەی دەستی، کۆگا، بازرگانی و موڵکی کەسی بەجێهێشت. حکوومەتەکان هەندێک سامانیان دەستبەسەرداگرت، میلیشیاکان هەندێکی تریان تاڵان کرد، هاوڵاتییان موڵکە بەجێماوەکانیان داگیرکرد، تاوانکاران کەلوپەلی بەنرخیان قاچاخ کرد و هەندێک لە کەسانی پێشووی دەوڵەتی ئیسلامی سامانێکیان بۆ بەکارهێنانی داهاتوو شاردەوە. دوای ئەوەی هێزە عێراقییەکان شارەکەیان دووبارە گرتەوە، دەسەڵاتدارەکان هەندێک خانووی پەیوەست بە گومانلێکراوانی دەوڵەتی ئیسلامی داگیرکرد و ڕێگەی لە گەڕانەوەی هەندێک خێزان گرت، بەڵام زۆرجار میلیشیا شیعەکان پێش ئەوەی خاوەنە ڕەسەنەکان بتوانن مافەکەیان داوا بکەن، موڵکەکانیان تاڵان دەکرد. دەستبەسەرداگرتنی سزادەرانەش کێشەیەکی سەرەکی بوو. ڕێکخراوی Human Rights Watch بەلایەنی کەمەوە ١٦ حاڵەتی تۆمار کرد کە تیایاندا هێزە ئەمنییە عێراقییەکان خانووی خزمانی گومانلێکراوانی دەوڵەتی ئیسلامییان داگیرکردبوو، لە کاتێکدا پێنج خێزان ڕایانگەیاند کە هێزە ئەمنییەکان بە زۆر لە ماڵەکانیان دەریانکردوون.

دەستبەسەرداگرتنی سامانێک تەنیا هەنگاوی یەکەمە. پاشان دەبێت دەسەڵاتدارەکان خاوەندارێتی دیاری بکەن، داواکارییە پێچەوانەکان چارەسەر بکەن و بڕیار بدەن کە بیگەڕێننەوە، قەرەبووی بکەنەوە یان بۆ مەبەستێکی تر بەکاری بهێنن. لە مووسڵ، چالاکوانان بانگەشەیان کرد کە هێزەکانی حەشدی شەعبی زیاتر لە ٥،٠٠٠ موڵکی تایبەت و گشتییان بە دەستکاریکردنی تۆمارەکانی موڵک بۆ ئەوەی خاوەنە تۆمارکراوەکان بگۆڕن، دەستبەسەرداگرتووە.

لە سۆماڵ، دوای ئەوەی هێزەکانی سۆماڵ و شاندی ئیتیحادی ئەفریقی لە سۆماڵ (AMISOM) شارۆچکەکانیان لە ئەلشەبابەوە وەرگرتەوە، دانیشتووانی گەڕاوە ڕووبەڕووی ناکۆکی لەسەر ئەو خانوو و زەوییانە بوونەوە کە گرووپەکە داگیری کردبوون. دواتر وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕایگەیاند کە ئەم ناکۆکییانە بەردەوامن، لە کاتێکدا سۆماڵ ڕێنماییەکانی دەرکردن لە ماڵی خۆی دەستنیشان کرد بۆ پاراستنی ئاوارەکان و ڕێکخستنی داواکارییە پێچەوانەکان. بەڵام گەندەڵی دەتوانێت دادپەروەری ئاڵۆز یان خاو بکات و، لە حاڵەتی سۆماڵدا، وا لە سۆماڵییەکان بکات بگەڕێنەوە لای ئەلشەباب.

دەوڵەتێک دەتوانێت ڕێکخراوێکی تیرۆریستی لە ڕووی سەربازییەوە تێکبشکێنێت، بەڵام لە هەمان کاتدا بە موڵکەکانییەوە ئابوورییەکی ململانێی دووەم دروست بکات. دەستبەسەرداگرتن دەتوانێت تۆڕی تاوانکاری نوێ، بازاڕی نایاسایی و دەرفەتی دارایی بۆ یاخیبووانی ئەگەردار دروست بکات. تۆڕە تاوانکارییەکان دەتوانن ئەم سامانانە بۆ قاچاخ و چالاکیی نایاساییی تر بەکاربهێنن. دەوڵەتی ئیسلامی قاچاخچییانی نەوت، بازرگانان و گواستنەوەکارانی بەکارهێنا بۆ فرۆشتنی نەوت لە دەرەوەی ئەو ناوچانەی ژێر دەسەڵاتی خۆی. ئەم تۆڕانە دەتوانن لە دوای شکستی خاکیشدا بمێننەوە و هەوڵەکانی تێکشکاندنی ئابوورییەکە بەگشتی ئاڵۆز بکەن. قاچاخچییانی تورک، کە بەپێی هەندێک ڕاپۆرت هەندێکیان پەیوەندییان بە خێزانی دەسەڵاتداری ئەردۆغانەوە هەبووە، تەنانەت بازرگانییان بە نەوتی دەوڵەتی ئیسلامییەوە دەکرد و لەوانەیە پارەیان بۆ بزووتنەوە و دۆزە ڕادیکاڵەکانی تریش گواستبێتەوە.

حیزبوڵڵا ئاڵنگارییەکی جیاوازە، چونکە ژێرخانی داراییەکەی لە سنووری خاک تێپەڕیوە و دەگاتە بازرگانی و دامەزراوە داراییەکان. لە تەمموزی ٢٠٢٥دا، بانکی ناوەندیی لوبنان قەدەغەی لە بانک و دامەزراوە دارایییە مۆڵەتپێدراوەکان کرد کە مامەڵە لەگەڵ «القرض الحسن»، دامەزراوەیەکی داراییی پەیوەست بە حیزبوڵڵا، بکەن. هەروەها لوبنان لیستێکی نیشتمانیی دارایی تیرۆری هەیە کە داوا دەکات سامانە دەستنیشانکراوەکان بێ دواکەوتن بخرێنە ژێر دەستبەسەرەوە، بەڵام ڕێگە بە لایەنە کاریگەرلێبووەکان دەدات داوای لابردن لە لیستەکە یان دەستگەیشتنی سنووردار بە پارە بەستراوەکان بکەن. وانەکە ئەوەیە کە حکوومەتەکان دەبێت لەپاڵ سامانە فیزیکییەکاندا تۆڕە داراییەکانیش بدۆزنەوە، بە کۆمپانیا و نێوەندگیر و خاوەنە ڕاستەقینەکانیشەوە. پلانی چالاکیی ئێستای لوبنان لەگەڵ Finance Action Task Force داوای بەهێزکردنی گەڕاندنەوەی سامان، زانیاریی خاوەندارێتیی ڕاستەقینە و لێکۆڵینەوە لە دارایی تیرۆر دەکات.

کێشەکە تەنیا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نییە. سریلانکا دوای تێکشکاندنی «پڵنگەکانی ئازادیی تامیل ئیلام» (Liberation Tigers of Tamil Eelam) لە ساڵی ٢٠٠٩دا ڕووبەڕووی کێشەیەکی جیاواز بووەوە. دواتر دەسەڵاتدارەکان سامانی پەیوەست بە پڵنگە تامیلەکان بە نرخی نزیکەی US$10 million دەستبەسەرداگرت، لەوانە هەژماری بانکی، زەوی، بینایەک و چاپخانە، کە بڕیار بوو هەندێک لە موڵکەکان بە مەزادی گشتی بفرۆشرێن. پاکستان، بەریتانیا و ئیتاڵیا ڕێبازی جیاواز بۆ موڵکی تیرۆریستی بەکاردەهێنن. یاسای دژە‌تیرۆری پاکستان ڕێگە بە دەسەڵاتدارەکان دەدات موڵکی تیرۆریستی ببەستن یان دەستبەسەریدا بگرن، لە هەمان کاتدا ڕێکارێک بە لایەنی سێیەم دەدات بۆ ڕەتکردنەوەی خاوەندارێتی و داواکردنی ئازادکردنی. بەریتانیا پشت بە دەستبەسەرداگرتنی دادگایی دەبەستێت و ئیتاڵیا سامانە دەستبەسەرکراوەکان بەڕێوە دەبات بۆ بەکارهێنانەوەی دواتر.

گەڕاندنەوەی سامان دەبێت پێش ئەوەی تاڵانکەران دەستیان بەسەردا بگرن دەست پێ بکات. لە کاتێکدا هەندێک میلیشیا و سوپا موڵکە دەستبەسەرکراوەکان وەک تاڵان دەبینن بۆ دابەشکردن وەک پاتڕۆناژ، دەسەڵاتدارەکان لە جیاتی ئەوە دەبێت ئەفسەرە سەربازییەکان بە کەسی بەرپرسیار بکەن لە پاراستنی ئەو موڵکەی دەکەوێتە دەستیانەوە. پاشان دەبێت دەسەڵاتدارەکان کۆمپانیا، زەوی، ئۆتۆمبێل و پارەی دەستی تۆمار بکەن، خاوەندارێتی پشتڕاست بکەنەوە، سامانە ناکۆکەکان ببەستن و دادگاکان بەکاربهێنن بۆ دیاریکردنی دەستبەسەرداگرتن یان گەڕاندنەوە. هەروەها حکوومەتەکان دەبێت تۆمارەکانی موڵک لەگەڵ تۆمارەکانی ئاوارەبوون بەراورد بکەن و سامانی تیرۆریستی لە موڵکی مەدەنی جیا بکەنەوە.

کاتێک هێزەکانی دژە‌تیرۆر تێکشکاندنی سەرکردەکانی تیرۆر وەک ئامانجی کۆتایی خۆیان دەبینن، لەوانەیە شکست لە دەمی سەرکەوتندا بقاپن، بەتایبەت ئەگەر پێکهاتەیەکی داراییی بەپیت و موڵکێک بەجێبهێڵن کە گرووپە تیرۆریستییەکان بتوانن لەسەریان سەرلەنوێ گەشە بکەن.