تا کۆتایی نەیەت بە داگیرکردنی قیبرس، نابێت هیچ تورکێک سەرۆکایەتی نەتەوە یەکگرتووەکان یان هیچ ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتی بکات

خولی دووەمی ئەنتۆنیۆ گوتێرێش، سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان، لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٦ کۆتایی دێت، بەڵام هێشتا کاندیدێکی ڕوون نییە بۆ جێگرتنەوەی. لە سەرەتادا، لاتینی ئەمریکییەکان چاوەڕێیان دەکرد کەسێک لە ئەمریکای ناوەڕاست، ئەمریکای باشوور یان کاریبی سەرۆکایەتی وەربگرێت، بەڵام دۆناڵد ترەمپی سەرۆک و مارکۆ ڕوبیۆی وەزیری دەرەوە ڕوونیان کردەوە کە هیچ کام لە کاندیدە ڕاگەیەنراوەکان پێوەرەکانی ئەوان بۆ چاکسازی پڕ ناکەنەوە و ئەمریکا خۆی بە پابەندبوون بە ڕەوتی «توکنیزمی» نەتەوە یەکگرتووەکانەوە نابەستێتەوە.

زوو چەند کاندیدێکی تر دەرکەوتن، بەرچاوترینیان بەرپرسی ئیماراتی لانا نسەیبە (Lana Nusseibah)، ڤیکتۆر ئۆربانی سەرۆک‌وەزیرانی پێشووی هەنگاریا، و قاسم-جۆمارت تۆکایێڤی سەرۆکی کازاخستان بوون. لە پشتی پەردەوە، ڕەجەب تەییب ئەردۆغانی سەرۆکی تورکیا پاڵی ناوە بۆ ئەوەی تورکێک ئەم پۆستە وەربگرێت، و فەریدون سینیرلی‌ئۆغلو (Feridun Sinirlioğlu)ی دڵسۆزی دێرینی خۆی بەرخستووە، کە پێشتر وەزیری دەرەوەی کاتی بووە و ئێستا سکرتێری گشتیی ڕێکخراوی ئاسایش و هاوکاریی ئەوروپایە. ئەردۆغان و یاریدەدەرەکانی بە بێ‌دەنگی ڕای سەرکردەکانی تریان وەرگرتووە، بە تایبەتی لەنێو پێنج ئەندامە هەمیشەییەکەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان، و بە نهێنی دەڵێن جگە لە فەڕەنسا لە هیچ کەسێکەوە دژایەتییان نییە. بەڵام ئەردۆغان پێی وایە، یان بە بەرتیل یان بە زۆرەملێ، دەتوانێت ئیمانوێل ماکرۆن ناچار بکات بە ڕازیبون.

ئەردۆغان تەنها لەبەر شانازیی نەتەوەیی پاڵ بە تورکێک ناوە؛ ئەو بەردەوام هەوڵ دەدات میوانداریی ڕووداوە نێودەوڵەتییەکان بکات یان تورک بخاتە پۆستی سەرکردایەتییەوە بۆ ئەوەی دەسەڵاتی سیاسەتەکانی فراوانتر بکات و پڕۆگرامە ئایدیۆلۆژییەکەی جێبەجێ بکات. لە ٢٠١١دا، داواکاریی ئیستەنبوڵی بۆ میوانداریی ئۆلۆمپیاد ڕاگەیاند. بەرپرسە تورکەکان بە ئاشکرا داواکارییەکەیان لە ڕوانگەی ئاینەوە پێشکەش کرد. ئەگەمەن باغیش، هاوڕێی نزیک و بەرتیل‌گەیەنەری ئەردۆغان، گوتی پێدانی یارییەکان بە تورکیا ڕێگە بە ئەندامانی لیژنەی ئۆلۆمپی نێودەوڵەتی دەدات بسەلمێنن کە لایەنگیر نین «دژ بە گرووپێکی باوەڕدار». لە هەمان کاتدا، لۆگۆی پێشنیارکراوی تورکیا مزگەوت و مانگە‌چەرخەکەی تێدابوو. تورکیا دیسان داواکاریی کردووە بۆ میوانداریی یارییەکانی ٢٠٣٦. بەڵام بۆ ئەوەی لیژنەی ئۆلۆمپی نێودەوڵەتی هەڵی‌بژێرێت، هەرچەندە چەند بەرتیلێکی تورکی پێشکەش بکرێت، شەرمەزارییە، چونکە ئەکرەم ئیمام‌ئۆغلوی شارەداری ئیستەنبوڵ داواکارییەکەی ڕاگەیاند پێش ئەوەی بە تاوانی ئەوەی زۆر بەناوبانگ بوو و ململانێیەکی سیاسی بۆ ئەردۆغان دروست کردبوو، دەستگیر بکرێت.

ئەردۆغان بە ئاشکرا پاڵی بە ئەکمەلەدین ئیحسان‌ئۆغلوەوە نا بۆ ئەوەی لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٥دا سەرکردایەتیی ڕێکخراوی هاوکاریی ئیسلامی وەربگرێت. بەرپرسە تورکەکان ئاماژەیان بە دانانی ئیحسان‌ئۆغلو دەکرد وەک نیشانەی بەرزبوونەوەی پێگەی تورکیا لەنێو وڵاتە ئیسلامییەکاندا. حیکمەت چەتین، ئەو تورکەی یەکەم نوێنەری باڵای مەدەنیی ناتۆ بوو لە ئەفغانستان، ڕێگایەکی نەرمەی لەگەڵ تاڵیبان گرت؛ بیلبۆردەکان لە دەوروبەری کابل هەڵواسران کە بانگەشەی هاوپشتیی ئیسلامیی تورکیا-ئەفغانستانیان دەکرد، نەک تورکیا وەک ئەندامێکی ناتۆ. هەروەها ئەردۆغان ئەحمەد ئوزومجوی هێنا بۆ ئەوەی لە ٢٠١٣ تا ٢٠١٨ سەرۆکایەتیی ڕێکخراوی قەدەغەکردنی چەکە کیمیاوییەکان بکات. فاتیح بیرۆل سەرکردایەتیی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە دەکات و بە بەردەوامی بەرگریی لە پڕۆژەکانی نەوت و غازی ئەردۆغان کردووە، بە پێشخستنی بۆڕییەک لە ڕێگای تورکیاوە لەسەر بژاردە سەلامەتترەکانی یۆنان و قیبرس و ئیسرائیل.

سینیرلی‌ئۆغلو ئەو کاریزمایەی هەیە کە مایکڵ دوکاکیس دوای دوو ژەمی کیتامین دەیبێت. ماوەی کارکردنی لە ڕێکخراوی ئاسایش و هاوکاریی ئەوروپا لە باشترین حاڵەتدا بێ‌ڕەونەق بووە؛ هیچ چاکسازییەکی نەکردووە و وادیارە دەرگاوانێکە بۆ ئەوەی نەهێڵێت ڕێکخراوەکە هیچ ڕاگەیەنراوێک بدات یان هیچ هەنگاوێکی بەرچاو بنێت کە بەرژەوەندییە دیپلۆماسی یان دارایییەکانی ئەردۆغان لەناو ببات. کردنەوەی سندوقەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بەڕووی ئەودا، وەک بانگهێشتکردنی گەندەڵییەکی وا دەبێت کە هاوشانی پڕۆگرامی «نەوت لە بەرامبەر خۆراک»ی کۆفی عەنان، سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان بێت.

سینیرلی‌ئۆغلو پیاوی ئەردۆغانە. لە سەردەمی وەزیری دەرەوەیی ئەحمەد داوداوغلو بریکاری وەزارەت بوو. پاشان حەوت ساڵ بە دڵسۆزییەوە لە نەتەوە یەکگرتووەکاندا خزمەتی ئەردۆغانی کرد. کاتێک هێزە تورکییەکان هێرشیان کردە سەر ئەو ناوچانەی سووریا کە کوردەکان بەڕێوەیان دەبرد و پاکتاوی ڕەگەزییان تێدا کرد، سینیرلی‌ئۆغلو بە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکانی گوت کە «بە تەواوی ڕەت دەکەینەوە و بە توندی مەحکووم دەکەین هەر وێنەکردنێکی هەڵەی ئۆپەراسیۆنی دژە تیرۆرمان وەک هێرش یان دەستدرێژی.» ئەو بەرگریی لە پاکتاوکردنی دەیان هەزار تورک کرد دوای ئەو کودەتا سەرنەکەوتووەی تەمموزی ٢٠١٦ کە بە «ئاگرکەوتنەوەی ڕایشتاگ» ناسراوە، بەوەی ڕایگەیاند: «هەرگیز ئەم دڕندەییە لەبیر ناکەین.» چوار ساڵ دواتر، ئاگاداری ئەو وڵاتانەی کردەوە کە پەیوەندییان لەگەڵ کوردانی سووریادا هەیە کە «لەوانەیە فەرشە سوورەکانتان بەزوویی بە خوێن لەکەدار بن.» سینیرلی‌ئۆغلو لە هەمان کاتدا بێدەنگ بوو سەبارەت بە پەناگەی سەلامەتی تورکیا بۆ داعش و پشتگیری و پاڵپشتیی لە حەماس. هەروەها بێدەنگ بوو لەسەر دەستگیرکردنی ئیمام‌ئۆغلو، هەرچەندە بەرپرسانی تری ڕێکخراوی ئاسایش و هاوکاریی ئەوروپا دەنگیان هەڵبڕی.

لە تەمموزی ٢٠٢٦دا، گاڵتەجاڕانی ڕووسی پەیوەندییان بە سینیرلی‌ئۆغلوەوە کرد، کە یەکێکیان خۆی وەک نیکۆل پاشینیانی سەرۆک‌وەزیرانی ئەرمەنستان نیشان دا. گاڵتەجاڕەکە کارەکین دووەمی، سەرۆکی کڵێسای ئەرمەنی، تاوانبار کرد و داوای یارمەتیی سینیرلی‌ئۆغلوی کرد بۆ لابردنی. سینیرلی‌ئۆغلو وەڵامی دایەوە: «باشە، هەموو هەوڵی خۆم دەدەم؛ تاقی دەکەمەوە.» ئەم قسەیە ئاماژەیە بەوەی کە سینیرلی‌ئۆغلو بە سووکی سەیری بڕگەی حەوتەمی هێلسینکی دەکات سەبارەت بە ئازادیی ئاینی.

لە سەردەمی ئەردۆغاندا، تورکیا بووەتە یەکێک لە گەندەڵترین وڵاتانی جیهان، هاوشانی بیلاڕووس و میسر. ئەمەش تەنها بەهۆی سەرکردەی تورکیاوە نییە، بەڵکو بەهۆی بێدەنگی، ترسنۆکی و هاوبەشیی پیاوانی وەک سینیرلی‌ئۆغلوشەوەیە.

هەموو ئەمانە دەبێت سینیرلی‌ئۆغلو وەک تاکێک بێ‌تاقەت بکات، بەڵام ئەو بیرۆکەیەی کە هیچ تورکێک دەبێت سەرکردایەتیی نەتەوە یەکگرتووەکان یان هیچ ڕێکخراوێکی تر بکات، لەبەر هۆکاری تریش دەبێت لە سەرەتاوە ڕەت بکرێتەوە. تورکیا زیاتر لە نیو سەدەیە قیبرسی داگیر کردووە. ئەو بیرۆکەیەی کە ئارەزووی پاراستنی کەمینەی موسڵمانانی قیبرس پاڵنەر و پاساوی هێرشەکەی تورکیا بووە، بێ‌واتایە: زۆربەی هێرشەکە دوای ئەوە ڕوویدا کە قەیرانی قیبرس تێپەڕیبوو و لە کاتێکدا هەردوو لا لە وتووێژەکانی ئاشتیی جنێڤدا دانوستانیان دەکرد. بە سادەیی، تورکیا خاکی یەکێتیی ئەوروپا داگیر کردووە و تا ئەو کاتەی وا دەکات، هیچ تورکێک نابێت هیچ پۆستێکی سەرکردایەتی لە نەتەوە یەکگرتووەکان یان هیچ ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتیدا هەبێت، هەروەها نابێت تورکیا هیچ ڕەچاوکردنێکی بۆ بکرێت بۆ میوانداریی نەتەوە یەکگرتووەکان.