پێنج خاڵی سەرەکی لە تۆمەتی دەستێوەردانی قەتەر لە هەڵبژاردنەکانی ئیسرائیل

وا دەردەکەوێت قەتەر و دوو وڵاتی دیکەی ناونەنراو لەوانەیە بە شێوەیەکی نایاسایی پارەیان دابێت بە پارتە عەرەبییەکانی ئیسرائیل، وەک پارەی گەڕان و هاندان بۆ ئەوەی عەرەبە ئیسرائیلییەکان لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ بچنە سەر سندوقەکان. سەرۆکی لیژنەی ناوەندی هەڵبژاردنی ئیسرائیل، دادوەر نۆعام سۆلبێرگ (Noam Sohlberg)، فەرمانی بە لێکۆڵینەوەیەکی بێ‌پێشینە داوە لەلایەن دەزگای ئاسایشی ناوخۆیی ئیسرائیل، شین بێت (Shin Bet)، سەبارەت بە «گومانی جددی لەسەر کاریگەری نادروست لە ڕێگەی دارایی بیانییەوە».

بەپێی کەناڵی ١٢ی ئیسرائیل، شین بێت ئاماژە بە قەتەر دەکات. ئەو پارانە بۆ بەرزکردنەوەی ڕێژەی دەنگدانی عەرەبە ئیسرائیلییەکان بوون، لە ڕێگەی ئەو کەناڵانەوەی کە پێشتر بۆ گواستنەوەی پارەی تیرۆر بەکارهاتوون. کەناڵی ١٢ هەروەها ڕاپۆرت دەکات کە «دەزگای ئاسایشی ئیسرائیل (شین بێت) لێکۆڵینەوە لەوە دەکات کە ئایا بەلایەنی کەمەوە دوو وڵاتی دیکە، جگە لە قەتەر، هەوڵیان داوە بە شێوەیەکی چالاک لە ڕێگەی کاریگەریی نادروستەوە دەستێوەردان لە هەڵبژاردنەکانی کنێست بکەن.»

ئەم هەواڵە لە کاتێکدا دێت کە بەشداری دەنگدانی عەرەبە ئیسرائیلییەکان بۆ ٨٠ لە سەدا بەرزبووەتەوە. ئەم ڕێژە بەشدارییە لەوانەیە ژمارەی دە ئەندامی عەرەبیی ئێستای کنێستی بەرزکردبێتەوە بۆ ١٩ کورسی، کە بەرزترین ئاستە لە مێژوودا. ئایا ئەمە پلانێکی قەتەر و ئەکتەرانی موسڵمانی دیکە بوو بۆ دروستکردنی پشێوی سیاسی ناوخۆیی لە ئیسرائیلدا بە بەکارهێنانی عەرەبە ئیسرائیلییەکان وەک ستوونی پێنجەم؟

سەری دەرکەوتووی کێشەکە کاتێک دەرکەوت کە لێکۆڵەرەوەکانی هەرێمی باشووری ئیسرائیل چوار چالاکوانی پارتی عەرەبیی ڕەعەم (Ra’am)یان بە گومانی بەرتیلدانی هەڵبژاردن دەستگیر کرد. لێکۆڵەرەوەکان لە ماڵەکانیاندا دەیان هەزار شێکلیان دۆزییەوە، لەگەڵ پەڕەی دەنگدان و نووسینێک لەسەر زەرفەکان کە دەیگوت: «دیاری لە بزووتنەوەی ئیسلامییەوە.» ئایا ئەو «دیارییانە» لە قەتەرەوە هاتبوون؟

لە شوێنی دیکەش پێشینە هەیە. قەتەر لە ڕێگەی فەهد یاسین (Fahad Yasin)، بەرهەمهێنەری پێشووی الجزیرە کە نزیک بوو لە گرووپە تیرۆریستییە قەدەغەکراوەکانی قەرنی ئەفریقا، کاری کرد بۆ دارایی پێدانی ژمارەیەک سیاسەتمەدار لە پێناو پشتگیری سەرۆکی پێشوو محەمەد فەرماجۆ (Mohamed Farmaajo). زۆرجار لەبەردەم سۆمالییەکانی دیکە شانازی بەو ڕۆڵەی خۆی دەکرد وەک پارەگوێزەری قەتەر. پلانەکە سەرکەوتوو بوو و فەرماجۆ یاسینی کردە سەرۆکی هەواڵگری.

چاودێرانی هەڵبژاردن و بەرپرسانی بنکەکانی دەنگدان لە ژمارەیەک کۆمەڵگای عەرەبیی ئیسرائیل ڕاپۆرتیان کرد کە دەنگدەرانیان بینیوە ووتچەی سووتەمەنی و کارتی دیارییان پێبووە، و گوایە لە کاتی چوونیان بۆ دەنگدان لەسەریان دابەش کرابوو. لە ڕاپۆرتەکاندا هاتووە کە هەندێک دەنگدەر دانیان ناوە کە کارتەکانیان لە بەرامبەر دەنگدان بۆ ڕەعەم وەرگرتووە. بەرپرسانی پارتی لیکود تۆمەتیان لێداوە کە ساختەکاری هەڵبژاردن، بەرتیل و دەستکاریکردنی دەنگەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕوویداوە، وەک بەشێک لە ئۆپەراسیۆنێکی ڕێکخراوی سەرانسەری لەلایەن ئەوانەی پەیوەستن بە بزووتنەوەی ئیسلامی.

ڕەعەم باڵی سیاسیی لقی باشووری بزووتنەوەی ئیسلامییە لە ئیسرائیل، بزووتنەوەیەک کە لە مێژوودا ئیلهامی لە ئیخوان موسلیمین وەرگرتووە. سەرۆکی ڕەعەم و ئەندامی کنێست، مەنسور عەباس (Mansour Abbas)، ئاماژەی بە ڕژانێکی عەرەبی دا و لە مانگی ئاب/ئۆگۆستدا گوتی پارتە عەرەبییەکانی ئیسرائیل «دیموکراسیی ئیسرائیل تاقی دەکەنەوە.» عەباس هەروەها حەماسی بە ڕێکخراوێکی خێرخوازی ناوبردووە، نەک گرووپێکی تیرۆریستی.

ئەگەر لە پشتی دووکەڵەکەدا ئاگر هەبێت، دەرئەنجامەکان چین؟

هەم هاوپەیمانی لیکود و هەم «بلۆکی گۆڕان»ی بەرامبەر، پشتیان بە بەڵگە و هەست و بابەتەکان بەست. ئەوەی عەرەبە ئیسرائیلییەکانی هاندا بۆ دەنگدان؟ پارەی نەقد، کارتی سووتەمەنی و کارتی دیاری. ئەمە پراکتیکی دیموکراسی لاواز دەکات و پرسیار لەسەر پابەندبوون پێی دروست دەکات.

بوونی پارتە عەرەبییەکانی ئیسرائیل و ئەندامانی عەرەبیی کنێست پێچەوانەی دۆخی نزیکەی هەموو وڵاتانی موسڵمانە، کە تێیاندا هیچ پارتێکی سیاسی یاساییِ جولەکە بوونی نییە. ئیسرائیل تاکە دیموکراسی ڕاستەقینەیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە مافی تەواوی دەنگدان بە هاووڵاتییە موسڵمانەکانی دەدات، هەروەها بە کەمینەکانی دیکە.

کەمپینەکانی ناو ئیسرائیل پێچەوانەی هەڵوەشاندنەوەی هەڵبژاردنەکانی دەسەڵاتی فەڵەستینین لە مانگی ڕابردوودا، کە جارێک بۆ مانگی داهاتوو دیاری کرابوون لەلایەن سەرۆکی فەڵەستینی مەحمود عەباس، کە ئێستا ساڵی بیست و دووەمی خولی هەڵبژێردراوی چوارساڵانەی خۆی تێدەپەڕێنێت. لەو کاتەوەی لە ٢٠٠٥ بووە سەرۆکی دەسەڵاتی فەڵەستینی، عەباس هەموو هەڵبژاردنەکانی هەڵوەشاندووەتەوە، هەرچەندە ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ، کە یاساییبوون و بوونی دەسەڵاتی فەڵەستینی لەسەری بنیات نراوە، داوای هەڵبژاردن دەکەن هەر چوار ساڵ جارێک. لە هەمان ماوەدا، پێنج سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل لە پارتە سیاسییە جیاوازەکانەوە هەبوون: ئەریێل شارۆن، ئێهود ئۆلمێرت، بنیامین نەتانیاهۆ، نەفتالی بێنێت (Naftali Bennett)، و یائیر لاپید.

قەتەر ڕەت دەکاتەوە کە پارەی بۆ دەستی عەرەبە ئیسرائیلییەکان گواستبێتەوە. بەڵام قەتەر، کە دارایی‌پێدەرێکی سەرەکی حەماس بوو، هێزێکی ئابووری گەورەیە. بەردەوام ڕەتی دەکاتەوە کە پارە بۆ کاریگەری لەسەر ڕای گشتی بەکاربهێنێت، بەڵام چەندین دۆکیومێنتی تێکەوتوو لە دە ساڵی ڕابردوودا پووچی ئەم ڕەتکردنەوانە و هەوڵەکانی بۆ کاریگەری لەسەر وانەوتنەوەی زانکۆیی، بۆ نموونە، هەروەها بۆ لارکردنەوەی هەواڵدان لەو دەزگا میدیاییانەی کە کۆنترۆڵیان دەکات، دەرخستووە. دەوڵەتێکی دوژمنە کە بڕیاریداوە لەناوچوونی ئیسرائیل ببینێت.

تۆمەتەکانی کاریگەریی بیانی ئەنجامەکانی هەڵبژاردن هەڵناوەشێننەوە، کە تێیدا نەتانیاهۆ زۆرترین دەنگی هەیە. بەڵام دەکرێت ببێتە هۆی پووچکردنەوەی بەشێک یان هەموو دەنگی عەرەبە ئیسرائیلییەکان، بە تایبەتی دەنگەکانی ڕەعەم، کە وا دیارە یەکێکە لە پارتە سەرەکییەکان لە پشتی کەمپینی بەرتیلدانی هەڵبژاردن. پارتەکەی نەتانیاهۆ ئەم ڕیسواییە بە «کێشەی ڕەعەم‌گەیت» و «بوومەلەرزە» ناودەبات.

بێگومان، ئاشکراکردنی زیاتر دێت. شین بێت پێویستە لە ماوەی یەک هەفتەدا ڕاپۆرتێک پێشکەش بکات.