ئایا ئاشتی ئەرمەنستان و ئازەربایجان کۆتا ئاشتی دەبێت کە هەڵدەوەشێتەوە؟
ڕێتۆریکی ئەلیەڤ کە ئەرمەنستان بە «ئازەربایجانی ڕۆژاوا» ناودەبات، ئەوە دەردەخات کە ئاشتی ئامانجی نییە و گاڵتە بە ترەمپ دەکات.
سەرۆک دۆناڵد ترەمپ باوەڕی وایە شایەنی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتییە. لە غەززە و ئێراندا دەستی وەرداوە و بانگەشەی ئەوەی کردووە کە کۆتایی بە «ناکۆکییەکی هەزار ساڵە» لە نێوان هیندستان و پاکستان هێناوە، هەرچەندە دابەشکردنی هیندستان کەمتر لە ٨٠ ساڵ تەمەنە. هەروەها بانگەشەی ئاشتی لە نێوان ڕواندا و کۆماری دیموکراتی کۆنگۆ کرد. بەڵام لە غەززەدا، حەماس بەردەوامە لە ڕەتکردنەوەی چەک دانان. حیزبوڵڵاش لە لوبنان هەمان شت دەکات. تێگەیشتن‌نامەی ئێران تەواو ١٠ ڕۆژ نەماوە و وا دیارە فیلیکس چیسێکێدی سەرۆکی کۆنگۆ زیاتر حەزی لە فرۆشتنی سەروەرییەکەی بە چین هەیە، لە بەرامبەر سێیەم خولی دژەدەستووری، وەک لە پابەندبوون بە بەڵێنەکانی بۆ ترەمپ و کۆنترۆڵکردنی ئەو گرووپە تیرۆریستانەی کە جێگیری ناوچەکەیان بەرەو لاوازبوونێکی بێ‌کۆنترۆڵ بردووە.
ئێستا وا دیارە گوڵی تەختی ئاشتی‌سازی ترەمپ، ڕێککەوتنەکەی نێوان ئازەربایجان و ئەرمەنستان، لە لێواری هەڵوەشانەوەدایە. لە ٨ی ئابی ٢٠٢٥، ترەمپ لە کۆشکی سپیدا ئیلهام ئەلیەڤی سەرکردەی ئازەربایجان و نیکۆڵ پاشینیانی سەرۆک‌وەزیرانی ئەرمەنستان پێشوازی لێکرد. سەرکردەکان ڕاگەیەندراوێکی هاوبەشیان واژۆ کرد کە بانگەشەی ئەوەی دەکرد کۆتایی بە چەندین دەیە شەڕ دەهێنێت. ترەمپ وتی: «لە کۆتاییدا سەرکەوتووبووین لە دروستکردنی ئاشتی. ئەرمەنستان و ئازەربایجان پابەند دەبن بە ڕاگرتنی هەموو شەڕێک بۆ هەتاهەتایە، کردنەوەی بازرگانی و گەشت و پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان، و ڕێزگرتن لە سەروەری و یەکپارچەیی خاکی یەکتر.»
لە دوای ئاگربەستەکەدا، ترەمپ پێشنیاری «کۆریدۆر»ی ڤلادیمیر پوتینی سەرۆکی ڕوسیای بە خۆی گرت و دووبارەی کرد بە «ڕێگای ترەمپ بۆ ئاشتی و خۆشگوزەرانیی نێودەوڵەتی» (TRIPP)، کە کۆریدۆرێکی گواستنەوەیە بە بەڕێوەبردنی ئەمریکا، بۆ ئەوەی تورکیا و ناوچەی دابڕاوی ئازەربایجان، نەخجەوان، بە ئازەربایجانی سەرەکییەوە ببەستێتەوە لە ڕێگەی ئەرمەنستان.
تێگەیشتنی ئیدارەی ترەمپ لە بارەی کۆریدۆرەکەوە هەمیشە بۆ دوو هۆکار هەڵە بووە. یەکەم، ئەگەر تورکیا و ئازەربایجان ئابڵوقەکەیان لەسەر ئەرمەنستان هەڵبگرن، هیچ پێویستییەک بە کۆریدۆر نامێنێت. دووەم، ئازەربایجان بە هەڵبژاردنی خۆی هاوبەشی لەگەڵ ئێران دەکات، نەک بە ناچاری. لە ساڵی ٢٠٢٢دا کۆریدۆرێکی بە ناو خاکی ئێراندا دەستپێکرد.
لە کاتێکدا پاشینیان جەخت لەسەر ڕێککەوتننامەی ئاشتی لەگەڵ ئازەربایجان دەکاتەوە و ئەوە دەڵێت ئەرمەنستان هیچ هەڵبژاردەیەکی تری نییە بە پێی سەرکەوتنی ئازەربایجان لە شەڕی ناگۆرنۆ-قەرەباغ، ڕەخنەگرەکانی هەمیشە نیگەرانیان دەربڕیوە لەسەر ڕاستگۆیی ئەلیەڤ. داواکارییەکانی ئازەربایجان بە گوێرەی لێبووردنەکانی ئەرمەنستان زیاد دەکەن. ئێستا زیاتر و زیاتر دەچنە ناو بوارێکی پێکەنیناوییەوە. چیای ئارارات، پێش جینۆسایدی ئەرمەنییەکانیشەوە، هێمای ئەرمەنستان بووە و لە ڕۆژێکی ساماڵدا دەبێتە دیمەنی پشتەوەی یەریڤان، بەڵام ئەلیەڤ و ڕەجەب تەییب ئەردۆغانی سەرۆکی تورکیا داوا دەکەن و پاشینیانیش ڕازی دەبێت کە ئارارات لە هێماکانی ئەرمەنستان بسڕێتەوە، چونکە ئێستا لە تورکیادایە.
ئەلیەڤ ئاماژە بەوە دەکات کە، سەرەڕای گوزەشتەکانی پاشینیان، ئاشتەوایی لە ئاجێندای ئازەربایجاندا نییە. لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦دا، لە کۆنگرەی حیزبە سیاسییەکەیدا، ئەلیەڤ ڕایگەیاند: «ڕاستە کە سەرکردە پێشووەکانی ئەرمەنستان تاوانباری شەڕن و دەبێت سزایان بچێژن، بەڵام ئەمە دەسەڵاتدارانی ئێستای ئەرمەنستان بوون کە داواکاری خاکییان لە ئێمە کرد، و بە قسەی نەشیاو و نامەدەنی سووکایەتییان بە شەرەفی گەلی ئازەربایجان کرد. بە کورتی، نابێت هەرگیز لەبیری بکەین.»
گەورەترین کۆسپ لەبەردەم ئاشتی‌سازیی سەرکەوتوو لە هەموو ئیدارەکاندا، ئەوەیە کۆشکی سپی و وەزارەتی دەرەوە گرنگیی ئایدیۆلۆژیا تێناگەن. دیپلۆماتەکان دڵنەوایی لەو بیرۆکەیەدا دەدۆزنەوە کە گلەیی ئاسایی لە دڵی هەموو ناکۆکییەکدایە. دروستکردنی ئاشتی لە چنین هەلومەرجێکدا پێویستی بە دۆزینەوەی فۆرمولای جادووییی گونجاوی گوزەشت و مامەڵە هەیە. بەڵام کاتێک ئایدیۆلۆژیا بڕیاردان بەڕێوەدەبات، باشترکردنی ئابووری چیتر وەک پاڵنەرێک بۆ ڕێککەوتن ناوەستێت. کاتێک ئایدیۆلۆژیاکە ئاین لەخۆدەگرێت، وەزارەتی دەرەوە بە تایبەتی کوێرە. لەبەر ئەوەی ئەمریکا ئاین و دەوڵەت لێک جیا دەکاتەوە، زۆرێک لە دیپلۆماتەکان مامەڵە لەگەڵ ئایندا وەک هێڵی سێیەمی کارەبایی دەکەن. ئەوانی تر گرنگیی باوەڕ دەناسن، بەڵام تێگەیشتنێکی پاککراوە لە خۆیان دەگرن، لەبەر خوێندن لە زانکۆکانی وەک Georgetown University کە ڕێگە دەدەن بەخشینەکانی قەتەر پڕۆگرامی خوێندن شێوە بدەن.
نەزانین لە مێژووش کاریگەری هەیە. کاتێک دیپلۆماتەکان هەر دوو یان سێ ساڵ جارێک لە دۆسیەیەکەوە دەچنە دۆسیەیەکی تر، لە کۆتاییدا سەرچاوەی ناکۆکییەکان یان بەڵێنە ڕابردووەکان لەبەرچاو ون دەکەن. نۆ باڵیۆزی جیاوازی ئەمریکا لە باکۆ خزمەتیان کردووە لەو کاتەوەی ئەلیەڤ دەسەڵاتی وەرگرتووە، بەبێ ئەوەی تەنانەت شاژووکارە جۆربەجۆرەکان بژمێردرێن، کە هەندێکیان بە هەمان ماوەی باڵیۆزە فەرمییەکان خزمەتیان کردووە.
لە ئەنجامدا، ئەوانەی دۆسیەی باشووری قەفقاس لە ژێر هەردوو ئیدارەی بایدن و ترەمپدا بەڕێوە دەبەن، لە تێگەیشتن لە هۆکارە ڕەگەزییەکانی ناکۆکی شکست دەهێنن و هەروەها شکست دەهێنن لە جیاکردنەوەی نێوان تاوانە ڕاستەقینەکان، وەک پۆگرۆمی باکۆ، و تاوانە تا ڕادەیەکی زۆر ساختەکان، وەک ئەوەی پێی دەڵێن جینۆسایدی خۆجاڵی. هەروەها لە کێشە دەستوورییەکانی ناو دڵی ناکۆکیی ناگۆرنۆ-قەرەباغ تێناگەن.
بەڵام ئەوەی قسەکانی ئەلیەڤ ڕوونی دەکەنەوە ئەوەیە کە ئاشتی ئامانجی ئەو نییە. وەک یاسر عەرەفاتی سەرۆکی کۆچکردووی ڕێکخراوی ئازادیبەخشی فەلەستین، ئەلیەڤ دانوستان بەکاردەهێنێت بۆ دەرهێنانی گوزەشت، بەڵام پاشان بە سادەیی مێزەکە بەجێدەهێڵێت بۆ ئەوەی بگەڕێتەوە سەر ئامانجەکەی لە سڕینەوەی ئەو بوونەوەرەی کە هەرگیز ناتوانێت هەبوونی قبووڵ بکات. بەڕاستی، لە کاتێکدا ترەمپ ئاماژە بە ئاشتی نێوان ئازەربایجان و ئەرمەنستان دەکات وەک نموونەیەکی هونەری ڕێککەوتن، جەختکردنەوەی ئەلیەڤ لەسەر ڕێتۆریکی ئەرمەنستان وەک ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئەوە دەردەخات کە ئەلیەڤ ترەمپ نەک وەک هاوپەیمانێک، بەڵکو وەک گەمژەیەک دەبینێت کە دەتوانێت بە توندی پێی بچێت.
ئەگەر ترەمپ ڕەتی بکاتەوە دان بەوەدا بنێت کە ئاشتییەکەی لە مەترسیدایە و ئەگەر پاشینیان بەردەوام بێت لە حوکمڕانی وەک قومارچییەک کە پێی وایە تەنها یەک مەرجی تریش دەتوانێت زنجیرەی دۆڕاوییە دیپلۆماسییەکەی بسڕێتەوە، ئەوا میراتی ڕاستەقینەی هەردوو سەرکردە ئەوە دەبێت کە سەرپەرشتی کۆتایی هاتنی مەسیحیەت لە ئەرمەنستان بکەن.