ئایا ڕێککەوتننامەی وزەی تورکیا لەگەڵ چین کاردانەوەی ئەمریکا دەهێنێتە دی، وەک کڕینی S-400ی ڕووسی؟
پێویستە ئەنقەرە سوور بێت لەسەر دارایی پتەو و کاتی دیاریکراو، و کۆنتڕۆڵی ژێرخانی هەستیار لە دەستی تورکیادا بمێنێتەوە.

تورکیا ئامانجی پەرەپێدانی وزەی بەردەوامە بە پارەی چین هەیە. ئەو پرسیارەی کە سەرۆک ڕەجەب تەیب ئەردۆغان دەبێت وەڵامی بداتەوە ئەوەیە کە ئایا هەڵگرتنی بۆ تەکنەلۆژیای چینی هەمان شێوە دووبارە دەکاتەوە کە لە گەڕانەوەی بۆ کەلوپەلی بەرگریی ڕووسی ڕوویدا، ئەوەش کە پاشەکەوتەکەی وایکرد حکوومەتی ئەمریکا تورکیا لە پڕۆگرامی فڕۆکەی هێرشبەری هاوبەشی F-35 دەربکات.
هەرچەندە بەراوردەکە کەم و کوڕی تێدایە، بەڵام چواندنەوەی بەراوردکردن بە کڕینی چەکی S-400ی ڕووسی لەلایەن تورکیاوە هێشتا سەرنجڕاکێشە. خاوەندارێتی تۆڕی کارەبایی وڵاتێک دەتوانێت کێشەی ئەمنی بخاتە ڕوو، و ئەو وەبەرهێنانە پێشنیارکراوە ژێرخانی گواستنەوەی کارەباش لەخۆدەگرێت. لە کاتێکدا سەرۆک دۆناڵد ترەمپ هەڵوێستێکی نەرم و ڕێزدار بەرامبەر ئەردۆغان هەبووە، بەڵام سەرکردەی تورکیا لەوانەیە ئەم جۆر سخاوەتە نە لە کۆنگرێسێک کە دیموکراتەکان سەرۆکی دەکەن، نەش لە جێگرەوەی ترەمپ بدۆزێتەوە.
لە ٣١ەمین کۆنفرانسی لایەنەکانی پەیماننامەی چوارچێوەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ گۆڕانی کەشوهەوا کە لە ئەنتالیا لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦ بەڕێوەچوو، وەزیری وزەی تورکیا ئەلپارسلان بایراکتار ڕێککەوتنێکی سەرەتایی لەگەڵ دەزگای نیشتمانیی وزەی چین ڕاگەیاند، کە بەپێی ئەوە چین ١٥ ملیار دۆلار وەبەردەهێنێت بۆ هەڵگرتنی وزە، ٤٠٠٠ میگاوات ژێرخانی گواستنەوە، و ٧٠٠٠ میگاوات وزەی خۆرەتاو و با. بایراکتار گوتی ئەم هاوکارییە دەتوانێت تەکنەلۆژیا و بەرهەمهێنانی تۆربین بۆ تورکیا بهێنێت.
ئەمە لەوانەیە پیشەسازیی تورکیا بەهێز بکات و پێویستیی وڵات بە سووتەمەنیی دەرەوە کەم بکاتەوە. بەڵام هیچ لایەنێک شوێنەکان، پلانەکانی دارایی، یان بەرواری تەواوبوون ئاشکرا نەکرد. ڕوون نییە کە لە حاڵەتی دواکەوتنی پڕۆژەکان یان زیادبوونی تێچوودا، هاوبەشە تورکەکان، داراییدابینکەرە چینییەکان، یان خەڵک چەند مەترسی لە ئەستۆ دەگرن.
تورکیا هۆکاری هەیە بۆ چاوەڕوانی. لە ٢٠٢٤دا، کۆمپانیای چینیی بەرهەمهێنانی ئۆتۆمبێلی کارەبایی BYD (Build Your Dreams) نیازی خۆی بۆ دروستکردنی کارگەیەکی ١ ملیار دۆلاری لە مانیسای ڕۆژئاوای تورکیا ئاشکرا کرد، بە توانای بەرهەمهێنانی ساڵانەی ١٥٠ هەزار ئۆتۆمبێل. تا ناوەڕاستی ٢٠٢٦، دروستکردنەکە دەستی پێنەکردبوو. بەپێی قسەی یەکێک لە بەڕێوەبەرانی BYD، کۆمپانیاکە پڕۆژەکەی ڕاگرت دوای ئەوەی دەسەڵاتدارانی تورکیا لەبەر دواکەوتنەکان ڕێگەیان لە گەیشتنی کۆمپانیاکە بە هاندەرەکان گرت.
ترەمپ بە ئاماژەدان بە نیگەرانییە ئەمنییە ئەگەرییەکان، لە ئابی ٢٠٢٦دا فەرمانێکی دەرکرد بۆ پشکنینی ئەو تەکنەلۆژیایەی لە دەرەوە دابین کراوە و لە تۆڕی کارەبایی ئەمریکادا بەکاردێت. تورکیا ژێر ئەو فەرمانە نایەت، بەڵام بە هەر حاڵ ئاگادارکردنەوەیەکە، چونکە دەسەڵاتدارانی ئەمریکا زیاتر نیگەران دەبن لە ئامانجە ستراتیژییەکانی چین و ئاڕاستەی گشتیی تورکیا.
لێرەدا پەیوەندیی کەسیی ئەردۆغان لەگەڵ ترەمپ کەمتر وەک قەڵغان کار دەکات لەوەی کە لە دەرەوەدا وادیارە. هەرچەندە ترەمپ گوتوویەتی دەیەوێت سزاکان لەسەر تورکیا هەڵبگرێت و ئامادەیە F-35 بفرۆشێت، بەڵام دەسەڵاتی ئەوەی نییە کە کۆنگرێس ناچار بکات پابەند بێت.
ئەگەر گرێبەستە ڕاستەقینەکان کۆنتڕۆڵی نەرمەکاڵای هەستیاری تۆڕەکە، دەستڕاگەیشتن بە داتای کارپێکردن، یان بەرپرسیارێتیی چاودێریکردنی سیستەمەکان بدەنە دەستی دابینکەرە چینییەکان بە شێوەیەک کە تورکیا بە ئاسانی نەتوانێت جێگرەوەیان بکات، ئەوا ئیدارەیەکی داهاتوو لەوانەیە هەڵوێستێکی توندتر لەبەرامبەر بەشداریی چین بگرێت. لەوانەیە ئەم بابەتە لە دانوستانەکان دەربارەی تەکنەلۆژیای بەرگری یان پڕۆژەی هاوبەشی تر بهێنێتە ئاراوە. ئارامگرتن لە واشنتن پێشتر کەم بووەتەوە بەهۆی پەیوەندیی کێشەداری تورکیا لەگەڵ غۆڵی مۆبایلی چینی هواوەی (Huawei)، کە هەواڵگریی ئەمریکا پێی وایە مەترسیی سیخوڕی لەخۆدەگرێت.
تەنانەت بەبێ سزاش، ناکۆکییەکی نوێ دەتوانێت پەسەندکردنەکان خاو بکاتەوە و پەیوەندییەک زیاتر پڕبکات لە بار، پەیوەندییەک کە پێشتر بە ساڵانێک کێشەی بەرگری بارگران بووە. مەترسییە ڕاستەقینەکە بەستراوە بەو گرێبەستانەی تورکیا واژۆیان دەکات.
تورکیا هێشتا دەتوانێت سوود لە شارەزایی چین وەربگرێت بێ ئەوەی هەموو هێلکەکانی لە یەک سەبەتەدا دابنێت. دەبێت سوور بێت لەسەر دارایی پتەو و دیادلاینی ڕوون، ڕۆڵێکی ڕاستەقینە بە کۆمپانیا تورکەکان بدات، کۆنتڕۆڵی ژێرخانی هەستیار لە دەستی تورکیادا بپارێزێت، و بەدوای پێشکەشکراوی ڕکابەریدا بگەڕێت لە ئەوروپا، کەنداوی فارس، و وەبەرهێنەرانی تر.
هەڵبژاردنەکە تەنها بەیجینگ بەرامبەر واشنتن نییە. تورکیا پێویستیی بە وزەی نوێبوویەوەی زیاتر هەیە، و چین لە دۆخێکی باشدایە بۆ هاوکاریکردن لە دابینکردنی. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەردۆغان دەبێت ڕووداوی S-400 وەک بیرخەرەوەیەک سەیر بکات کە هەندێک بڕیار دەرئەنجامی هەیە کە لە تەمەنی هەر سەرۆکایەتییەکی ئەمریکی درێژتر دەبێت. ئەزموونی BYD دەبێت ئاگادارکردنەوەیەک بێت کە چین هەندێک جار لە بەڵێندان خێراترە لە جێبەجێکردن.
ئەگەر ئەنقەرە گرێبەستەکان جێگیر بکات و توانای خۆی بۆ هەڵبژاردنی هاوبەشەکان بپارێزێت، ئەوا ڕێککەوتنی وزە دەتوانێت داهاتووی بەهێز بکات. ئەگەر لەم پرسیارانە لای بدات، ئەوا ڕاگەیاندنی وەبەرهێنانی سەوزی ئەمڕۆ مەترسیی ئەوەی هەیە ببێتە کێشەی دیپلۆماسیی سبەینێ.
شیکارییەکانی فۆرەمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ئیمەیڵ وەربگرە: بەشداری لە هەواڵنامەکە بکە (بە ئینگلیزی)