ئایا دەوڵەتانی عەرەبی کەنداو مەترسی نێوان هیندستان و پاکستان دابەش دەکەن؟

لە دوای سەربەخۆیی و دابەشبوونی هیندستان و پاکستان لە ساڵی ١٩٤٧، ئەم دوو دەوڵەتە چەندین جار جەنگیان لەنێوان خۆیاندا کردووە و هێشتا لەسەر داواکارییەکان بۆ کەشمیر، ناکۆکییەکانی سنوور و تیرۆریزمدا دژ بەیەکتر دەمێننەوە. لە دەیەی ڕابردوودا، هیندستان لە ڕێبازە مێژوویییە سێکولارەکەیەوە بەرەو ئاژێندایەکی سیاسی ڕوونتر و هیندوتڤا-ئامێز چووە، لەگەڵ نیگەرانییەکی زیاتر سەبارەت بەوەی دەگوترێت جیاکاری بەرامبەر بە کەمینە ئایینییەکان دەکرێت. دەوڵەتانی عەرەبی کەنداو، وەک پاکستان، زۆرینەیان موسڵمانن و ئاستی ئایینپارێزییان جیاوازە، بەڵام لە مامەڵەکردن لەگەڵ هەردوو ڕکابەرەکەدا بازرگانی و ئابووری، بەرژەوەندییە ئەمنییەکان و بەستەری ئایینی لە یەکدی جیا دەکەنەوە، لە هەمان کاتدا ڕاستییە جیۆستراتیژییەکانی خۆیان دەخەنە پێشەوە.

هیندستان و پاکستان هەر یەک پێشنیاری تایبەت بە خۆیان دەهێننە سەر مێز. هیندستان قەبارەی ئابووری، تەکنەلۆژیا، وەبەرهێنان، پەیوەندی و گواستنەوە، و بازاڕێکی گەورەی بەکارهێنەر پێشکەش دەکات. پاکستان شارەزایی سەربازی پێشکەش دەکات، ئەوەش وەک لە ڕێگەی «ڕێککەوتننامەی ستراتیژی بەرگری هاوبەش» ی ٢٠٢٥ لەگەڵ سعودیەدا بەهێزتر کرایەوە، هەروەها لە ڕووی واژووکردنی «ڕێککەوتننامەی هاوبەشی مەککە» ی ئەم دواییە لەگەڵ سعودیە و تورکیا، کە لە هەندێک میدیادا، لەوانەیە زوو، بە «ناتۆی ئیسلامی» ناسراوە. بۆ چەندین دەیە، کەسایەتییە سەربازییەکانی پاکستان ڕاهێنان و خزمەتیان لەگەڵ هێزە چەکدارەکانی عەرەبی کەنداو کردووە، بەتایبەتی لە سعودیە و ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی. پاکستان، کە بە شێوەیەکی زۆر لە ژێر فشاری داراییەوەیە، سوودی لە یارمەتی دارایی عەرەبی کەنداو، دابینکردنی وزە و هەلی کار بۆ ملیۆنان پاکستانی وەرگرتووە. پەیوەندییە بەهێزترەکان لەگەڵ عەرەبی کەنداو دەتوانن وەبەرهێنان و بۆشایی دیپلۆماسی بۆ پاکستان دابین بکەن و لە هەمان کاتدا هەڵوێستی وەک ئەکتەرێکی ئەمنی گرنگ لە دەرەوەی باشووری ئاسیا پەرەپێبدەن.

ڕۆڵی سەرهەڵدانی پاکستان لە ئەمنییەتی ناوچەکەدا ناتوانێت ببێتە جێگرەوەی زەمانەتە ئەمنییەکانی ئەمریکا، بەڵام توانا سەربازییەکان، پێگەی وەک هێزێکی ناوکی، و توانای دابەزاندنی کادرە بەرگرییە ڕاهێنراوەکان دەتوانن هێزی وەستاندنەوە بۆ دەوڵەتانی عەرەبی کەنداو دابین بکەن. هەرچۆنێک بێت، پاکستان بە سنووردارییە ئابووری و سیاسییە بەرچاوەکان دەناڵێنێت و گرووپە تیرۆریستییەکان لە ناو سنوورەکانی ئەوەدا کاردەکەن. بەهای ڕاستەقینەی پێشنیاری ئەمنی پاکستان بەوەوە پەیوەستە کە ئایا توانای سەربازی دەتوانرێت بگۆڕدرێت بۆ کردەوەیەکی متمانەپێکراو و لە کاتی خۆیدا. هێرشەکانی حوسییەکان بۆ سەر سعودیە و خراپبوونی بارودۆخی ئەمنی لە سەرانسەری دەریای سوور، ئێستا تاقیکردنەوەیەکی ڕاستەوخۆی ئەوەیە کە ئایا پابەندبوونە بەرگرییە هاوبەشەکانیان دەتوانن ببنە هێزی وەستاندنەوەی کردەیی.

دەوڵەتانی عەرەبی کەنداو پەیوەندییان لەگەڵ هیندستانی دوای دابەشبوون لەسەر وزە، بازرگانی و کاری ملیۆنان کرێکاری هیندی بنیات نا. بۆ هیندستان، ئەم کرێکارە میوانە هیندییانە سەرچاوەیەکی سەرەکی دراوی بیانی بوون لە ڕێگەی حەوالەکانەوە، کە هاوسەنگی پارەدان (balance of payments) ـی هیندستانیان بەهێز کرد. هیندستان ئەمڕۆ گەشەی ئابووری نیشان داوە و سەرچاوەی تەکنەلۆژیا، خزمەتگوزاری، دەرمانسازی، شارەزایی ئەندازیاری و وەبەرهێنانە. لە شوباتی ٢٠٢٦، هیندستان و ئەنجومەنی هاوکاری کەنداو دەستیان بە دانوستان کرد لەسەر ڕێککەوتننامەیەکی بازرگانی ئازاد، بە ئامانجی فراوانکردنی بازرگانی کاڵا و خزمەتگوزاری، وەبەرهێنان و هاوکاری ئابووری. پەیوەندییەکانیان لە مۆدێلی نەریتی نەوت-بەرامبەر-کار تێپەڕیوە. بۆ حکومەتە عەرەبییەکانی کەنداو کە بەدوای پەیڕەوە نیشتمانییە گەورەکاندا دەگەڕێن بۆ جۆراوجۆرکردنی ئابووری، هیندستان دەتوانێت بەشداری لە کەرتە ستراتیژییە گرنگەکاندا بکات. پەیوەندی هیندستان هەروەها لە ئارەزووە فراوانترەکانی لە زەریای هیند و «ڕێڕەوی ئابووری هیندستان-ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست-ئەورووپا» ـەوە سەرچاوە دەگرێت.

دەوڵەتانی عەرەبی کەنداو ناتوانن لە نێوان هێزی ئابووریی هیندستان و شارەزایی سەربازیی پاکستاندا یەکێک هەڵبژێرن. پێداویستییەکانیان لە دوای ململانێی ئەمریکا-ئێران بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕاون، و ئاڵۆزییەکانی ئێستای تەنگەی هورمز دەریانخستووە کە تەنانەت هاوبەشییە ئەمنییە بەرفراوانەکانی ئەمریکاش ناتوانن پارێزگاری لە لاوازی دەوڵەتانی عەرەبی کەنداو بکەن. ئەوان پێویستیان بە وەبەرهێنان و هێزی وەستاندنەوە، تەکنەلۆژیا و توانای سەربازی، بازاڕ و ئاسایشی دەریایی، هاوبەشی وزە و ئاسایشی خۆراک هەیە. ئەم ململانێیەش پیشان دەدات کە هیچ هاوبەشێکی دەرەکی بە تەنها ناتوانێت هەموو پێداویستییەکانیان دابین بکات و زەمانەتیان بۆ بکات.

بۆیە، ئەوان ڕێگای چەند-هاوڕێتی دەگرنەبەر لەگەڵ چین، هیندستان، پاکستان، تورکیا، ئەورووپا و هێزەکانی تر. ئەم ستراتیژییە بە پێویست دژە-ئەمریکی نییە، بەڵکو وەڵامێکە بۆ ئەو نادڵنیاییەی کە هەستی پێدەکرێت و بۆ لاوازی خۆیان بەراورد بە هاوبەشییەکەیان لەگەڵ ئەمریکا. دەوڵەتانی عەرەبی کەنداو زیاتر پەیوەندییەکان دەگەڕێنن بۆ ئەوەی لەسەر توانا دیاریکراوەکان بنیات بنرێن، نەک لەسەر هاوپەیمانێتییەکی انحصاری. ئەوان بە پێویست هاوسەنگی دژی ئەمریکا ناکەن، بەڵکو لە نێوان بەرگری ئاسمانی و مووشەکی ئەمریکی، تەکنەلۆژیای هیندی، شارەزایی سەربازیی پاکستانی، بازرگانی و ژێرخانیی چینی و پشتگیری بەرگریی تورکیا خۆیان دەپارێزن و ڕیسک دابەش دەکەن، لە هەمان کاتدا هەوڵ دەدەن کەناڵە دیپلۆماسییەکانی خۆیان لەگەڵ ئێران بپارێزن.

تێگەیشتن لەمە بۆ بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی ئەمریکا گرنگیی بنەڕەتی هەیە. ڕۆڵی گەشەسەندووی هیندستان لە ناوچەکەدا لەگەڵ ستراتیژی Indo-Pacific ـی ئەمریکا یەکتر دەبڕنەوە و تەنانەت یەکتریان تەواو دەکەن. پاکستان پێویستی بە حیسابێکی جیاوازە، چونکە پابەندبوونەکانی لەگەڵ سعودیە و تورکیا هاوسەنگ دەکات لەگەڵ ئەولەویەتە ئەمنییەکانی خۆی بەرامبەر بە هیندستان، ئێران و ئەفغانستان. تورکیاش لایەنێکی گەورەی بەرگری-پیشەسازی و تەکنەلۆژی بۆ ئەم تێکەڵاوە زیاد دەکات. چەند-هاوڕێتی هەروەها دەتوانێت پابەندبوونی ئەمنیی لەسەریەک دانراو، ستانداردە تەکنەلۆژییە جیاوازەکان، کێشەی هاوکاریی سیستەمەکان و ئەرک و پابەندبوونی دەرەکیی ڕکابەر دروست بکات، کە لە کۆتایی دا کردەوەی هاوبەش ناممکین دەکات. ڕکابەری مێژوویی نێوان هیندستان و پاکستان لەوانەیە بۆ ناوچەکە درێژ ببێتەوە و چینێکی تر لە پەرتەوازەیی لەناو دەوڵەتانی عەرەبی کەنداو دروست بکات، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی ئەو دایاسپۆرا زەبەلاحەی هیندی و پاکستانی کە لە ناویاندا دەژین.

ئاستەنگی ستراتیژیی دەوڵەتانی عەرەبی کەنداو ئیتر ئەوە نییە کە کام هێزی دەرەکی دەتوانێت ئاسایشی ناوچەکە دابین بکات، بەڵکو ئەوەیە چۆن دەتوانن چەند هاوبەشییەک هاوسەنگ بکەن، بەبێ ئەوەی ببنە پشت‌بەستوو بە هیچ یەکێکیان. بۆیە، عەرەبەکانی کەنداو تەنها دابینکەرەکانیان جۆراوجۆر ناکەن، بەڵکو پەیوەندییە ستراتیژییەکانیشیان جۆراوجۆر دەکەن بۆ ئەوەی لە ژینگەیەکی جوگرافی ناسەقامگیردا بەردەوام بن. لەوانەیە دەوڵەتانی عەرەبی کەنداو بەپێی بابەت، هەر یەک بە جیا، لە نێوان پاکستان و هیندستاندا ڕیسک دابەش بکەن، بەڵام ئامادە نین بە تەواوی و بە شێوەیەکی انحصاری خۆیان بە یەکێکیانەوە ببەستنەوە.