کوردەکان کلیلی توندکردنی گوشاری ئابوورین لەسەر ئێران

لە ١٣ی تەمووزی ٢٠٢٦دا، سەرۆک دۆناڵد ترەمپ ئابڵوقەیەکی دژی ئێرانی ڕاگەیاند کە دەبێت ڕۆژی دواتر دەست پێبکات. بەرپرسانی ئێران لەسەر هەڵوێستی سەرکێشانەیان ماندنەوە، داوای کۆتاییهێنان بەسەریدا دەکرد بەڵام هەمان کات کاریگەرییەکەیانیان ڕەتدەکردەوە. دواتر فەرماندەیی ناوەندی ئەمەریکا ڕایگەیاند دەیان کەشتی ئاڕاستەیان گۆڕیوە و چەندێکیانیش سەرکەوتەیان کراوە یان لەکارخراون.

بۆردومانی ئەمەریکا لەسەر بەندەرەکانی ئێران لە کەنداوی فارس و دەریای عەرەب زیاتر توانای ئێران بۆ دابینکردنەوەی پێداویستییەکانی لە ڕێگەی دەریاوە لاواز دەکات، هەرچەندە ڕووسیا و ئێران دەریای کەسپی وەک «دەرگای پشتەوە» بەکار دەهێنن.

لە کاتێکدا کۆشکی سپی و پێنتاگۆن ئێستا یارییەکی درێژخایەنتر دەکەن بۆ بێبەشکردنی کۆماری ئیسلامی لەو سەرچاوانەی پێویستی پێیانە بۆ پارەدان بە ئامێری سەرکوتکردن، لەوانەیە بە هەڵە میکانیزمی ئێران بۆ بەڕێوەبردنی ئابڵوقەکە تێبگەن. تەنها لەبەر ئەوەی ئەمەریکا سەرنج لەسەر دەریا دەخاتە ڕوو، مانای ئەوە نییە دوژمنەکانی ئەمەریکاش هەمان شێواز دەگرنەبەر.

ئێران زیاتر لە ٥٠ دەروازەی سنووری فەرمی هەیە. هەندێکیان بۆ هاتوچۆی گەشتیارانن، هەندێکی تر تەنها بۆ کاڵا. بە گێڕانەوەی هەواڵەکان، ئەمانە لە دوای ئابڵوقەی دەریاییەوە زۆر چالاکتر بوون. هەرچەندە قاچاخچییەکان چەند دەروازەیەکی نافەرمی بەڕێوە دەبەن، بەڵام ئەوان توانایەکی سنوورداریان هەیە بۆ گواستنەوەی قورس‌ترین کاڵا و چەک.

جوگرافیای ئێران، کە زۆرینەی دانیشتووان و ناوەندە سەربازییەکانی لە باکوور و باکووری ڕۆژئاوادان، سوودی پێنج دەروازەی سنووری ئەفغانستان و شەش دەروازەی پاکستان سنووردار دەکات. ئەفغانستان لە ڕووی ڕووکاری زەوییەوە زۆر قورسە بۆ ئەوەی ببێتە هێڵێکی ژیان بە درێژایی کات. لەوانەیە چین بەستەرەکانی «کۆریدۆری ئابووری چین-پاکستان» بەکاربهێنێت بۆ ناردنی چەک بۆ بەندەری گوادەر، بەڵام بەلووچە ناڕازییەکان لە هەردوو پاکستان و ئێران، هەروەها کۆریدۆرە سنووردارە ڕێگاییەکانی ناوەوەی ئێران، وا دەکەن پاکستان ببێتە هێڵێکی ژیانی نامتمانە بۆ ڕژێمەکە.

عێراق ١١ دەروازەی فەرمی هەیە کە لەنێوان کۆنترۆڵی حکوومەتی عێراق و حکوومەتی هەرێمی کوردستاندا دابەشبوون. ئەمانە بۆ دابینکردنی عێراق گرنگترن نەک بۆ دابینکردنی ئێران. برایانی تاڵەبانی نەوتی قاچاخی ئێرانی بە نرخی داشکاو وەردەگرن بۆ فرۆشتنی لە ناوەوەی عێراقدا. پارتی دیموکراتی کوردستان لە ڕێگەی دەروازەی حاجی ئۆمەران، لە بەرزایی چیاکانی زاگرۆس، بازرگانی لەگەڵ ئێران دەکات. کارگێڕانی ئێرانی، ئەو ئێرانییانەی کاڵای پیشەسازی و کشتوکاڵی هەرزان دەکەنە ناو بازاڕەکان، و زیارەتکەرە ئایینییەکانیش دەروازە سنوورییەکانی باشووریتر بەکاردەهێنن.

بۆ تێپەڕاندنی سزاکان و دووبارە دابینکردنی سەربازی، دەروازە سنوورییەکانی باکووری ئێران (تورکیا، ئازەربایجان، تورکمانستان و ئەرمەنستان) گرنگترن. چوار دەروازەی سنووری فەرمی لەنێوان تورکیا و ئێراندا هەیە، لەگەڵ پەیوەندی ڕێگا و شەمەندەفەر. لە کاتێکدا تورکیا ئەندامی ناتۆیە، سەرۆک ڕەجەب تەیب ئەردۆغان چەندین جار هەوڵی داوە لە تێپەڕاندنی سزاکان و بازرگانی لەگەڵ هەردوو ڕووسیا و ئێران قازانج بکات، و ئەمە دەروازە سنوورییەکانی تورکیا-ئێران دەخاتە ناو یارییەکەوە.

دە دەروازەی سنووری لەنێوان ئازەربایجان و تورکمانستاندا هەیە. ئاستارا ئەو دەروازەیەیە کە ئێرانی و بازرگانە بچووکەکانی ئازەربایجانی لێیەوە کار دەکەن، چەمەدانی کاڵا دەهێنن بۆ فرۆشتن لە وڵاتەکانی یەکتردا. نۆژەنکردنەوەی دوایین لەلایەن ئێرانەوە بەڵام وای کردووە زۆر گونجاوتر بێت بۆ بازرگانی بە ڕێگای وشکانی. هەمان شت بۆ بیلەسەوار، نزیک ئەردەبیل، و دەروازەی ٢٤ کاتژمێری جوڵفا لەسەر سنوور لەگەڵ ناوچەی جیاکراوەی ئازەربایجانی نەخجەوان ڕاستە. تورکمانستانیش دەروازەی لوتفئاباد، ئارتیکی کردووەتەوە، کە ئەویش ٢٤ کاتژمێر لە ڕۆژدا کار دەکات. شەمەندەفەرەکان دەتوانن لە سەرەخسەوە بپەڕنەوە، هەرچەندە بە گۆڕینی پانی هێڵەکە. دەروازەی ئینچە بۆرون-Gudri Olum بە تایبەتی گرنگە چونکە لەسەر کۆریدۆری ڕێگا و شەمەندەفەری «ڕێگای گەورەی ئاسیا ٧٠»یە، کە نزیکەی ٣٠٠٠ میل لە شاری دۆنێتسکی ئۆکرانی داگیرکراو لەلایەن ڕووسیاوە تا بەندەرعەباس درێژ دەبێتەوە.

دەروازەی ئەرمەنستان-ئێران، شەش میل لە مێغری، ئەرمەنستان، زۆرتر تایبەتە بە هاتوچۆی گەشتیاران. لای ئەرمەنی چیایییە و ڕێگاکانی بۆ هاتوچۆی بەردەوامی کامیۆن زۆر نەگونجاون. لە کاتێکدا ترەمپ و وەزیری دەرەوە مارکۆ ڕووبیۆ پشتگیری «ڕێڕەوی ترەمپ بۆ ئاشتی و خۆشگوزەرانی نێودەوڵەتی» دەکەن بۆ بەستنەوەی تورکیا و نەخجەوان بە خودی ئازەربایجان، بە ناو پارێزگای سیونیکی باشووری ئەرمەنستاندا، ئەو ڕاستییە پشتگوێ دەخەن کە ئازەربایجان هەمان کات کۆریدۆری تایبەتی خۆی، ئاراز، لە نەخجەوانەوە بۆ ئازەربایجان لە ڕێگەی باکووری ئێرانەوە بەڕێوە دەبات.

بە هەموو ئەم پەیوەندییە ئێرانییە بە ڕووسیا و لەوانەیە چینەوە، لە ڕێگەی ئازەربایجان، تورکمانستان و، لە ئەگەردا، تورکیاوە، پرسیاری سیاسەتی ئەمەریکا دەبێتە ئەوەی چۆن پردی وشکانی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی ببەسترێت.

لە کاتێکدا ترەمپ بە کورتی باسی کوردانی ئێرانی کرد لە چوارچێوەی پلانێکی وازلێهێنراودا بۆ بەکارهێنانی پێشمەرگەی کوردی ئێرانی بۆ دروستکردنی ڕاپەڕینێک و پێشڕەوی بەرەو تاران، کوردانی ئێران ئێستا ڕۆڵێکی زۆر گەورەتریان لەبەردەستە. ڕاپەڕینێکی کوردی هێشتا مانادارە، بە تایبەتی ئەگەر کوردەکان چەترەکەیان بۆ شەڕکەرانی ئێرانی لە بزووتنەوەکانی تر فراوان بکەن. ئامانجەکە نابێت ئەو تیرۆرە بێت کە ڕێکخراوی مجاهدینی خەڵق ئەنجامی دەدات، بەڵکو ڕاپەڕینێکی دیسیپلینکراو کە هێزی زەمینی و لەوانەیە درۆن لەخۆ بگرێت بۆ تێکدان، ئەگەر نەتوانرێت بەربەستکردن، بۆ هاتوچۆی پەڕینەوە لە سنوورەکانی تورکیا، ئازەربایجان و تورکمانستانەوە.

کوردەکان بە تایبەتی ئامادەن بۆ ئەنجامدانی چنین ئەرکێک ئەگەر پشتگیری سیاسی و دیپلۆماسی وەربگرن، نەک تەنها لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران بەڵکو لە باکووری ڕۆژهەڵاتیشدا. لە سەدەی ١٦ و سەرەتای سەدەی ١٧دا، شا عەباسی یەکەم کوردەکانی گواستەوە بۆ خوراسان. نەوەکانیان ئەمڕۆ لە شوێنێکی گونجاودان بۆ بەربەستکردنی هاتوچۆی پەڕینەوە لە تورکمانستانەوە.

ترەمپ چەندین جار بەڵێن دەدات کە سەرکەوتن لە دەستبەردەستە، بەڵام ئەمەریکا ناتوانێت بەسەر ئێراندا سەربکەوێت ئەگەر کۆشکی سپی و وەزارەتی دەرەوە بەردەوام بن لە بەکەمزانینی هاوبەشی لەگەڵ هێزە خۆجێیەکاندا وەک کوردانی ئێران. هاوبەشی لەگەڵ کوردەکاندا پەیوەندی بە جیاخوازیی ئیتنیکی لە ناوەوەی ئێراندا نییە، بەڵکو ئەوان هێزێکن، و لەوانەیە تاکە هێز بن، کە دەتوانن ڕێگر بن لەبەردەم ئەوەی ڕووسیا چەک بە هەمان خێراییەوە بە کامیۆن بگوازێتەوە کە سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی دەتوانێت بیگرسێنێت.

بەڵام کوردەکان گەمژە نین. کوردانی سووریا شکستی داعش ڕێگەیان پێکرد، بەڵام واشنتن هەرگیز پابەند نەبوو بەو بەڵێنە ناڕوونانەی پێشکەشی کردبوون. ئەمڕۆ کوردانی ئێران دەڵێن دەتوانن یارمەتی ئەمەریکا بدەن بۆ سەرکەوتن، بەڵام تەنها بە بەڵێن ئەم کارە ناکەن. لەبری ئەوە، وەزارەتی دەرەوە و وەزارەتی خەزێنەداری دەبێت ئەو گرووپە کوردییانە لە لیستەکان دابەزێنن و لە ناوزەدکردنەوەش دەربکرێن کە بە درۆ تۆمەتی تیرۆر، قاچاخی ماددە هۆشبەرەکان یان ناڕێکی دارایییان دراوەتە پاڵ، و ڕێگە بە هەمان گرووپەکان بدەن بە ئاشکرا لە واشنتن دی سی کار بکەن، لەو شوێنەی دەتوانن پەیوەندی و هەماهەنگی بکەن بۆ ڕزگارکردنی ئابووری جیهان و یارمەتیدان بۆ هێنانی ئازادی بۆ هەموو ئێرانییەکان.