کێ لە پشتی دانانی وەزیری ئابووری ناکارامەی ئێرانەوەیە؟

کۆماری ئیسلامیی ئێران ٤٧ ساڵە نموونەیەکی کتێبی تیۆکراسییە. هەروەها بە تەواوی کاکیستۆکراسییە، واتە حوکمڕانیی کەمترین کەسانی شایستە، کەمترین کەسانی بەتوانا و زۆرجار بێویژدانترینەکان. دواترین دانانی پۆست، کە بە ڕابەری نەماوەی موجتەبا خامنەیی دەدرێتەوە پاڵ، نموونەیەکی ڕوونی ئەمەیە.

وەک ڕاگەیەنراوە، موجتەبا عەلی ئاغا موحەممەدی (Ali Agha-Mohammadi)، سەرۆکی دەستەی کاری کاروباری ئابووری لە بەڕێوەبەرایەتیی جێگری لێکۆڵینەوەی دەفتەری ڕابەری باڵا و یەکێک لە دێرینترین کەسایەتییەکانی دەفتەری ڕابەری باڵا، بە ئێحسان خەندوزی گۆڕییەوە. ناونیشانە قورسەکەی ئەم پۆستە دڵی ئامێری ئابووریی ئێران ڕادەگەیەنێت، کە چاودێری سیاسەتی وەبەرهێنان دەکات بۆ ئەو کارتێلە ئابوورییانەی لەژێر سەرپەرشتیی ڕابەری باڵادا کار دەکەن.

ئاغا موحەممەدی ڕاوێژکاری ئابووریی عەلی خامنەیی بوو و زنجیرەیەک پۆستی کاریگەریی گرتبووە دەست. لە کارنامەیدا بەڕێوەبردنی یانەیەکی تۆپی پێ و بوون بە جێگری سەرۆکی تەلەفیزیۆنی دەوڵەتیی ئێران هەبوو. بەڵام لە سەرووی هەموو ئەوانەوە، ئاغا موحەممەدی «خەزنەداری دەربار»ی ئیمپراتۆریەتی ئابووریی عەلی خامنەیی بوو.

ئەو کارتێلانەی لەژێر سەرپەرشتیی ڕابەری باڵادان بەشە زۆرەکانی ئابووریی ئێرانیان قووتداوە. تەنها کارتێلە ئابوورییەکانی خامنەیی لەوانەیە کۆنتڕۆڵی ٦٠ لە سەدی سامانی وڵات بکەن، لە کاتێکدا دەگوترێت ئەو کۆمپانیایانەی سەر بە دەفتەرەکەین ٥٠ لە سەدی بەرهەمی ناوخۆیی ئێران پێک دەهێنن.

ئاغا موحەممەدی ڕۆڵێکی سەرەکی لە بەڕێوەبردنی ئەم ئیمپراتۆریەتە ئابوورییە بێ لێپرسینەوەیەدا گێڕا، ئیمپراتۆریەتێک کە دەستگەیشتنی تایبەتیی بە دەسەڵات و سەرمایە ڕکابەریی لەناوبردووە و کێبڕکێکاریی ئابووریی فراوانتری ئێران لاواز کردووە. هەڵکشانی ئەو کەمتر بە شایستەیی و زیاتر بە گوێڕایەڵیی سیاسی پەیوەست بوو.

کەواتە بۆچی بە ئێحسان خەندوزی دەگۆڕدرێتەوە؟

ئەگەر شایستەیی پێوەر بووایە، وەڵامەکە بە دژواری لە کارنامەی خەندوزیدا دەدۆزرایەوە. خەندوزی لە سەردەمی سەرۆک کۆماری پێشوو ئیبراهیم ڕەئیسی وەک وەزیری ئابووری کاری کرد. لە ماوەی دەسەڵاتی خەندوزیدا، دراوی ئێران بەرەو خوارەوە چوو و بووە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی کاڵا سەرەکی و پێداویستییە ڕۆژانەکان.

ئابووریناسی ئێرانی مەسعود نیلی (Masoud Nili) ئاماژەی بە نامتوازنیی توندی دراوی بیانی، تۆماری بێوێنە لە قەبارەی هاوردەکردن، و ملیاران دۆلار «هەڵە و بڕگەی ئاماریی ونبوو»، ١١.٣ ملیار دۆلار، لە مەیزانی پارەدانەکاندا لە ماوەی دەسەڵاتی خەندوزیدا کرد.

هەروەها خەندوزی بە توندی دژی ئەوەیە ئێران ببێتە ئەندامی دەستەی کاری کردەیی دارایی (Financial Action Task Force) و ئەو داواکارییەکانی ئەندامێتیی بۆ شەفافییەتی زیاتر. لە جیاتی ئەوە، لەژێر چەندین بیانوودا بەشی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامیی لە بودجەی گشتیدا زیاد کرد و سیاسەتی وەرگرتنی باجی زیاتر لە خەڵکی پەیڕەو کرد.

کوالێتی ئەو ڕاپۆرتە ئابوورییانەی خەندوزی کە دەگەیشتنە عەلی خامنەیی بە سەختی باشتر بوون. خامنەیی ڕاپۆرتەکانی وەک «پووچ و بێ واتا» ڕەت کردەوە. بەڵام خەندوزی خاوەنی ئەو تایبەتمەندییانەیە کە لەوانەیە لە تاران زۆر گرنگتر بن لە توانای تێگەیشتن لە ئابووری و بیرکاریی سەرەتایی. ئەو پارێزەرێکی دڵسۆزی پەیوەندییە ستراتیژییە درێژخایەنەکانە لەگەڵ چینە، و داوای لە حکومەتی پزیشکیان کردووە ئابووریی ئێران بە شێوەیەکی قایمتر بخاتە خزمەتی بەیجینگەوە. دوای دەستپێکردنی جەنگی ٤٠ ڕۆژە، دوو هەڵوێستی گرتەبەر، ستایشی چین و پشتگیریی ئەوەی تەنگەی هورمز داخراو بمێنێتەوە.

وا دیارە مەبەست لە دانانی خەندوزی کەمتر ئەوە بێت کە ئابووریناسێکی شایستە بخرێتە سەرکار و زیاتر ئەوە بێت کە کارگێڕێکی سیاسیی متمانەپێکراو بخرێتە ناوەندی ئامێری ئابووریی ڕابەری باڵا. ئەرکی ئەو پاراستنی بەرژەوەندییەکانی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی و زیادکردنی بەشیانە لە کارتێلەکانی خامنەییە. بەڵام پرسیارێکی گەورە بەسەر ئەم دانانەوەیەوە هەڵاوەستاوە.

بۆ ماوەی ٣٧ ساڵ، چالاکی و ژمارە ڕاستەقینەکانی ئیمپراتۆریەتی ئابووریی خامنەیی لە نهێنییە پارێزراوترینەکانی کۆماری ئیسلامی بوون، کە تەنها دەستەی کاری کاروباری ئابووری لە بەڕێوەبەرایەتیی جێگری لێکۆڵینەوەی دەفتەری ڕابەری باڵا پێی دەزانی. دانانی خەندوزی بە موجتەبا دراوەتەوە پاڵ، بەڵام هێشتا ڕوون نییە کێ فەرمانی بە گۆڕانکارییەکە داوە. وەڵامەکە ڕوون نییە، بەڵام ئاماژەیە بۆ ئەوەی وڵات ڕووی لە کام ئاراستەیە.