مەیلی ڕۆژهەڵاتی لیبیا بەرەو تورکیا هەڵەیە، بەڵام دەکرا ڕێگری لێ بکرایە، بێدەنگی ئەمریکا نرخی هەیە

لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩دا، تورکیا و حکومەتی هاوڕێکەوتنی نیشتمانی لیبیا کە دەستنیشانکراوە و بنکەکەی لە تەرابلسە، ڕێککەوتنێکیان واژۆ کرد بۆ دیاریکردنی سنووری دەریایی نێوان تورکیا و لیبیا، دوو وڵات کە لە نزیکترین خاڵیاندا ٣٥٢ میل لە یەکدی دوورن. بۆ کێشانی ئەو هێڵە بەڵام پێویستە دەستدرێژی بکرێت بەسەر ئاوەکانی ڕۆدس و کارپاتۆسدا و کۆتایی ڕۆژهەڵاتی کرێت بە دوو بەش داببڕێت. ئەمە هاوتای ڕێککەوتنێکی گریمانەیی سنووری دەریایی نێوان میسر و ئیتالیا بوو کە بە ناو ئاوەکانی لیبیا و ماڵتادا تێپەڕ دەبوو.

ئەم ڕێککەوتنە هەم ئیمپریالیزمی نوێی تورکیا و هەم کەمییەکی سەرەکی لە سەروەری ڕاستەقینەی لیبیا دەردەخست. لەلای سەرۆکی تورکیا ڕەجەب تەیب ئەردۆغانەوە، حکومەتی فایز السراجی بنکەدار لە تەرابلس تەنها بۆ ئەوە بوونی هەبوو کە مۆری ڕەزامەندی بداتەسەر دەستبەسەرداگرتنی سەرچاوەکان لەلایەن تورکیاوە.

کاتێک وەزیری دەرەوەی تەرابلس محەمەد تاهیر سیالە ڕێککەوتنەکەی واژۆ کرد، بەشێکی زۆر لە جیهان مەحکومی کرد. ئەمە پیشاندەری خامی و نەزانکاری حکومەتی تەرابلس بوو. ئەو نموونەیەی تورکیا بە نەخشەی نوێی ناوەڕاستی خۆی دایمەزراند، بە هەمان ئەندازەی داواکاریەکانی ئێران لەسەر تەنگەی هورمز و هێڵی نۆ-داوی چین زیانی بە یاسای دەریایی گەیاند.

دەسەڵاتی لیبیا دوای ڕووخانی سەرکردەی لیبیا موعەمەر قەزافی لە ٢٠١١دا بوو بە دوو بەش. فیلدمارشالی سەردەمی قەزافی، خەلیفە حەفتەر، سەرۆکی هێزە چەکدارەکانی عەرەبی لیبیا، ڕۆژهەڵاتی لیبیا دەستەسەرداگرتووە. دوای ئەوەی میلیشیا ئیسلامییەکان، کە زۆربەیان پشتگیریکراوە لەلایەن تورکیا، قەتەر و دەوڵەتانی ڕادیکاڵی دیکەوە، باڵوێزی ئەمریکا کریس ستیڤنزیان کوشت، هێزەکانی حەفتەر عەمەلیاتی «کەرامە»یان دەستپێکرد و میلیشیاکانیان لە بەنغازی دەرکرد. ئەمڕۆ، هێزە چەکدارەکانی عەرەبی لیبیا ٨٠ لەسەدی وڵات کۆنترۆڵ دەکەن، بەڵام حکومەتی دانپێدانراوی نێودەوڵەتی لە تەرابلس، بە سەرۆکایەتی عەبدولحەمید دەبیبە کە هەڵنەبژێردراوە، بە شێوەیەکی لاواز ئەوەی ماوە کۆنترۆڵ دەکات و پەناگە بۆ میلیشیا ماوەکان دابین دەکات.

لە سەرەتادا، ئەنجومەنی نوێنەران، ئەو دەزگای یاسادانانەی چاودێری ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی هێزە چەکدارەکانی عەرەبی لیبیادا دەکات، ڕێککەوتنی لیبیا، تورکیای ڕەتکردەوە. ئەمە لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦دا گۆڕا، کاتێک دوای فشاری بەردەوامی تورکیا، ئەنجومەنی نوێنەران لەناکاو ڕێککەوتنەکەی پەسەند کرد.

پەسەندکردنەکە ڕێککەوتنی دەریایی بە هیچ شێوەیەک یاساییتر ناکات و زۆر بە ئەگەر هەڵەیەکە بۆ فیلدمارشال و کوڕەکەی سەدام. حکومەتی بنکەدار لە بەنغازی زۆر سەرکەوتووتر بووە لە تەرابلس لە گەشەپێدان، ئابووری و ئاسایشدا. بەرامبەرکردنی پێشێلکردنی یاسای نێودەوڵەتی لەلایەن تەرابلس و پشتڕاستکردنەوەی ئەو یاسایە لەلایەن بەنغازییەوە، پشتوانەیەکی گەورەی بۆ کەیسەکەی بوو. بەهێواشی، وڵاتانی ئەوروپی ئەمەیان دەناسییەوە. ئیتالیا و یۆنان هەردووکیان کونسوڵخانەیان لە بەنغازی کردەوە، و وڵاتانی دیکەش بەدوایاندا دەهاتن ئەگەر دەستتێوەردانی دەبیبە نەبووایە. ئێستا، لەگەڵ ئەوەی یەکێتیی ئەوروپا یەکگرتووە بۆ مەحکومکردنی هەنگاوی ئەنجومەنی نوێنەران، بەنغازی بەختیار دەبێت ئەگەر وەزارەتە دەرەوەکانی ئەوروپا دیپلۆماتەکانیان بانگ نەکەنەوە. میسریش، کە هاوبەشێکی سەرەکی ئیدارەی حەفتەرە، ئەم هەنگاوەی مەحکوم کرد.

لەگەڵ ئەوەشدا، واشنتن و ڕۆژئاوا دەبێت هەڵەکانی خۆیان لەبەرچاو بگرن. تورکیا کاتێک فشاری کرد کە وڵاتانی دیکە ڕەتیان دەکردەوە لەگەڵ بەنغازی مامەڵە بکەن. بە هەر پێوەرێکی بابەتیانە، حکومەتی بنکەدار لە بەنغازی دەبوو دەسەڵاتدار بێت لە لیبیا. ئەرکی حکومەتداری جێبەجێ کردووە و گەشەپێدانێکی سەرسوڕهێنەری تێدایە، لە کاتێکدا دەزگادزێوی لە دارایی و ڕاوەستان نیشانەی تەرابلسە. دەبیبە موفتی گشتییەک لەلای خۆی دەپارێزێت کە هەڵوێستەکانی هاوشێوەی هەڵوێستەکانی ئەلقاعیدە و دەوڵەتی ئیسلامییە. گرنگتر لەوە، حەفتەرەکان نەتەوەخوازن. پشتگیری لە جیابوونەوە ناکەن. دەستووری سەرەتایی لیبیا تەرابلس و بەنغازی بە هاوپایتەخت ناودەبرد، سیستەمێک وەک ئەوەی لە باشووری ئەفریقا هەیە.

پێشوازیی سەرەتایی لە تەرابلس هەڕەمەکی بوو. وەزیری دەرەوە هیلاری کلینتن و یاریدەدەرەکەی، جەیک سەلیڤان کە ڕاوێژکاری داهاتووی ئاسایشی نیشتمانی بوو، لە ڕێکخستنی دوای قەزافی لە لیبیادا ئیسلامییەکانیان پێگەی تایبەتیان پێدا، تەنانەت دوای ئەوەش کە لیبییەکان لە هەڵبژاردنەکاندا ڕەتیان کردنەوە. لۆژیکی ئەوان، هەروەها لۆژیکی ئەوروپییەکان و نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەوە بوو کە پەراوێزخستنی ئیسلامییەکان دەبێتە هۆی توندوتیژیی گەورەتر. نەرمی و ڕازیکردن بوو بە سیاسەتی فەرمی.

ئەمڕۆ زۆرێک لە دیپلۆماتەکان سەرچاوەکانی ئەم سیاسەتەیان لەبیر چووە. وەزارەتی دەرەوە بەتایبەتی بە چاوی داخراو کار دەکات، تەنانەت ڕەت دەکاتەوە باڵوێزخانەیەکی گونجاو لە تەرابلس دابمەزرێنێت، لە جیاتی ئەوە بنکەکەی لە تونسی دراوسێ دادەنێت. لە بەنغازیدا تاڵی ماوەتەوە، چونکە وەزارەتی دەرەوە دوای هێرشی کونسوڵخانەکە ڕۆیشت بەبێ ئەوەی کرێی دواکەوتووی ئەو خێزانە خۆجێیە بدات کە خانووەکەیان بەکرێ دابوو، سەرەڕای ئەوەی هێرشە تیرۆریستییەکە هیچ پەیوەندییەکی بەوانەوە نەبوو.

بە پشتگوێخستنی بەنغازی، وەزارەتی دەرەوە و زۆرێک لە ئەوروپا دەرگایان بۆ تورکیا کردەوە تا سوود وەربگرێت. لەوانەیە تورکیا کردارێکی خراپکار بێت، بەڵام سەرکردەکەی نە پاسیڤە و نە تەمبەڵ. فشاری بەردەوام بەرەبەرە بەرگری دەرووخێنێت.

هەرچەندە ئەمریکا و ئەوروپا ڕەنگە لە حەفتەرەکان بێزار بن، بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە ئەوان هیچ کارێکیان نەکردووە کە دەسەڵاتدارانی تەرابلس، ئەوانەی ئەمریکییەکان و ئەوروپییەکان دەیانگرنە باوەش، نەیانکردبێت. وەزارەتی دەرەوە و وەزارەتە دەرەوەکانی ئەوروپا دەبێت ڕوونی بکەنەوە بۆچی بۆ ماوەیەکی درێژ پشتگوێیان خستووە ئەو هێزانەی کە بۆ ماوەیەکی درێژ سیاسەتەکانیان لەگەڵ لێکدانەوە و بەرژەوەندییە ئەوروپییەکان ڕێکخستبوو.

هەرچەندە شەڕی نرخاندن ناشیرینە، بەڵام شوێنی مانۆڕ هەیە. بە دەنگدانی ٢٠ی تشرینی یەکەم، ئەنجومەنی نوێنەران ڕەتکردنەوەی پێشووی خۆی هەڵوەشاندەوە. ئەگەر بتوانێت جارێک خۆی بگۆڕێت، دەتوانێت جارێکی دیکەش بکاتەوە. کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش دەتوانێت ئەو هەڵوێستە بگرێتەبەر کە بڕیارەکانی ئەنجومەنی نوێنەران، کە ماوەی ئەندامەکانی زۆر پێشتر بەسەرچووە، هیچ واتایەکیان نییە. بۆ ئەوەی یەکگرتوو بن، وەزارەتی دەرەوە و وەزارەتە دەرەوەکانی ئەوروپاش دەبێت وازبهێنن لە دروستکردنی ئەفسانەی ڕژێمی دەبیبە.

لە جیاتی ئەوەی بڕیاری ئەنجومەنی نوێنەران بکەنە دەستمایەی تەریککردنەوەی ڕۆژهەڵات، بە قازانجی حکومەتێک کە تەنانەت زیاتر لە گیرفانی تورکەکاندایە، هەڵوێستی هاوبەشی ئەمریکا، ئەوروپا و نەتەوە یەکگرتووەکان دەبێت ئەوە بێت کە ئێستا هەڵبژاردن دیاری بکەن و یارمەتی و هاوکاری ببەستنەوە بەوەی پەرلەمانی نوێ پێداچوونەوە بە ڕێککەوتنی دەریایی تورکیادا بکات و ڕەتی بکاتەوە.