توندوتیژی کۆچبەرانی ئیسرائیلی کێشەیە، بەڵام سیاق و پۆلێنکردن گرنگن

مشتومڕی سەبارەت بە توندوتیژی کۆچبەرانى ئیسرائیلی لە کەناری ڕۆژئاوا پێویستی بە وردبینین هەیە لە پێوانەکردنەکەی، هۆکارەکان و سیاقەکەی.

توندوتیژی دژی فەلەستینییەکان بوونی هەیە و پێویستی بە لێکۆڵینەوە و پێداچوونەوەی یاسایی هەیە. هێزە بەرگریکارەکانی ئیسرائیل ڕایانگەیاند کە لە ساڵی ٢٠٢٥دا نزیکەی ٨٧٠ ڕووداوی «تاوانی نەتەوەخوازانە» تۆمار کراوە، کە ٢٧ لە سەدا زیادبوونە بەراورد بە ٢٠٢٤؛ ١٢٠ دانەیان بە «توند» پۆلێنکراون، بەراورد بە ٨٣ دانەی پێشوو. ئەم ژمارانە نە دەبنە بەڵگە بۆ پەراوێزخستنی دیاردەکە وەک داهێنانێکی درۆیین، نەش دەکرێت بە پاڵپێوەنانەی کردەوەی تاوانباران بخڕێتە سەر هەموو دانیشتووانی کۆلۆنیاکان.

پێوانەکردن گرنگە. نووسینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ڕێکخستنی کاروباری مرۆیی ١,٨٢٨ هێرشی کۆچبەری تۆمار کرد کە لە ساڵی ٢٠٢٥دا بوونەتە هۆی قوربانی یان زیانی موڵکی. پۆلەکانی ئەو نووسینگەیە زیان بە کێڵگەکان، دزی، وێرانکاری، لێدان، و تەقەکردن دەگرێتەوە، تاوانگەلێک کە لە توندی و دەرئەنجامەکانیاندا جیاوازن. کۆی گشتی ڕووداوەکان ژمارەی تاوانبارەکان دیاری ناکات؛ لەوانەیە تاکەکەسان چەندین تاوان ئەنجام بدەن.

هەروەها پێویستە لەنێوان کردەوە و پاڵنەر جیاوازی بکرێت. دزی، وێرانکاری یان لێدان لەوانەیە ڕەنگدانەوەی نەتەوەخوازی، ناکۆکی ناوخۆیی، قازانجی دارایی یان تێکەڵەیەک لە پاڵنەرەکان بێت. نە ناسنامەی تاوانبار و نە ناسنامەی قوربانی پاڵنەرەکە دیاری ناکات. شیکارییەکی ئەیلولی ٢٠٢٦ی ئینستیتیوتی واشنتن باس لە تاوانکاریی گەنجان کە لەگەڵ پاساوی ئایدیۆلۆژیدا تێکەڵ بووە لای هەندێک لە تاوانبارەکان دەکات. تاوان و ئایدیۆلۆژیا دەتوانن یەکدی تێکەڵ ببن، بەبێ ئەوەی دەربڕی بۆچوونی تەواوی کۆمەڵگایەک بن.

داتاکان دەبێت جیاوازی بکەن لەنێوان هێرشەکان دژی فەلەستینییەکان و ئەوانەی لە چوارچێوەی خۆپاراستن یان دەستێوەردان بۆ ڕێگریکردن لە تیرۆر دێن. کۆچبەرێک یان سەربازێک کە تەقە لە فەلەستینییەک دەکات کە دەیەوێت تەقەی لێ بکات یان چەقۆی لێ بدات، هەمان شت نییە وەک کۆچبەرێک کە خۆی دەخاتە شوێن شەڕ. تێخستنی ئەم حاڵەتانە کۆی گشتییەکان هەڵدەئاوسێنێت و هێرشبەران لەگەڵ بەرگریکاران تێکەڵ دەکات. پێناسەکانی نووسینگەی ڕێکخستنی کاروباری مرۆیی ئەم جیاکردنەوەیە داوا دەکەن، هەرچەندە ڕوون نییە ئایا بەرپرسانی نەتەوە یەکگرتووەکان ئەم وردەکارییانە دەناسنەوە یان پابەندی ئەو پۆلێنکردنە دەبن.

سیاق پێویستی بە لێکۆڵینەوە لە تیرۆری فەلەستینیش هەیە. لە ماوەی ئینتیفاداکەی دووەمدا، فەلەستینییەکان نزیکەی ١,٠٠٠ هاوڵاتی و سەربازی ئیسرائیلییان لە هەردوو لای هێڵی سەوز کوشت. ئەم ئەزموونە یارمەتی ڕوونکردنەوەی ترس، پێویستییە بەرگریکارییەکان و هەندێک جار تۆڵەسەندنەوە دەدات. ناتوانێت پاساو بۆ زیانگەیاندن بە فەلەستینییانی ناتێوەگلاو لە تیرۆر بهێنێتەوە، بەڵام هێشتا بنەڕەتییە بۆ تێگەیشتن لە ڕووبەڕووبوونەوەکان و هەڵگیرسانیان.

توندوتیژی دژی فەلەستینییەکان دوای ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ زیادی کرد. نووسینگەی ڕێکخستنی کاروباری مرۆیی لە ماوەی کانوونی دووەم تا ئەیلولی ٢٠٢٣دا نزیکەی سێ ڕووداوی ڕۆژانەی تۆمار کرد، بەراورد بە حەوت ڕووداو لە نێوان ٧ی تشرینی یەکەم و ١٠ی تشرینی دووەمی هەمان ساڵ. دواتر ڕێژەکە دابەزی، بەڵام لەسەر ئەو تێکڕای پێشووترەوە بەرزتر مایەوە. کۆمەڵکوژیی ئیسرائیلییەکان، ترس لە هێرشی زیاتر، و تیرۆر لە کەناری ڕۆژئاوا لەوانەیە زیادبوونی کردەوەی بەرگریکارانە ڕوون بکەنەوە، لەگەڵ تۆڵەسەندنەوە دژی کەسانی ناتێوەگلاو لە هێرشەکاندا. ئینستیتیوتی توێژینەوەی ئاسایشی نیشتمانی ئیسرائیل هێرشەکانی دوای تیرۆری فەلەستینی و شەپۆلێک دوای ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ دەستنیشان دەکات.

سیاسەتی حکوومەت کە هانی فراوانکردنی کۆلۆنیاکان دەدات، فاکتەرێکی دیکەی بەشدارە. کێڵگە و هەڵمەتگاکان لە نزیک گوندە فەلەستینییەکان و ناوچەکانی لەوەڕگا پەیوەندی و ناکۆکی لەسەر زەوی، ڕێگا و دەستگەیشتن بە کشتوکاڵ زیاد دەکەن. پڕۆژەی داتای شوێن و ڕووداوی ململانێی چەکداری (Armed Conflict Location & Event Data Project) دۆزییەوە کە ڕووداوە توندوتیژەکان لە نزیک ئەو هەڵمەتگا کشتوکاڵییانەدا چڕبوونەتەوە کە بەم دواییانە دامەزراون. ئەمە نایسەلمێنێت کە هەموو فراوانکردنێک توندوتیژی بەرهەم دەهێنێت، بەڵام شایەنی لێکۆڵینەوەیە کە ئایا فراوانکردن بەبێ جێبەجێکردنی یاسا و ڕێکخستنی پێویست، ئاشتی و ئارامی لاواز دەکات و کێشە زیاد دەکات.

بەراوردکردن پێویستی بە پێناسەی هاوتا هەیە. لە وەڵامی داواکارییەکی ئازادیی زانیاری سەبارەت بە ساڵی ٢٠٢١، هێزە بەرگریکارەکانی ئیسرائیل ٤٤٦ ڕووداوی تاوانی نەتەوەخوازانەی جولەکە، ٩١ ڕووداوی تیرۆریستی فەلەستینی، و ٧,٠١٠ ڕووداوی بەردبارانکردن، بۆمبی بەنزینی و تەقەمەنیی فڕێدراوی تۆمار کرد. پۆلەکان جیاوازن، بەڵام ئەوەی کۆچبەران وەک سەرچاوەی سەرەکیی توندوتیژی پیشان بدرێن پێویستی بە بەڵگەی زیاتر هەیە لە دەرەوەی ئەوەی لە ڕووماڵی نێودەوڵەتیدا زۆر بەرچاودەکەون.

کەمپینە هەڵبژاردنییەکان هاندەر دروست دەکەن بۆ بەرچاوخستنی ئەو ڕووداوانەی پشتگیری لێکدانەوە ڕکابەرەکانی سیاسەتی حکوومەت دەکەن. ڕەخنەگران تاوانەکان وەک بەڵگەیەک دژی پڕۆژەی کۆلۆنیاکان پیشان دەدەن؛ پشتیوانانیش بەڵگەنامەکردنیان بە هێرشێک بۆسەر کۆلۆنیاکان دەزانن.

چوارچێوەسازیی میدیای نێودەوڵەتیش گرنگە. ئەگەر تاوانەکانی ئیسرائیلی وەک نوێنەرێتیی دانیشتووانی کۆلۆنیاکان پیشان بدرێن و هەمان کاتدا تیرۆری فەلەستینی پەراوێز بخرێت، ئەمە وای لە خوێنەران دەکات کۆچبەران وەک سەرچاوەی توندوتیژی و فەلەستینییەکان تەنیا وەک قوربانی ببینن. کێشەکە ڕاپۆرتکردنی تاوانەکان نییە، بەڵکو گشتاندنە لە غەیبەتی سیاق و پشتڕاستیی پێویستدا.

ئەم چوارچێوەسازییە لەوانەیە خزمەت بە هەوڵەکانی بێ‌ڕەواییکردنی کۆلۆنیاکان یان ئیسرائیل بکات. ئاسانکاری بۆ گۆڕانێک دەکات لە داواکردنی لێکۆڵینەوە و سزادان بۆ بانگەشەکردن بۆ گوشار خستنە سەر ئیسرائیل، چۆڵکردنی کۆلۆنیاکان و دەوڵەتبوونی فەلەستین. لەنێو ئەو بینەرانەی کە پێشتر دژی ئیسرائیلن، لەوانەیە هەڵوێستە هەبووەکان بەهێزتر بکات و پاساوی زیاتر دابین بکات.

دوژمنانی ئیسرائیلیش ئۆپەراسیۆنی کاریگەری ئەنجام دەدەن. مایکرۆسۆفت بەڵگەنامەی چالاکیی فراوانبووی ئێرانیی دوای ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ کرد، لەوانە هەژماری ساختە و بەرزکردنەوەی ڕێکخراوی دەنگ لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا بە ئامانجی لاوازکردنی ئیسرائیل و پشتیوانانی. ئەم ئۆپەراسیۆنانە پێویست ناکات ڕووداو داهێنن؛ دەتوانن ڕاپۆرتە هەبووەکان بەکاربهێنن، بە شێوەی هەڵبژێردراو جەخت لەسەر وردەکارییەکان بکەنەوە، سیاق لابەرن، و ڕەخنە بەرز بکەنەوە. ئەمە سوڕێکی دووبارەبوونەوەی ئەگەری دروست دەکات کە تیایدا ڕاپۆرتکردن کەرەستە بۆ کەمپینەکانی کاریگەری دابین دەکات، لە کاتێکدا بەرزکردنەوەی ڕێکخراو وا دەکات ڕیوایەتێکی دیاریکراو بە بڵاوتر دەربکەوێت.