ئایا سکرتێرێکی گشتیی تورک بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان دەبێتە خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا؟

ئەگەری ئەوەی دیپلۆماتێکی تورک ببێتە سکرتێری گشتیی داهاتووی نەتەوە یەکگرتووەکان لە کاتێکی پرئاڵۆزدا دێت بۆ دیپلۆماسیی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست. واشنتن هاوبەشییە ئەمنییەکانی لەگەڵ یۆنان و قیبرس قووڵتر کردووەتەوە، لە کاتێکدا تورکیا هێشتا پەیوەندییە تێکچووەکانی لەگەڵ هەردوو وڵات دەهێڵێتەوە. هێزە تورکەکان هێشتا لە باکووری قیبرس ماونەتەوە، و ناکۆکییەکانی ئەنقەرە لەگەڵ ئەسینا لەسەر سنوورە دەریاییەکان و دۆخی دوورگەکانی ئەیجە بەردەوامن. لەم بارودۆخەدا، واشنتن چیی دەست دەکەوێت ئەگەر پشتگیری لە فەریدون سینیرلیئۆغلو، وەزیری پێشووی دەرەوەی تورکیا، بکات بۆ بەرزترین پۆستی نەتەوە یەکگرتووەکان؟

هەرچەندە سینیرلیئۆغلو بە فەرمی نەچووەتە ناو پێشبڕکێی جێگرتنەوەی ئانتۆنیۆ گوتێرێش، ڕاپۆرتەکان دەڵێن ئەنقەرە لەگەڵ ئەندامە هەمیشەییەکانی ئەنجوومەنی ئاسایش دەربارەی ئەگەری سەرکەوتنی ئەو پڕسیاری کردووە. فەڕەنسا نیگەرانی خۆی دەربارەی بەربژێرێکی تورک دەربڕیوە. وەزارەتی دەرەوەی تورکیا ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦ بە PassBlue ڕاگەیاند کە بەربژێربوونی ئەو هەڵدەسەنگێنێت، بەڵام بڕیاری کۆتایی نەداوە.

کارنامەی پیشەیی ئەو شایانی سەرنجە. لە ٢٠٠٢ تا ٢٠٠٧ باڵیۆزی تورکیا بوو لە ئیسرائیل و لە ٢٠١٥ وەزیری دەرەوە بوو. لە نێوان ٢٠١٦ و ٢٠٢٣ نوێنەری تورکیا بوو لە نەتەوە یەکگرتووەکان، پێش ئەوەی لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ بە سکرتێری گشتیی ڕێکخراوی ئاسایش و هاوکاری لە ئەوروپا (OSCE) دەستنیشان بکرێت. جێی سەرنجە کە یۆنان پشتگیری لە دەستنیشانکردنی ئەو کرد، سەرەڕای ناکۆکییە بەردەوامەکانی لەگەڵ تورکیا.

ڕابردووی سینیرلیئۆغلو لە بارەی قیبرسەوە گرنگە. لە ئایاری ٢٠٢٢، سینیرلیئۆغلو نامەیەکی بۆ گوتێرێش نووسی و بانگەشەی ئەوەی کرد کە دەوڵەتی هاوبەشی کە لە ١٩٦٠ پێکهاتبوو لە ١٩٦٣ کۆتایی هاتووە. پشتگیری لە بانگەوازی ئەنقەرە کرد بۆ یەکسانیی سەروەری و دانپێدانانی نێودەوڵەتی بە قیبرسییە تورکەکان، هەڵوێستێک کە کۆماری قیبرس ڕەتی دەکاتەوە. لە ٢٠١٧ـیشدا، بانگەشەی تورکیای گواستەوە کە بەشێک لە ناوچەی ئابووریی تایبەتی قیبرس (بلۆکی ٦) لەگەڵ ڕەفەی قەداییی تورکیا تێکەڵ دەبێت، بانگەشەیەک کە نیکۆسیا هەمان شێوە ڕەتی دەکاتەوە.

سینیرلیئۆغلو ئەم بەڵگانەی وەک نوێنەری تورکیا خستەڕوو، بۆیە بە شێوەیەکی خۆکار ئەوە نیشان نادات کە وەک سکرتێری گشتی چۆن مامەڵە دەکات. هەرچۆنێک بێت، ڕابردووی ئەو دەکرێت کار لەسەر نەتەوە یەکگرتووەکان قورس بکات بۆ ئەوەی دووبارە متمانە لە نێوان هەردوو لادادا بنیات بنێتەوە. سکرتێری گشتی نێردەکان دادەنێت، سەرپەرشتیی دانوستانەکان دەکات و ڕاپۆرت بۆ ئەنجوومەنی ئاسایش پێشکەش دەکات. لە قیبرس، کە چەندین ساڵ ناوەندگیریی نەتەوە یەکگرتووەکان نەیتوانیوە چارەسەرێک بهێنێت، متمانە بەو ئۆفیسە بنەڕەتییە.

نیکۆس خریستۆدولیدیس، سەرۆکی قیبرس، دژایەتیی بیرۆکەی بەربژێرێکی تورکی کردووە. لە ٢ی تشرینی یەکەم، لە وەڵامی ئەو ڕاپۆرتانەی لەسەر سینیرلیئۆغلو بڵاوبوونەوە، گوتی کردەوەکانی تورکیا لەگەڵ بەرپرسیارێتییەکانی ئەم پۆستە ناگونجێن و ئەنقەرەی بە پێشێلکردنی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان تاوانبار کرد. ڕەخنەکەی لەسەر سیاسەتەکانی تورکیا بوو، نەک ئەزموونی کەسیی سینیرلیئۆغلو. لە ١٣ی تشرینی یەکەمدا، خریستۆدولیدیس جەختی لەوەش کردەوە کە هەرکەسێک ببێتە سکرتێری گشتی، پابەند دەبێت بە بڕیارەکانی ئەنجوومەنی ئاسایش دەربارەی قیبرس.

ئەم جیاکردنەوەیە گرنگە، چونکە ئەنجوومەن لە ماوەیەکی درێژدا پشتیوانی لە فیدراڵییەکی دووناوچەیی و دووکۆمەڵگایی کردووە، لە کاتێکدا تورکیا پشتگیری لە چارەسەری دوو دەوڵەت دەکات. سینیرلیئۆغلو خۆی لە ناوەندگیریی پرۆسەیەکدا دەبینێتەوە کە پشتگیریی پێشووی بۆ ئەنقەرە لەگەڵ چوارچێوەی جێگیرکراوی ئەنجوومەن ناکۆک دەبێت.

پەیوەندیی تورکیا لەگەڵ واشنتن خاڵێکی گرنگی ناکۆکی دیکەیە. سەرەڕای ئەوەی هەردوو وڵات هاوپەیمانی ناتۆن، لەسەر کڕینی سیستەمی مووشەکیی ڕووسیی S-400 لەلایەن ئەنقەرە و سیاسەتی ئەمریکا لە سووریا کێشە هەبووە. هەروەها تێوەگلانی سەربازیی ئەو وڵاتە لە لیبیا، بانگەشە دەریاییەکانی لە ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست و پەیوەندییە ئاڵۆزەکانی لەگەڵ ئیسرائیل دیپلۆماسیی ئەمریکیان ئاڵۆزتر کردووە.

سووریا نموونەیەکی ڕوونی پێکدادانی بەرژەوەندییەکانە. ئەمریکا لەگەڵ هێزە کوردبەڕێوەبردووەکان هاوبەشی کردووە لە دژی داعش، لە کاتێکدا تورکیا سەرەکیترین میلیشیای کوردی بە گرووپێکی تیرۆریستی دەزانێت. تورکیا بە شێوەی سەربازی لە سووریا دەستێوەردانی کردووە و پشتگیری لە گرووپە ئۆپۆزسیۆنەکان کردووە. نەتەوە یەکگرتووەکانیش، لە هەمان کاتدا، سەرنجی لەسەر وتووێژە سیاسییەکان و یارمەتیی مرۆیی بووە. وەک سکرتێری گشتی، سینیرلیئۆغلو دەبێت لەگەڵ ئەو حکوومەتانە کار بکات کە بەرژەوەندییەکانیان دژی بەرژەوەندییەکانی ئەنقەرەن، لە هەمان کاتدا هەموو لایەک دڵنیا بکاتەوە لە سەربەخۆیی خۆی.

بەپێی ڕاپۆرتەکان، ئیدارەی ترامپ لە گەڕان بۆ جێگرەوەی گوتێرێشدا چاکسازیی نەتەوە یەکگرتووەکانی کردووەتە ئەولەوییەت. پێویستە واشنتن بیرۆکەکانی سینیرلیئۆغلو بۆ چاکسازی، هەروەها شێوازی مامەڵەکردنی لەگەڵ بڕیارەکانی ئەنجوومەنی ئاسایش، لەبەرچاو بگرێت. بەڵام، سەرەڕای ئەوەی کارنامە و تواناکانی وەک دیپلۆمات سەرنجڕاکێشن، ئەزموون بە تەنها پێشبینی ئەوە ناکات کە چۆن لەگەڵ ناکۆکییەکان مامەڵە دەکات، بە تایبەتی ئەوانەی کە حکوومەتی پێشووی خۆی تێیدا تێکەڵە.

بۆ واشنتن، مەترسییەکانی پشتگیریکردن لە سینیرلیئۆغلو وا دیارە لە سوودە ئەگەرییەکان قورس‌تر بن. دەستنیشانکردنی ئەو ناکۆکییەکانی نێوان تورکیا و هاوبەشەکانی ئەمریکا چارەسەر ناکات، و هیچ نیشانەیەک نییە کە پەیوەندییەکانی ئەمریکا و تورکیا باشتر بکات. بەپێچەوانەوە، دەکرێت ناوەندگیریی نەتەوە یەکگرتووەکان لە قیبرس قورس‌تر بکات و گرژی لەگەڵ ئەو حکوومەتانە زیاد بکات کە بۆ ئاسایشی ئەمریکا گرنگن.

هەرچەندە سەرۆک دۆناڵد ترامپ زۆرجار ڕێز لە سەرۆکی تورکیا ڕەجەب تەیب ئەردۆغان دەگرێت و گوێڕایەڵی دەکات، ئەمەش دەکات چونکە باوەڕی بەوە هەیە کە ئەردۆغان بەڵێنی داوە تورکیا بتوانێت ڕۆڵێکی ئەمنی بگێڕێت کە ڕێگە بە ئەمریکا بدات لە ناوچەکە بکشێتەوە. بەڵام پشتگیریکردن لە سینیرلیئۆغلو ئەو ئەرکە جێبەجێ ناکات. بەبێ سوودێکی ستراتیژیی بەهێز، قورسە ببینرێت بۆچی واشنتن پشتگیری لە بەربژێربوونی ئەو دەکات.