شێخێکی تەکساس پشتگیری لە جیهاد و کوشتنی مەدەنییان و بەردبارانکردنی زیناکاران دەکات

شێخێک لە تەکساس بانگەشەی جیهاد دەکات، توندوتیژی دژی هاوڵاتییە مەدەنییە ئیسرائیلییەکان و بەردبارانکردنی زیناکاران بە ڕەوا دادەنێت، لە هەمان کاتدا پەسنی زۆری لە دامەزراوە ئیسلامییەکانی ئەمەریکا وەردەگرێت. ئەو شێخەی باسی لێوە دەکرێت، صەلاح السَّاوی، توندڕەوێکی لاواز نییە، بەڵکو سکرتێری گشتی «کۆمەڵەی فەقیهانی موسوڵمان لە ئەمەریکا»یە، دەستەیەک لە زاناکانی یاسای ئیسلامی کە بڕیاری ئایینی (فتوا) بۆ موسوڵمانانی نیشتەجێی ئەمەریکا دەردەکات. هەروەها سەرۆکی زانکۆی ئیسلامی باکووری ئەمەریکایە (کە بە زانکۆی مشکاة‌یش ناسراوە) و سەرۆکی کۆمەڵەی ئیسلامی ناوەندی پزیشکی لە هیوستن.

ئەو پەیامانەی السَّاوی بڵاویان دەکاتەوە لە ماڵپەڕە عەرەبییەکەی فتواکانیدا دەبینرێن، «مَوسوعة فتاوی السَّاوی» (ئەنسکلۆپیدیای فتواکانی السَّاوی)، کە جیهاد و بەردبارانکردنی زیناکاران بۆ لایەنگرانی خۆی بەردەوام دەکات. ئەو بڕیارانە، کە وادەردەکەوێت تەنها بە عەرەبی بڵاوکراونەتەوە، قسەی ڕێکەوتووی هەڕەمەکی نین. چوار لەو بڕیارانە، کە لە ساڵانی ٢٠١٧ و ٢٠٢٥دا بڵاوکراونەتەوە، ئەوە دەردەخەن کە السَّاوی لە بنەڕەتدا ڕەت دەکاتەوە توندوتیژی مەحکوم بکات، لەوانە توندوتیژی دژی هاوڵاتییە مەدەنییەکان. دوو فتوای دیکەش ئەوە دەردەخەن کە کۆیلایەتی بە هەڵەیەکی ئەخلاقی نازانێت کە مافی مرۆڤی خەڵک پێشێل بکات، بەڵکو بە کردارێک دەزانێت کە موسوڵمانان خراپ دەناسانێت.

سام وێستڕۆپ (Sam Westrop)، بەڕێوەبەری پڕۆژەی Islamist Watch لە فۆرەمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئاگادار دەکاتەوە: «السَّاوی کەسایەتییەکی زۆر کاریگەرە لە کۆمەڵگەی موسوڵمانانی ئەمەریکادا. کاریگەرییەکەی لەو توانایەوە سەرچاوە دەگرێت کە دەتوانێت لە ڕێگەی فتواکانییەوە لە باوەڕ و کردارەکانی موسوڵمانان کاریگەری بکات، هەروەها لە ڕۆڵەکەی لە زانکۆی مشکاة، کە لەوێ نەوەی داهاتووی ئیماکانی ئەمەریکا ڕادەهێنێت.»

حوکمە لایەنگری جیهادەکان

لە یەکێک لە دوو حوکمەکەی بە ڕێکەوتی ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧، میسرییەک پرسیاری کرد ئایا لە ڕووی ئایینییەوە ئەرکی لەسەرە بچێت و لە سووریا بجەنگێت. السَّاوی ستایشی «خۆشەویستی ئایینی» ئەو پیاوەی کرد و جیهادی بە «لووتکەی ئیسلام» ناوبرد. دووپاتی کردەوە کە کاتێک دوژمن هێرش دەکاتە سەر خاکی موسوڵمانان، ئەرکی جەنگ «بە بازنەی فراوانبووی پلەپلە» بڵاو دەبێتەوە تا «هەموو خاکی ئیسلام» دەگرێتەوە. ئامۆژگاری کرد خۆبەخشی ڕانەهێنراو نەنێردرێت، بەڵام تەنها لەبەر ئەوەی بارێکن بۆ سەر جەنگاوەران و بیانوو دەدەنە دەست جیهان کە گۆڕەپانەکانی شەڕ بە «جێگای کۆبوونەوەی ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان» ناوبنێن. ئەو ناونانەی بە بوختانێک وەسف کرد کە دژی «هەر کەسێک کە بە توندی دەست بە ئایینەکەیەوە بگرێت» بەکاردەهێنرێت. لەبری ئەوە، داوای لە موسوڵمانان کرد پشتیوانی دارایی، سیاسی، یاسایی و ڕاگەیاندنی بکەن، وەک «فەرماندە مەیدانییەکانی جیهاد» داوای دەکەن.

لە حوکمەکەی دیکە کە لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ لە ماڵپەڕەکەیدا بڵاوکرایەوە، پرسیارکەرێک پرسیاری کرد بۆچی زانایان پیرۆزباییان لە جیهادی ئوسامە بن لادن دژی سۆڤییەتەکان کرد، بەڵام کاتێک شەڕەکەی بردە سەر ئەمەریکا، ڕوویان لێ وەرگێڕا. پرسیارکەرەکە پرسی: «ئایا ئەمەریکا وەک ڕووسەکان نییە؟» السَّاوی ئەمەی ڕەت نەکردەوە. «لێپرسینەوەی» بن لادنی بۆ خودا جێهێشت و وتی هیوادارە خودا «ڕەحم و لێخۆشبوونی» بۆ هەموو موسوڵمانێک بێت. پاشان ڕوونی کردەوە کە ناکۆکی لەگەڵ بن لادن «لەسەر بنەمای خودی جیهاد نییە». بەڵکو لەسەر هەڵە لە هەڵسەنگاندنی بارودۆخەکان بوو، «ژمێریاری هەڵە» و «سەرەڕۆیی لە هەڵبژاردنی کاتی گونجاودا».

السَّاوی لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ هەڵوێستێکی هاوشێوەی گرت، کاتێک هاوڵاتییەکی عەرەبی ئیسرائیل پرسیاری لێکرد دەربارەی ئەو فەلەستینییانەی کە بە ئۆتۆمبێل پەلاماری جولەکەکان دەدەن یان لە گەڕەکە ئیسرائیلییەکاندا بە چەقۆ لێیان دەدەن. پرسیارکەرەکە، کە ژنێک بوو، ئاماژەی بەوە کرد کە قوربانییەکان «لەوانەیە بێتاوان بن» و هێرشەکانی بە خۆکوشتن ناوبرد.

هەروەها ڕایگەیاند کە «جولەکە داگیرکەرەکان لە فەلەستین غەصبکارن»، جا خۆیان هیچیان کردبێت یان نا، چونکە هەموویان بەشداری «تاوانی» دەرکردنی فەلەستینییەکان کردووە و بۆیە پێویستە سزا بدرێن. حوکمی دا: «و جیهاد، کچەکەم، تەنها عەمەلیاتی شەهیدکردن نییە؛ چونکە جیهاد ئامانج و مەبەستی هەیە. ئەگەر جیهاد بیهێنێتە دی ئەو مەبەستانە، ئەوا جیهادێکی شەرعییە. بەڵام ئەگەر بەرەو پێچەوانەی بردەوە، واتە ئەگەر دڵی کافران خۆش بکات و باوەڕداران ئازار بدات و دڵیان تووڕە بکات، ئەوا جیهادێکی شەرعی نییە، و ئەرکەکە دەگوازرێتەوە بۆ ئامادەکاری بۆ جەنگ.»

بەردبارانکردنی زیناکاران

لە ئازاری ٢٠٢٥دا، السَّاوی حوکمێکی دەربارەی بەردبارانکردنی زیناکارە هاوسەردارەکان بڵاوکردەوە، کە لە وەڵامی ئەو موسوڵمانە گەنجانەدا نووسرابوو کە بە ڤیدیۆیەکی داعش دەربارەی بەردبارانکردنی ژنێک شڵەژاو بوون. السَّاوی دووپاتی کردەوە کە بەردباران بەشێکی چەسپاوی یاسای ئیسلامییە و وتی ڕەتکردنەوەی ئەوە «تەنها لەلایەن خەوارجەکانەوە ناسراوە»، کە مەزهەبێکی سەرەتاییە و زۆربەی موسوڵمانان بە گومڕا دەیزانن. تاکە ڕەخنەی لە ئیعدامەکەی داعش ڕەخنەیەکی پرۆسەیی بوو، چونکە ڕێکخراوەکە هێزی «دەوڵەتێکی چەسپاوی» نەبوو کە پێویستە بۆ جێبەجێکردنی ئەم جۆرە سزایانە. نووسی: «کاروباریان لەگەڵ خودایە.»

کەمکردنەوەی بایەخی ڕاپۆرتەکانی خراپڕەفتاری لەگەڵ ئێزدییەکان، کۆیلایەتی وەک ڕاستییەک لە ئیسلامدا

لە ساڵانی ٢٠٢١ و ٢٠٢٥دا، پرسیار لە السَّاوی کرا دەربارەی خراپڕەفتاری داعش لەگەڵ ژنانی ئێزدی. بابەتێکی هەستیار بوو، چونکە لە ٢٠١٦دا، نەتەوە یەکگرتووەکان ڕایگەیاند کە ڕێکخراوەکە لە سووریا «جینۆساید دژی ئێزدییەکان ئەنجام دەدات»، کە بەرپرسان لە ڕاپۆرتێکدا ڕایانگەیاند داعش هەوڵی داوە ئێزدییەکان بسڕێتەوە لە ڕێگەی: کوشتن، کۆیلایەتی سێکسی، کۆیلەکردن، ئەشکەنجەدان، و ڕەفتاری نامرۆڤانە و ڕیسواکەر و ڕاگواستنی بەزۆر کە زیانی گەورەی جەستەیی و دەروونی لێدەکەوێتەوە؛ سەپاندنی بارودۆخی ژیان کە مردنێکی هێواش دەهێنێتە ئاراوە؛ سەپاندنی ڕێوشوێن بۆ ڕێگریکردن لە لەدایکبوونی منداڵی ئێزدی، لەوانە گۆڕینی ئایینی پێگەیشتووان بەزۆر، جیاکردنەوەی پیاو و ژنانی ئێزدی، و تێکشکانی دەروونی؛ و ڕاگواستنی منداڵانی ئێزدی لە خێزانەکانی خۆیان و خستنیانە لای جەنگاوەرانی داعش، و بەمەش بڕینیان لە باوەڕ و نەریتەکانی کۆمەڵگە ئایینییەکەی خۆیان.

کۆیلایەتی، فتوای یەکەم

لە فتوایەکی ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١دا، وەک وەڵامی ڕاگەیاندنی داعش لە گۆڤارەکەی، دابق، کە ڕایگەیاندبوو دەستی کردووە بە دیلگرتنی ژنانی ئێزدی لە مووسڵ، السَّاوی یاسا کلاسیکەکانی دیلانی جەنگی خستە ڕوو. ڕایگەیاند ئیسلام هیچ ئارەزوویەکی بۆ کۆیلەکردن نییە بەڵکو بۆ ئازادکردنە، کە سەرچاوەکانی کۆیلایەتی «وشک کردووەتەوە» بە شێوەیەک کە تەنها ئەو دیلگرتنەی لە جیهادی شەرعییەوە دێت ماوەتەوە، کە تاکە ئایەتی قورئانی دەربارەی دیلان تەنها باسی ئازادکردن دەکات وەک چاکە یان بە فیدیە، و کە نەریتی پێغەمبەر دەرکردنی زۆری بێ فیدیە یان بە فیدیەی لەخۆگرتووە.

شێخەکە زیادی کرد کە ئەگەر جیهان ڕێککەوتبێت لەسەر وازهێنان لە کۆیلەکردن و وڵاتانی ئیسلامی چووبنە ناو ڕێککەوتننامە هاوتاکان، ئەوا سیاسەی شەرعیە («بەڕێوەبردنی لەسەر بنەمای شەریعە») داوا دەکات واز لەم نەریتە بهێنرێت، لەگەڵ دیلاندا باش ڕەفتار بکرێت، و لە دەرئەنجامە زیانبەخشەکانی بەردەوامبوونی ورد بکرێتەوە.

ڕووی کردە داعش و نووسی کە ئەوەی بەو ڕێکخراوە دەدرێتەوە یان قسەی هەڵبەستراو و زیادەڕۆیی ڕاگەیاندنە، یان ئەگەر ڕاست بێت، «نابێت بدرێتەوە پاڵ ئایین یان شەریعە؛ خودا و پێغەمبەرەکەی لێی بەرین»، و ڕووداوەکەی وەک بەشێک لە هەوڵێکی فراوانتری ڕاگەیاندن بۆ دێوەزمەکردنی ئیسلام خستە ڕوو. بەبێ ئەوەی ئەو وشەیە بەکاربهێنێت، السَّاوی هەوڵ دەدات ژمارەیەکی زۆر ڕاپۆرتی ڕەتنەکراوەوەی توندوتیژی داعش دژی ئێزدییەکان لە عێراق و سووریا وەک دەربڕینی «ئیسلاموفۆبیا» بێ بڕوا بکات.

کۆیلایەتی، فتوای دووەم

لە فتوایەکی ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥دا، وەک وەڵامی ڕەخنەیەکی ورد لەسەر بانگەشەکانی داعش بۆ دەستڕاگەیشتنی سێکسی بە ژنانی ئێزدی بەو بیانووەی کە دیلن، السَّاوی دیسان بە هەمان گفتوگۆی کلاسیکی و ئەبستراکت دەستی پێکرد. دووپاتی کردەوە کە ئیسلام ئازادکردنی دیلانی پێ باشتر بووە، کە کۆیلەکردن هەرگیز ئامانجێکی هەمیشەیی یان ئەرکێک نەبووە، کە پێویستە ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییە نوێیەکانی دژە کۆیلایەتی ڕەچاو بکرێن چونکە لەگەڵ ئامانجەکانی شەریعەدا یەکدەگرنەوە، و کە پێویستە دەرئەنجام و ئاکامەکان بکێشرێنە تەرازوو.

پرسیارکەرەکە ئەوەی خستبووە ڕوو کە ئێزدییەکان «خاوەن کتێب» نین (بۆیە تەنانەت یاسا کلاسیکەکانیش بەپێی ڕای زۆرینە ڕێگە بە کەنیزەکی لەگەڵیان نادەن)، کە ئەم کردەوانە پێشێلکردنی ڕێککەوتننامەکانە، و کە دەکاتە ڕفاندنی ژنانی ئازاد و «زینا» (zina، زاراوەی یاسایی ئیسلامی بۆ تێکەڵاوی سێکسی لە دەرەوەی هاوسەرگیری یان کەنیزەکی یاسایی) نەک «تەسەڕڕی» (tasarri، کەنیزەکی یاسایی لەگەڵ ژنێکی کۆیلە لە ژێر یاسای کلاسیکی ئیسلامیدا).

لە وەڵامەکانیدا، شێخەکە مێژووی کۆیلایەتی وەک نەریتێک لە ناوچە بەڕێوەبراوە ئیسلامییەکاندا بە درێژایی مێژوو شێواند، بە درۆ وایگەیاند کە ئیسلام ئامانجی لەناوبردنی کۆیلایەتی بووە، لە کاتێکدا لە ڕاستیدا کۆیلایەتی وەک دامەزراوەیەکی جێگیر و هەمیشەیی هەژمار کردووە کە تەنها لەبەردەم بزووتنەوەی لەناوبردنی کۆیلایەتیدا، کە لە ئینگلتەرا دەستی پێکرد، دەستی کرد بە لاوازبوون.

وەک هارۆن بەشیر (Harron Bashir) ڕاپۆرت دەکات، «زۆرجار لە گفتوگۆ هاوچەرخەکانی کۆیلایەتی و ئیسلامدا، نزیکەی تا ئاستی بەگشتی باو، وتراوە کە ئیسلام هەمیشە ئامانجی لەناوبردنی کۆیلایەتی بووە. بەڵام یەکەم دەربڕینی ئاشکرای ئەم بانگەشەیە تەنها لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا سەریهەڵدا، لەلایەن چاکسازخوازی میسری محەمەد عەبدوه (م. ١٣٢٣/١٩٠٥).» بەشیر، نووسەری Slavery, Abolition and Islam (Oxford University Press, 2025)، زیادی دەکات: «هیچ زانایەکی ئایینی موسوڵمانی پێشوو هەرگیز بانگەشەی لەناوبردنی کۆیلایەتی نەکردبوو.»

السَّاوی ناڵێت کۆیلەکردنی دیلان هەڵەیە. دەڵێت دەبێت لابنرێت چونکە جیهان ڕێککەوتووە وازی لێ بهێنێت و چونکە بووەتە «هۆکارێک بۆ دەستپێکردنی هێرش بۆ سەر ئایین». دوورترین خاڵی کە دەیگاتێ ئەوەیە کە «دوور نییە» بوترێت گەڕانەوە بۆ کۆیلەکردن ئێستا قەدەغەیە. تەنانەت ئەویش لەسەر ئەرکێکی ڕێککەوتننامەیی دادەنرێت کە کۆمەڵەی نەتەوەکان هێناویەتی، نەک ڕەخنەیەکی ئەخلاقی کە ڕەگی لە باوەڕی ئایینیدا بێت. بەپێی ئەم لێکدانەوەیە، قەدەغەکردنی کۆیلایەتی ڕەگی لە مافی مرۆڤ یان باوەڕێکی خوداییدا نییە بە یەکسانی مرۆڤەکان، بەڵکو لە کاریگەری کۆیلایەتی لەسەر ناوبانگی ئیسلام و موسوڵماناندایە.

ستایشی سولەیمان

سەرەڕای بیرۆکە دواکەوتووەکانی، کاریگەری السَّاوی بە قووڵی دەچێتە ناو کۆمەڵگەی ئیسلامگەرایی ئەمەریکاوە. بۆ نموونە، شێخەکە پەیوەندییەکی دێرینی لەگەڵ توندڕەوێکی دیکەی نیشتەجێی تەکساس هەیە، عومەر سولەیمان، دامەزرێنەر و سەرۆکی پەیمانگای یەقین بۆ توێژینەوە ئیسلامییەکان لە ناوچەی دالاس. لە ڤیدیۆیەکی ڕیکلامیدا کە لە ٣٠ی نیسانی ٢٠١٣ لەلایەن زانکۆی مشکاة بڵاوکرایەوە، سولەیمان السَّاویی پشتڕاست کرد وەک مامۆستایەکی پێشەنگ، و وەسفی کرد وەک کەسێک کە «لە سەرەوەی ڕیزبەندیدایە» لەنێو ئەو کەسانەی ئیلهامی پێداوە و ناوی برد بە «مۆجەددیدی سەردەمەکەمان».

سولەیمان وتی: «لە ڕۆژئاوا هیچ کەسێکم نەبینیوە کە هاوتای زانیاری ئەو بێت»، و زیادی کرد کە «ئەو مامۆستای مامۆستایانە». سولەیمان هەمان ئامادەیی دەرخستووە بۆ بیانوو هێنانەوە بۆ توندوتیژی کە بە ناو حوکمەکانی السَّاویدا دەڕوات. لەبری شەرمەزارکردنی کۆمەڵکوژییەکەی ٧ی تشرینی یەکەم، سولەیمان و بازنەکەی وەک کردەوەیەکی «بەرخودان» هەژماریان کردووە کە دەتوانێت یارمەتی یەکخستنی ئوممە بدات، واتە کۆمەڵگەی جیهانی باوەڕدارانی موسوڵمان.

جەلال تەغریب (Jalal Tagreeb)، بەرگریکارێکی پێشووی سوننە کە بۆ فۆرەمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نووسیویەتی، بە Focus on Western Islamism (FWI) ڕاگەیاند چەمکی جیهاد هیچ شوێنێکی لە جیهانی نوێدا نییە. وتی: «دوای نزیکەی ٢٠ ساڵ ئامادەکاری بۆ ئەوەی ببمە زانایەکی موسوڵمان و تەرخانکردنی هەوڵێکی زۆر بۆ دەعوە و جیهادی وشە، گەیشتمە ئەو ئەنجامەی کە چەمکی جیهاد بێ سوودە.» هەروەها وتی: «داوا لە موسوڵمانان دەکەم بە تەواوی وازی لێ بهێنن. لە جیهانی شارستانیی ئەمڕۆدا، هیچ شوێنێک بۆ ئەم جۆرە بیرۆکانە نییە.»

FWI پەیوەندی بە کۆمەڵەی فەقیهانی موسوڵمان لە ئەمەریکا، زانکۆی ئیسلامی باکووری ئەمەریکا (زانکۆی مشکاة)، و کۆمەڵەی ئیسلامی ناوەندی پزیشکی لە هیوستنەوە کردووە، بەڵام هیچ وەڵامێکی وەرنەگرتووە. هەروەها پەیوەندی بە هەر سێ بەربژێری هەڵبژاردنی داهاتووی پۆستی باشوورپارێزی گشتی تەکساس (Texas Attorney General) کردووە، کە چاودێری جێبەجێکردنی یاساکانی دەربارەی ڕێکخراوە بێ‌قازانجەکان لە ویلایەتەکەدا دەکات. هەروەها پرسیارێکی ئاراستەی خودی پارێزەری گشتی کردووە بەڵام تا ئێستا هیچ لێدوانێکی وەرنەگرتووە.