هەڵەخوێندنەوەی ئەوروپا بۆ لیبیا قەیرانی وزەی قووڵتر دەکاتەوە

لە دوای ئەوەی عەرەبستانی سعودی ڕایگەیاند چیتر ناتوانێت ناردنی نەوتەکەی بۆ ئەوروپا بەردەوام بکات، بەرپرسانی ئەوروپی کەوتوونەتە دڵەڕاوکێوە. چەند دەیەیەک وەبەرهێنانی ئەوروپا لە وزەی جێگرەوەدا نرخەکانی بەرزکردووەتەوە، بەڵام داواکاری سەرەکیی ئەوروپا بۆ وزەی دابین نەکردووە. لە هەمان کاتدا، تەنانەت ئەڵمانیاش ئێستا دانی بەوەدا ناوە کە بەستنی ڕێککەوتنی جیاواز لەگەڵ ڕووسیا بۆ کڕینی گازی سروشتی هەموو کیشوەرەکە دەخاتە مەترسییەوە. ئەوروپا پێویستی بە سووتەمەنیی فۆسیلی هەیە؛ بەبێ ئەوان، ئەوروپییەکان ئازار دەچێژن و لە کۆتاییدا پێتەختەکانی ئەوروپا پێویستیان دەبێت بەنزین بخەنە ژێر سیستەمی بڕەبەشکردن، یان تەنانەت پیشەسازی کەم بکەنەوە.

هەرگیز پێویست نەبوو شتەکان بەم شێوەیە بن. کێشەکە تەنها ئەوە نییە کە چەند نەوەیەک لە دوای یەکدا لە ڕابەرانی ئەوروپی نەیانویستووە مەترسی کۆماری ئیسلامیی ئێران و بریکارەکانی بە جدی وەربگرن، یان وەک سەرۆکی فەڕەنسا ئیمانوێل ماکرۆن، بە چالاکی هەوڵیان داوە بیانپارێزن. مێرکانتیلیزمی وەزارەتە دەرەوەکانی ئەوروپا و شکاندنی سزاکان، هەردووکیان پارەیان خستە سندوقی ئێران و بریکارەکانییەوە و تەندروستی داراییی درێژخایەنی فراوانتری ئەوروپایان کردە قوربانیی قازانجی داراییی کورتخایەنی کۆمپانیاکان یان هاوڵاتییانی خۆیان، هەروەها هەڵوێستی لەخۆبواردووی ئەوروپا بەرامبەر چین ئەم ڕاستییەی پشتگوێ خست کە لەوانەیە بەیجینگ لەگەڵ ڕیاز ڕێگای توندوتیژ بگرێتەبەر بۆ ئەوەی دڵنیا بێت وەلیعەهد محەمەد بن سەلمان پێداویستییەکانی وزەی چین لە پێش ئەوروپا دادەنێت.

بەڵام کێشەکە لە بەرلین، بروکسێل، لەندەن، مەدرید، پاریس و ڕۆمادا تەنها ڕووخۆشنەکردنی ڕابەرانیان نییە، بەڵکو ئامادەییانیشە بۆ ئەوەی باوەشکردنێکی هەڕەمەکیی نەتەوە یەکگرتووەکان بە توندڕەویی ئیسلامییەوە لەسەرووی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی خۆیان دابنێن. ئەمە ئەو خاڵەیە کە ئێستا ڕابەرانی ئەوروپی دەبێت لە کاتێکدا دەچنە ناو زستانێکی ساردەوە لێی بیر بکەنەوە.

بەڵام، دەرەتانێکیان هەیە: ڕۆژهەڵاتی لیبیا و هێزە چەکدارە عەرەبییە لیبییەکان کە زیاتر لە ٧٠ لە سەدی ئەو وڵاتەی باکووری ئەفریقیا لەژێر کۆنترۆڵی خۆیاندا دەگرن، لەوانە کێڵگە نەوتییەکان، بۆڕییەکان و تێرمیناڵە سەرەکییەکانی هەناردەکردن.

کێشەکە بۆ ١٥ ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. دوای ئەوەی ڕژێمی موعەمەر قەزافیی ڕابەری لیبیا ڕووخا، لیبیا بۆ ماوەیەکی کورت کەوتە ناو ئاژاوەوە. لە ئەمریکادا، یادی کوشتنی کریس ستیڤنز، باڵیۆزی ئەمریکا لە بەنغازی، بەدەستی گرووپی توندڕەوی ئەنسار الشەریعە، هێشتا بەهێزە. بەڵام ئەوەی دواتر ڕوویدا، گرنگە.

لە بەنغازی، خەلیفە حەفتەر، جەنەراڵی پێشووی سەردەمی قەزافی، هاوڵاتییانی کۆکردەوە بۆ وەرگرتنەوەی وڵاتەکە. زیاتر لە ٥,٠٠٠ کەسیان لەدەستدا، بەڵام ئاسایشیان گەڕاندەوە بۆ سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی لیبیا، میلیشیاکانیان کوشت و زیندانی کرد، یان ناچاریان کردن لە ناوچەی ژێر کۆنترۆڵیان هەڵبێن. لیبییەکان ژیریی ئاسایییان هەیە. دەزانن وڵاتەکەیان سامانێکی سروشتیی گەورەی هەیە و لە کاتێکدا لە ئاستی تاکەکەسیدا لە ڕووی ئایینی و کۆمەڵایەتییەوە کۆنەپارێزن، هەروەها تێدەگەن کە گرووپە ئیسلامییەکان تەنها بەدبەختی دەهێنن. لە کۆمەڵگایەکی ئایینیی وەک لیبیا، ئیسلامییەکان کەمتر پارێزگاریی ئایین دەکەن و زیاتر ئیسلام بەکاردەهێنن بۆ لادانی هەر پرسیارێک دەربارەی گەندەڵی، بەڕێوەبردنی خراپ و، زۆر جار، پابەندبوونی بیانی.

نەدەبوو مایەی سەرسوڕمانی کەس بێت کە نەتەوەپەروەرە لیبییەکان لە هەڵبژاردنی دواتردا سەرکەوتن. هیلاری کلینتۆنی وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، جەیک سەلیڤانی یاریدەدەری، بان کی-موونی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان و ئیان مارتین، نوێنەری تایبەتی بۆ لیبیا، هەروەها بەرپرسانی ئەوروپی، نیگەران بوون لەوەی پەراوێزخستنی ئیسلامییەکان لە هەڵبژاردندا لەوانەیە وایان لێ بکات ڕێگای شۆڕشی چەکداری هەڵبژێرن. وەڵامەکەیان سازشکاری بوو، بەوەی سەرکەوتووانی هەڵبژاردنی لیبیایان ناچار کرد سەرۆک وەزیرانێکی ئیسلامی لە تەرابلوس قبوڵ بکەن، کە نەتەوە یەکگرتووەکان وەک ڕابەری یاساییی لیبیا ناسییەوە.

ئەمڕۆ، ئەو پیاوە عەبدولحەمید دوبەیبەیە، دەموچاوی خێزانێکی بازرگانی لە مسراتە، کە زۆربەی لیبییەکان بە گەمژەیەکی شێواو دەیزانن. دوبەیبە بە زەحمەت دەتوانێت دوو ڕستە پێکەوە ببەستێت، و ڕابردووەکەی ئەوە پیشان دەدات کە زۆر زیاتر بە بەرەوپێشبردنی ئیسلامیزم و دەوڵەمەندکردنی خۆیەوە خەریکە نەک بە بنیاتنانەوەی لیبیا. نموونەیەکی ڕوون فڕۆکەخانەی تەرابلوسە: لە شەڕی ناوخۆیی وێران کرا و هێشتا بەکارنایەت، و فڕینە نێودەوڵەتییەکان بۆ بنکەیەکی سەربازیی پێشووی ڕووخاو گۆڕدراون. لە هەمان کاتدا، بەنغازی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی کۆنتری بەنینای نۆژەن کردووەتەوە و خەریکی تەواوکردنی فڕۆکەخانەیەکی نوێی هەرە پێشکەوتووە لە لای دیکەی شارەکە، کە بۆ ڕکابەری لەگەڵ دووبەی و قەتەر داڕێژراوە.

هەروەها جیاوازییەکی شەو و ڕۆژ لە ڕووی ئاسایشەوە هەیە. بەنغازی، سرت، دەرنە و تەبرەق، و تەنانەت شارەکانی باشوور وەک سەبها، قەترون و تراغەن، بەگشتی ئاسوودەن. بۆ نموونە، من زۆر جار بەبێ پاسەوان لە بەنغازی و سرت پیاسە دەکەم و شۆفێرێتی دەکەم. تەرابلوس و مسراتە، کە هەردووکیان هێشتا لەژێر کۆنترۆڵی دوبەیبەدان، هێشتا پەناگەی سەلامەتن بۆ میلیشیاکان، لەوانە ئەنسار الشەریعە، و زیاتر لە مەقدیشۆ دەچن نەک لە میلانۆ. دوبەیبە پشتگیریی تورکی و قەتەری پەروەردە دەکات، و داوای پارەیان لێ دەکات، هەم بۆ ئەوەی خۆی لە دەسەڵاتدا بهێڵێتەوە و هەم بۆ پەیڕەوکردنی فەرمانەکانیان، لەوانە بەرەوپێشبردنی ئیسلامیزم، پێدانی گرێبەستە لیبییەکان بە کۆمپانیا تورکی و قەتەرییەکان، و پشتگیریکردنی داواکارییە دەریایییە فراوانترەکانی تورکیا لە ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست. بە کورتی، دوبەیبە بوکەڵەیەک و ئەسپی تڕۆییە کە هیچ پشتیوانییەکی گەلیی ڕاستەقینەی لە ناوخۆی لیبیادا نییە و مۆڵەتە تیۆرییەکەشی ساڵانێک لەمەوبەر بەسەرچووە.

ئەو پرسیارەی کە بەتایبەتی ڕابەرانی ئەوروپی ئێستا دەبێت بیکەن ئەمەیە: ئەگەر دوو داواکاریی ڕکابەر بۆ دەسەڵات لە لیبیادا هەبن، کە یەکێکیان توانایەکی ڕوون پیشان دەدات، هەم خاک و هەم ژێرخانی نەوت کۆنترۆڵ دەکات و ئاسایش دابین دەکات، لە کاتێکدا ئەوی دیکە ڕێ بە میلیشیاکان دەدات و توانایەکی کەمی بۆ سەقامگیرکردن، نەک بەرەوپێشبردنی وڵاتەکە، دەردەخات، بۆچی دەبێت ئەوروپا ئەوی دووەم بناسێت؟

خەلیفە حەفتەر و کوڕەکەی سەدام جیاخواز نین؛ بەڕاستی، ئەوان زیاتر بەرگری لە سەروەریی لیبیا دەکەن لەوانەی کە دەیانەوێت بە ئەنقەرە یان دەوحە بیفرۆشن، یان ئەوانەی باوەش بۆ ئایدیۆلۆژیایەک دەکەنەوە کە سنووری نەتەوەیی پشتگوێ دەخات. حکومەتەکەیان لە بەنغازی چەسپاندووە نەک لەبەر ئەوەی دەیانەوێت لیبیا بۆ پێکهاتەکانی پێش سەدەی ٢٠ دابەش بکەن، بەڵکو لەبەر ئەوەی تورکیا فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی دابین کرد بۆ پاراستنی سامانەکانی لە حکومەتی تەرابلوس. بە هەر حاڵ، دەستووری ڕەسەنی لیبیا داوای دوو پێتەختی هاوتا دەکات.

لەگەڵ هاتنەپێشی قەیرانێکی وزە، لە جیاتی ئەوەی هەڵەکانی کلینتۆن و کی-موون دووبارە بکەنەوە، وەک ئەوەی هێشتا دەسکی لیبیا لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا مەیلی بۆی هەیە، دەبێت ئەوروپا دان بە ڕاستییەکدا بنێت. لەم حاڵەتەدا، ئەمە بەرژەوەندیخوازی نابێت، بەڵکو پەیوەندییەکی دووسەر-سوودە. لیبییەکان، لەوانە ئەوانەی لە تەرابلوس، دەیانەوێت ئەزموونە نێودەوڵەتییەکەی سازشکردن لەگەڵ ئیسلامییەکان کۆتایی بێت. لەوانەیە ناسینی حەفتەرەکان وەک دەسەڵاتی کاتی لە لیبیا ببەستنەوە بە بەڵێنێک بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنی لیبی لە ماوەی ساڵێکدا و دامەزراندنی پێتەختێکی یەکگرتوو لە شاری سرت، کە لە ڕووی هێمایییەوە گرنگە و لە ناوەڕاستی نێوان بەنغازی و تەرابلوسە.

دواتر دەتوانن ڕاستەوخۆ لەسەر نەوتی لیبیا مامەڵە بکەن. بێگومان، ئەمە بیرۆکەیەکی نوێ نییە، و قورسیش نابێت. تا ساڵی ٢٠٢٤، ئەوروپییەکان پێشتر زیاتر لە ٢١ ملیار دۆلار نەوتی لیبیایان کڕیوە، هەرچەندە مامەڵەکردن لەگەڵ دوبەیبە قورسە و ئەو زۆربەی داهاتەکانی لادا. بە کارکردن لەگەڵ حەفتەر، ئەوروپییەکان دەتوانن بەرهەم زیاد بکەن و کەمایەسییەکەی عەرەبستانی سعودی قەرەبوو بکەنەوە. حەفتەر ڕاشکاوە؛ لە شوێنی خۆیدایە و دەتوانێت ئەو ڕێککەوتنە بکات کە دوبەیبە ناتوانێت.

بە گواستنەوەی ئاسایشی وزەی ئەوروپا بۆ لیبیا، ئەوروپا دەتوانێت بۆ خۆی ڕێڕەوێکی نەوت دڵنیا بکات کە پێویست ناکات بە تەنگەی هورمز، باب المەندەب یان کەناڵی سوێسدا تێپەڕێت. نەوتی عەرەبستانی سعودی دەتوانێت بە سەرەکی ببێتە کێشەی چین، لە کاتێکدا ئەوروپا لە جیاتی ئەوە خۆی بە نەوتی لیبیا و گازی ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست دەستەبەر دەکات.

بەڵام ئەگەر دیپلۆماتە بێهێزەکانی پێتەختەکانی ئەوروپا پشت بە دوبەیبە توندتر ببەستن، و ئەو حکومەتانەی نوێنەرایەتییان دەکەن هیچ نەکەن، شایەنی ئەو ئاژاوەیەن کە لەوانەیە بەم زووانە بەسەر کیشوەرەکەدا بێت.