سەرپەرشتیاری کانتەربێری خەڵاتی زانایەکی موسڵمانی دژەئیسرائیل و پشتیوانی یاساکانی کوفرگۆیی هەڵدەوەشێنێتەوە

ئارچبیشۆپی کانتەربێری، سارا موڵاڵی، ڕێزلێنانێکی بەرزی هەڵوەشاندۆتەوە کە پێشتر بە زانایەکی موسڵمان درابوو؛ زانایەک کە دژی هەڵوەشاندنەوەی یاساکانی کوفرگۆیی و هاوسەرگیری منداڵان لە پاکستانە و جولەکە و مەسیحییەکانی بە پیلانگێڕی بۆ لەناوبردنی پاکستانی خاوەن توانای ناوکی تۆمەتبار کردووە.

موڵاڵی لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ لە کۆشکی لامبێث خەڵاتی هیوبێرت واڵتەر بۆ ئاشتەوایی و هاوکاری نێوان ئایینەکان (Hubert Walter Award for Reconciliation and Interfaith Cooperation) بە حافیز موحەممەد تاهیر مەحموود ئەشرەفی بەخشی. ئەشرەفی هەروەها ڕێزی لە ئوسامە بن لادن گرتووە و پشتگیری لە هێرشە خۆکوژییەکان کردووە. ئارچبیشۆپەکە لە ١٧ی ئەیلوول، دوای ڕەخنەی توند لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، خەڵاتەکەی هەڵوەشاندەوە.

وێنەیەک کە کۆشکی لامبێث بڵاوی کردەوە، موڵاڵی نیشان دەدات لەگەڵ ئەشرەفی، هەروەها لەگەڵ دوو ژن کە وا دیارە هاوسەر و کچی ئەشرەفی بن. هاوسەری ئەم پیاوە ئایینییە بۆرقەعێکی ڕەشی تەواوی لەبەردایە، کچەکەشی پەچەی ڕووخسار لەسەرە. کۆشکی لامبێث ستایشی ئەشرەفی کردووە بۆ «کاری بەرچاوی وەک باڵوێزی هارمۆنیی نێوان ئایینەکان لە پاکستان».

ئەشرەفی سەر بە ڕەوتی دیوبەندیی ئیسلامە، کە زۆربەی بنەمای ئایینیی تاڵیبان پێوە پەیوەستە. سەرۆکایەتی ئەنجومەنی عولەمای پاکستان (Pakistan Ulema Council) دەکات، کە دژی هەڵوەشاندنەوەی یاساکانی کوفرگۆییە لە پاکستان. ئەم یاسایانە بوونەتە هۆی زیندانیکردن و کوشتنی سەدان مەسیحی، ئەحمەدی، هیندوو، سیک و موسڵمانی ڕیفۆرمخواز.

ئەشرەفی وتی ئەنجومەنی عولەمای پاکستان پشتیوانی «بەکارهێنانی ژیرانەی یاسای کوفرگۆیی» دەکات، «بەڵام هەرگیز ڕێگە نادات بە بەهانەی لاواز یان لەژێر فشاری نێودەوڵەتی یاساکە هەڵبوەشێنرێتەوە»، دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٢ پۆلیس کچێکی مەسیحیی ١١ ساڵەی کەمئەندامی دەروونی دەستگیر کرد بە تۆمەتی پیسکردنی قورئان. ئەشرەفی وتی: «یاساکانی پەیوەست بە کوفرگۆیی ناتوانرێت هەڵبوەشێنرێنەوە یان دەستکارییان بکرێت. هەر هەوڵێک بۆ گۆڕینی پاکستان بۆ وڵاتێکی لیبراڵی پووچەڵ دەکرێتەوە.»

لە کەیسێکی ناودار، لە ساڵی ٢٠١١ تاڵیبانی پاکستان شەهباز بەهتی، تاکە وەزیری دەوڵەتیی مەسیحیی پاکستان، تیرۆر کرد، دوای ئەوەی داوای هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدانی کرد بۆ کوفرگۆیی. پێشترش، پاسەوانی سەلمان تاسیری پارێزگاری پەنجاب کوشتی، لەبەر ئەوەی بەرگریی لە ئاسیا بیبی کرد، ژنێکی مەسیحی کە بە کوفرگۆیی تۆمەتبار کرابوو.

لە ساڵی ٢٠٢٣، کۆمەڵێک لە ١،٢٠٠ پیاو ٢٢ کڵێسایان سووتاند و هێرشیان کردە سەر ٩١ ماڵ، بازرگانی و گۆڕستانی مەسیحییەکان لە جەڕەنواڵەی پەنجاب، دوای تۆمەتی کوفرگۆیی دژی دوو دانیشتووی مەسیحی. ئەشرەفی داوای لێبووردنی کرد و وتی «هێرشبەرەکان شەرمەزاریان بۆ ئێمە هێنا.»

نووریە خان، چالاکوانێکی مافی ژنانی بریتانی-پاکستانی، وتی: «ئارچبیشۆپ موڵاڵی بەزەحمەت دەیتوانی هەڵبژاردنێکی لەمە ناگونجاوتر بکات. مەسیحییەکانی پاکستان لەژێر یاساکانی کوفرگۆییدا دەژین کە ئەشرەفی بە ئاشکرا پشتیوانییان لێ دەکات. لەوانەیە ئەو بڵێت دژی خراپبەکارهێنانیانە، بەڵام ڕاستییەکە لە پاکستان هێشتا ئەوەیە کە تەنیا تۆمەتێک بەتەنها دەتوانێت ژیانی کەسێک لەدەست بدات.»

خان ئاماژەی بە کەیسی شەما بیبی و شەهزاد مەسیح کرد، ژن و مێردێکی گەنجی مەسیحی کە لێیان درا و بە زیندوویی سووتێنران دوای ئەوەی بە کوفرگۆیی تۆمەتبار کران. «شەما دووگیان بوو. تێناگەم چۆن ئارچبیشۆپەکە دەتوانێت سەیری ئەمە بکات و بڕیار بدات کە کەسێک کە بەرگری لەم یاسایانە دەکات شایەنی خەڵاتی ’هارمۆنیی نێوان ئایینەکان‘ بێت،» وتی.

خان، کە هاوکارە لە پەیمانگای بەرگریی ئایدیۆلۆژی (Ideological Defense Institute) و شارەزای یاسای ئیسلامییە، وتی: «تۆمارەکەی دەربارەی ژنان و منداڵان هەمان لێکۆڵینەوەی دەوێت. ئەشرەفی ئەندامی ئەنجومەنی ئایدیۆلۆژیای ئیسلامیی پاکستان بوو کاتێک ڕایگەیاند کە ئەو یاسایانەی تەمەنی کەمترین بۆ هاوسەرگیری دیاری دەکەن نائیسلامین.»

ئەی.جەی. نۆڵتە (A.J. Nolte)، بەڕێوەبەری پەیمانگای ئیسرائیل لە زانکۆی ریجێنت، وتی: «یاساکانی کوفرگۆیی بۆ چەندین دەیە لە چەند وڵاتێکی موسڵماندا، لەوانە پاکستان، بۆ چەوساندنەوەی مەسیحییەکان بەکارهێنراون. کچە مەسیحییەکانی پاکستان بەردەوام ناچار کراون بە هاوسەرگیریی منداڵان. زۆر نیگەرانکەرە کە ئارچبیشۆپی کانتەربێری ڕێزی لە پشتیوانێکی ئەم کردەوانە گرتووە.»

ڕاپۆرتێکی وەزارەتی ناوخۆی شانشینی یەکگرتوو لە تەمووزی ٢٠٢٦ ئاماژەی بەوە کردبوو کە یاساکانی کوفرگۆیی دەکرێت بگەنە سزای لەسێدارەدان. لە ساڵی ٢٠٢٤، ٢٠ مەسیحی لەناو ٣٤٤ کەسدا بوون کە لەژێر یاساکانی کوفرگۆیی تۆمەتبار کران، بەراورد بە ١١ لە ٣٢٩ تۆمەتباری ساڵی ٢٠٢٣. ڕاپۆرتەکە ئاماژەی بەوە کرد کە بەلایەنی کەم نۆ مەسیحی زیندانی کران و سزای مردن یان حەبسی هەتاهەتاییان بەسەردا سەپا، و نۆ کەسی دیکەش لە بازداشت ڕاگیران.

پشتیوانیکردنی ئەشرەفی لە توندوتیژی شتێکی نوێ نییە. کاتێک بریتانیا لە ساڵی ٢٠٠٧ نازناوی شوالیەتی بە سەلمان ڕوشدی بەخشی، ئەشرەفی بە ڕێزگرتن لە پیلانڕێژی هێرشەکانی ١١ی ئەیلوول وەڵامی دایەوە. ئەشرەفی وتی: «دڵخۆشین کە نازناوی سەیفوڵڵا [شمشێری خودا] بە ئوسامە بن لادن دەبەخشین، دوای ئەوەی حکوومەتی بریتانیا بڕیاری دا نازناوی ’سێر‘ بە ڕوشدیی کوفرگۆ ببەخشێت.» لە ساڵی ٢٠١٣، ئەشرەفی وتی «هێرشە خۆکوژییەکان لە ئەفغانستان ڕەوان چونکە هێزەکانی ناتۆ داگیرکەرن کە وڵاتەکەیان داگیر کردووە»، هەرچەندە دواتر بانگەشەی کرد ڕۆژنامەنووسان قسەکانی لە چوارچێوەی خۆی دەرهێناوە. بە پشتگوێخستنی ئەم لێدوانە ئاشکرایانە لەکاتی پشکنینی ئەشرەفیدا، وا دیارە ئارچبیشۆپەکە ئەم جۆرە تیرۆرە ڕەوا و پەسەند دەکات. ئەشرەفی هەروەها داوای لە حکوومەت کردووە ئەو پاکستانییانە بدات بە دادگا کە سەردانی ئیسرائیل دەکەن، چونکە «دڵی ئوممەتی موسڵمانیان بریندار کردووە».

بەخشینی خەڵاتەکە لەلایەن موڵاڵییەوە بە پیاوێکی ئایینی کە دژی دانپێدانانی پاکستانە بە «دەوڵەتی نایاسایی» ئیسرائیل، هەڵوێستێکی ئاژاوەگێڕانە دەبینرێت، بە تایبەتی لەدوای ناکۆکییە تازەکەی لەگەڵ کۆمەڵگەی جولەکەدا لەسەر پەسەندکردنی کڵێسای ئینگلتەرا بۆ بەڵگەنامەی کایرۆس II ی فەلەستینی، کە ئیسرائیل بە دەوڵەتێکی سەروەرخوازی جولەکە تاوانبار دەکات و بەرگری لە کۆمەڵکوژیی ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ی حەماس دژی جولەکەکان دەکات.

خان بە داخەوە وتی: «موڵاڵی زۆر باس لە مافی ژنان و پاراستنی کەسانی لاواز دەکات. لەگەڵ ئەوەشدا هەڵیبژاردووە ڕێز لە پیاوێکی ئایینیی بەهێز بگرێت، لە کاتێکدا بە تەواوی لە مەسیحی و ژنانی پاکستان بێئاگایە کە مافەکانیان بە شێوەی ڕۆتینی قوربانیی دەسەڵاتی ئایینی دەکرێن،» خان گڵایەتی کرد. «دووڕوویی ئاشکرایە. ناونانی ئەمە بە ’هارمۆنیی نێوان ئایینەکان‘ گاڵتەجاڕی بەو دەستەواژەیە دەکات.»

کۆشکی لامبێث پێشتر وتبوو ئاگاداری ئەو لێدوانانەیە کە لە سۆشیال میدیادا دەگوازنەوە و بە ئەشرەفی دەدرێنە پاڵ، و بە پەلە بابەتەکە پێداچوونەوەی بۆ دەکات. دواتر، ڕاگەیەندراوێکی بڵاو کردەوە و تێیدا هات کە لێدوانی پێشووی ئەشرەفی ئاشکرا بووە، کە بووەتە هۆی ئەوەی کۆشکی لامبێث دووبارە بیر لە خەڵاتەکە بکاتەوە و هەڵیبوەشێنێتەوە.