هایتی چەکی ئیسرائیلی و تورکی بە یاسایی هاوردە دەکات، بەڵام چەتەکان دەستیان دەکەوێت

گۆڕانی هەڵوێستی هایتی لە دوا ساتەکاندا لە لەیک ساکسێس لە تشرینی دووەمی ١٩٤٧ دەنگەکان بۆ بڕیارنامەی ١٨١ی نەتەوە یەکگرتووەکان و دامەزراندنی ئیسرائیل دڵنیایی کرد. پۆرت-ئۆ-پرێنس لە ئازاری ١٩٤٩دا دەوڵەتی ئیسرائیل ناسیوە و بووە چل و هەشتەمین وڵات کە ئەمە بکات. بەڵام دوای چەندین دەیە، ئەم پەیوەندییە ئاڕاستەی خۆی گۆڕیوە. ئەو چەتانەی زۆربەی پایتەختیان کۆنتڕۆڵ کردووە، ئێستا تفەنگی ئیسرائیلی جۆری گالیل ACE بەکاردەهێنن، کە لە بنەڕەتدا بە پێی گرێبەستێک بۆ پۆلیسی نیشتمانی هایتی گەیەنرابوو، لەگەڵ لافاوێک لە تفەنگە ساچمەییە تاکتیکییەکانی تورکیا و تەقەمەنی لە ئاستی سەربازیدا.

ئەم ڕشتنەدەرەوەی چەک لە ڕێگای کەناڵە بازرگانییە یاساییەکانەوە دەستی پێکرد. حکوومەتی هایتی گرێبەستی لەگەڵ کۆمپانیای ئیسرائیلی گاردیان لیمتد ئیسرائیل (Guardian Limited Israel) بەست بۆ دابینکردنی ١,٠٠٠ تفەنگی گالیل ACE بەرهەمی Israel Weapon Industries و ڕاهێنانی تاکتیکی بۆ هێزەکانی هایتی. لە ساڵی ٢٠٢١ەوە، ئەم تفەنگە هێرشبەرانە بوونەتە ستوونی سەرەکیی ئەو بازاڕی ڕەش کە وڵاتەکەی پڕ کردووە. بۆ نموونە، وێنەکان مۆدێلەکانی گالیل ACE 21، 22 و 31یان لە دەستی چەتەی گران گریف (Gran Grif) ئاشکرا کردووە، لەوانە جۆرێکی ACE 31 کە دوای کوشتنی چەند ئەفسەرێکی پۆلیسی نیشتمانی هایتی دەستکەوتووە. بە هەمان شێوە، وێنەکان نیشانی دەدەن کە سەرکردەی چەتەکان جیمی «باربیکیو» شێریزیێ لە کۆنفرانسە ڕۆژنامەوانییەکانیدا تفەنگی Galil Short Assault Rifle بەرهەمی Israel Military Industries هەڵدەگرێت.

ئەفسەرانی جێبەجێکردنی یاسا لە هایتی هەندێک جار هەندێک لەم چەکە ژمارەدارانە لە کاتی تەقەتەق لەگەڵ چەتە ڕکابەرەکان وەک گران ڕاڤێن (Gran Ravin) دەست دەخەنەوە. بەڵام قاچاخچییەکان هێشتا هەندێکیان لە وڵات دەردەبەن. لە ٢٠١٧دا، دەسەڵاتدارانی جامایکا دوای تەقەتەقێک لە ڕۆکفۆرت گالیلێکیان دۆزییەوە کە بەناوی پۆلیسی نیشتمانی هایتی تۆمارکرابوو. لێکۆڵەرەوەکان هەروەها گالیل ACEیەکیان لە ئەو چەکخانەیەدا دۆزییەوە کە مەزدوورەکان لە ٢٠٢١دا بۆ کوشتنی سەرۆک جۆڤینێل مۆیز بەکاریانهێنا. هاوکات، ڤیدیۆی ئەم هێرشانەی چەتەکان نیشان دەدات کە ئەوان تفەنگە ساچمەییە تاکتیکییەکانی تورکیا و تەقەمەنی لە ئاستی سەربازیش بەکاردەهێنن.

چەکەکانی هاتوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکان هێشتا بنەڕەتی چەکخانەی تاوانکاریی هایتی پێکدەهێنن و ڕیزێکی بەردەوام دابین دەکەن کە نزیکەی ٢٧٠,٠٠٠ تا ٥٠٠,٠٠٠ چەکی نایاسایی دەهێنێتە ناو وڵات. لە نێوان ٢٠٢٠ و ٢٠٢٢دا، زیاتر لە سەدا ٨٠ی ئەو چەکانەی هێزەکانی هایتی دەستیان بەسەردا گرت لە ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە هاتبوون، زۆربەیان لە ڕێگای هێڵی گواستنەوەی بارە کۆنتەینەریی دەریایی فلۆریدا یان لە ڕێگای سنووری لەگەڵ کۆماری دۆمینیکان.

بە دەستکەوتنی ئەو پلاتفۆرمە ئیسرائیلی و تورکییانەی بە شێوەی یاسایی بە حکوومەتی هایتی فرۆشراون، چەتەکانی هایتی لە دەوڵەت قورس‌تر چەکدارن. ئەم چەکانە توانایان بۆ ڕاگرتنی زەوی، بەربەستکردنی بەندەرە دەریاییەکان و ڕووبەڕووبوونەوەی هێزی سەرکوتکردنی چەتەکان (Gang Suppression Force)ی پشتگیریکراو لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە زیاد دەکەن، لە هەمان کاتدا بارکردنە بازرگانییەکانی ئەمریکا لە ئەمبارگۆی چەکی نەتەوە یەکگرتووەکان دەر دەپەڕێن. تۆڕە تاوانکارەکان لە دەوڵەتە شکستخواردووەکاندا جیاوازی لە نێوان کەرەستەی مەدەنیی ئەمریکی و سیستەمە سەربازییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ناکەن. هەردوو ڕێڕەوەکە بەشدارن لەو توندوتیژییەی چەتەکان کە زیاتر لە ١.٤ ملیۆن هاوڵاتی ئاوارە کردووە و ژیانی هەزاران کەسی ستاندووە.

بۆ داخستنی ئەم زنجیرە دابینکردنانە، سێ کردار پێویستن. یەکەم، ئیسرائیل دەبێت هەموو هەناردەکردنێکی چەک ڕابگرێت ئەگەر دەسەڵاتدارانی خۆجێیی هەر تفەنگێکی گالیل لە چەتەکانی هایتی دەست بخەنەوە کە ژمارەی سریالیان بەناوی پۆلیسی نیشتمانی هایتی تۆمارکرابێت. ئەم ڕێوشوێنە دەبێت بەردەوام بێت تا بەرپرسانی هایتی ژمێری هەموو چەکەکان بدەنەوە و ئەو یەکەی دەستی تێوەربراوە هەڵوەشێننەوە. دووەم، تورکیا دەبێت داوا بکات کە پێکهاتە سەربازییەکانی داهاتوو کە بە وڵاتانی کاریبی دەفرۆشرێن چاودێری دیجیتاڵی بەکارهێنانی کۆتایی لەخۆبگرن.

ئەمە واتای ئەوەیە کە هەموو چەکەکان سیستەمی دیجیتاڵیی بەدواداچوون دابەزێنراو لەلایەن بەرهەمهێنەرەوە هەبێت کە ئاگادارکردنەوە بنێرێت ئەگەر شتێک لە سیستەمەکە لابردرا. سێیەم، ویلایەتە یەکگرتووەکان دەبێت پێکهاتە سەربازییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک ئامانجی ڕاگرتنی پێشینەدار پۆلێن بکاتەوە، بەم جۆرە داوا لە دامەزراوەکانی هەواڵگری ئەمریکی و هێزە تایبەتەکانی گومرگ بکات کە لە پشکنینی کۆنتەینەردا ئەم پێکهاتانە لە سەرووی زۆرینەی چەکە مەدەنییەکانی ئەمریکی دابنێن، بە پێی متمانەپێکراوی باشتریان لە گۆڕەپانی جەنگ و زیادبوونیان لە کوشندەیی چەتەکان.

دەرکردنی بڕیارنامە نێودەوڵەتییەکان کاریگەرییەکی کەمی هەیە لەسەر هەوڵەکانی گەڕاندنەوەی سەقامگیری لە کاریبی. زۆر گرنگتر ئەوەیە کە دان بەوەدا بنرێت لادانی سامان لە دەوڵەتێکی لاواز بە هەمان ئاستی قاچاخچێتی خراپە. تا ئەو کاتەی ئۆرشەلیم، ئەنقەرە و واشنتن تێنەگەن کە چەتەکان کەرەستەی سەربازییان لە شەقامەکانی پۆرت-ئۆ-پرێنسدا دەگۆڕنەوە، سیاسەتی ڕۆژاوایی بەردەوام دەبێت لە دابینکردنی پارە بۆ هەردوو لای ئەو جەنگەی کە دەڵێت دژیەتی.