گۆڕینی ڕژێمی ئێران لەوانەیە عێراق لەت بکات

لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦دا، بنیامین نەتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، وتی کە لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، سەرۆک، باسی لابردنی ڕژێمی ئێرانی کردووە. ئەگەر کۆماری ئیسلامیی ئێران بڕووخێت، چی ڕوودەدات؟ بێگومان، گۆڕانی ڕاستەقینەی ڕژێم لە تاران دەکرێت قەیرانێکی عێراقی هەڵگیرسێنێت، ئەگەر میلیشیاکان، موقتەدا سەدر، و دامەزراوەی ئایینی لە شاری پیرۆزی شیعە، نەجەف، لەسەر پاراستنی کۆنترۆڵی شیعە بەسەر حکوومەتدا یان پشتگیری لە یەکەیەکی جیاخوازی باشوور یەک بنەوە.

هێماکانی ئاگادارکردنەوە هەن. لە ٤ی ئازاری ٢٠٢٥دا، حوسێن مونیس لە فراکسیۆنی حوقووق کە پەیوەندی بە کەتائیب حیزبوڵاڵەوە هەیە، سەربەخۆیی نۆ پارێزگای زۆرینە-شیعەی پێشنیار کرد، ئەگەر شیعە دەسەڵات لە بەغدا لەدەست بدات. وەک نوری المالیکی، سەرۆک وەزیرانی پێشوو، ئاماژەی پێداوە، ئەو دابەشکردنە سامان و دەوڵەمەندیی نەوت لە دەستی شیعەدا دەهێڵێتەوە. لێدوانەکانیان پێشنیارێکی ساڵی ٢٠٠٥ بۆ هەرێمێکی شیعەی باشوور زیندوو کردەوە، هەرچەندە لە ڕێگەی فیدرالیزمی دەستوورییەوە، نەک جیابوونەوە.

بەپێی ئەو ڕێکەوتانە نانوسراوانەی دوای داگیرکاریی ئەمەریکا لە ٢٠٠٣ جێگیر بوون، شیعە پۆستی سەرۆک وەزیرانی دەگرن، عەرەبێکی سوننە دەبێتە سەرۆکی پەرلەمان، و کورد سەرۆکایەتی کۆمار وەردەگرن، هەرچەندە دەستوور هیچ دابەشکردنێکی لەم جۆرە پێناسە نەکردووە. لێژنەی لێکۆڵینەوەی عێراق لە ٢٠٠٦دا ڕاپۆرتی دا کە ئایەتوڵڵا عەلی سیستانی هانی یەکێتی سیاسیی شیعە لەناو عێراقدا داوە.

لە ٢٠١٤دا، داگیرکردنی بەشێکی زۆری باکووری ڕۆژئاوای عێراق لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامییەوە، وای کرد سیستانی فەتوایەک دەربکات بۆ بەجوڵان‌هێنانی شیعە، سەدر لیوای السلام دروست بکات، و دەستێوەردانی لایەنە پشتیوانکراوەکانی ئێران ڕوو بدات. پاڵنەرەکانیان جیاواز بوون، بەڵام بەیەکەوە ڕووبەڕووی هەڕەشەیەک بوونەوە کە بەغدا و شارە پیرۆزەکانی شیعەی لە مەترسی دەخست.

جوڵانەوەی ناڕەزایی ٢٠١٩ ئاڵنگاریەکی جیاوازی خستەڕوو. دامەزراوەی ئایینی فشاری خستە سەر عادل عەبدولمەهدی، سەرۆک وەزیران، بۆ دەستلەکارکێشانەوە، دوای ئەوەی نوێنەری سیستانی ئاگاداری کردەوە کە زاڵبوونی سیاسی دەکرێت بۆ کۆمەڵگاکانی تر بگوازرێتەوە. «کڵاو شینەکان»ی پەیوەست بە سەدرەوە هێرشیان کردە سەر خۆپیشاندەران، بەپێی ڕاپۆرتی نەتەوە یەکگرتووەکان، شایەتحاڵان حەوت کوژراوی شوباتی ٢٠٢٠ لە نەجەف بە چەکدارانی پەیوەست بە سەدر پاڵپێوەنرا. میلیشیاکانیش هێزی کوشندەیان بەکارهێنا. هادی العامری، سەرکردەی سوپای بەدر، ستایشی لایەنەکانی کرد لەسەر ڕووبەڕووبوونەوەی ئەوەی خۆی ناوی نا «فیتنەی تشرین» و پاراستنی ڕیزبەندیی سیاسی، بەبێ ئەوەی دان بە کوشتنەکاندا بنێت. حکوومەت کەوت، بەڵام کۆنترۆڵی شیعە بەسەر پۆستی سەرۆک وەزیرانیدا مایەوە.

کۆماری ئیسلامی ئەم ڕێکخستنەی بە پشتیوانیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی بۆ لایەنە سیاسییەکان و تۆڕە بازرگانییەکان ڕاگرت. ڕووخانی ڕژێم لە تاران پێکهاتەکانی دەسەڵاتی عێراقی نامێسڕێتەوە. نەجەف کاریگەریی ئایینیی خۆی دەپارێزێت، سەدر هێشتا شوێنکەوتووانی دەبێت، و میلیشیا پشتیوانکراوەکانی ئێران هێشتا چەک و سەدان ملیۆن دۆلار و دەستڕاگەیشتنی دامەزراوەییان دەبێت. ترسی لەدەستدانی پۆستی سەرۆک وەزیرانی دەکرێت هانی هاوکاری لە نێوان ڕکابەراندا بدات.

بژاردەیەکی تر ئەوەیە پاشەکشە بکرێتەوە بۆ هەرێمی باشوور، هەرێمێک کە کێڵگە نەوتییەکان، بەندەرەکان، دەروازە سنوورییەکان و شارە پیرۆزەکانی نەجەف و کەربەلای تێدایە. کۆنترۆڵی داهاتی هەموو ئەمانە دەتوانێت پشتگیری لە سەربەخۆیی میلیشیاکان بکات، بەبێ تاران.

ڕووخانی ڕژێمی ئێران هەروەها دەکرێت چین هانبدات پشتگیری لە یەکەیەکی میلیشیا-زاڵ لە باشووری عێراق بکات بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی، بەتایبەتی ئەگەر بەیجینگ پێویستی بە جێگرەوەیەک هەبێت بۆ هاوبەشییەکەی لەگەڵ ئێران. بەرژەوەندییەکانی چین لە کێڵگە نەوتییەکانی عێراقدا دەتوانێت پاڵنەری ئابووری دروست بکات بۆ دەستەبەرکردنی سەرچاوەیەکی جێگرەوەی کاریگەری و دڵنیابوون لە دابینکردنی بێ‌پسانەوەی نەوت. پشتگیریی چینی دەتوانێت پشتیوانیی ئابووری و سیاسی دابین بکات، توانای مانەوەی هەرێمی باشوور بەهێز بکات، و دابەشبوونی ئەگەریی عێراق بکات بە گۆڕەپانی ڕکابەری لە نێوان واشنتن و بەیجینگ.

بۆ پاشایەتییە عەرەبییەکانی کەنداو، ناوچەیەکی چەکداری باشوور دەکرێت لە ئاڵنگاریی حوسییەکان بچێت، بەڵام لەسەر کەناری باکووری کەنداوی فارس.

ئەم ئەگەرە خاڵێکی کوێری ستراتیژی لەو ڕێبازەدا دەردەخات کە تۆم باراک، نێردەی ئەمەریکا، و مارکۆ ڕوبیۆ، وەزیری دەرەوە، پەیڕەوی دەکەن. واشنتن ڕازی بوو کۆتا کاتی خستنەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتی چەکی میلیشیاکان بۆ ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٧ درێژ بکاتەوە، و پێشوازی لە دانوستان و تێکەڵبوونی پلەبەپلە دەکات. بەڵام ئەم تێگەیشتنە هیچ وەڵامێکی ڕوونی پێشکەش ناکات بۆ ئەو لایەنانەی چوارچێوەی وەزارەتی دەرەوە ڕەت دەکەنەوە و لەجیاتی ئەوە، دوای ڕووخانی ئێران، بۆ سەربەخۆیی باشوور دەچن.

ئەم ڕێکخراوانە چەکەکانیان بە گەرەنتیی مانەوەی سیاسی و سەربازی دەزانن. لە ٢١ی تشرینی یەکەمدا، حەرەکەت النوجەبا چەکدانانەوە و بەشداری لە پرۆسەی سیاسیدا ڕەت کردەوە. لێدوانە جیاخوازییە پێشووترەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە هەندێک لایەن بیر لە بژاردەی خاکی دەکەنەوە ئەگەر هاوسەنگیی هێز لە بەغدا بگۆڕێت.

درێژکردنەوەکە هەروەها کاتی ئەوە بە لایەنەکان دەدات تۆڕە داراییەکانیان پتەو بکەن، پێگە سیاسییەکانیان بەهێز بکەن، و خۆیان لە نوێ شوێن بگرنەوە. کەسایەتییە پەیوەستەکان بە میلیشیاوە پۆستی باڵای حکوومەتیان لە دەستدایە، لە کاتێکدا ڕێکخراوەکانیان توانای چەکداریی سەربەخۆ دەپارێزن. واشنتن مەترسیی ئەوەی هەیە پێش دڵنیابوون لە چەکدانانی ڕاستەقینە، ڕەوایەتی پێ ببەخشێت.

بۆیە، عەلی الزەیدی، سەرۆک وەزیرانی عێراق، ڕووبەڕووی زیاتر لە ئاڵنگاریی چەکدانان دەبێتەوە. تێکەڵکردنی چەکداران لە دامەزراوەکانی دەوڵەتدا زنجیرەی فەرماندەیی، دارایی یان دڵسۆزیی جیاواز لەناو نابات. ڕێگریکردن لە پارچەپارچەبوونی خاکی پێویستی بە پاراستنی دامەزراوەکانی نەوت و دامەزراوە پارێزگاییەکانە لە دەستبەسەرداگرتنی چەکدارانە.

ڕووخانی ڕژێمی ئێران دەتوانێت دەرفەتێک بۆ عێراق بڕەخسێنێت بۆ لەناوبردنی هێزی میلیشیاکان و تێپەڕاندنی ئەو نەریتە تائیفییانەی لە ٢٠٠٣ەوە بە میرات ماونەتەوە. بەڵام دواکەوتن دەکرێت هانی میلیشیاکان بدات ڕکابەرییەکانیان ببەزێنن و پرۆژەی هەرێمی باشوور زیندوو بکەنەوە بۆ پاراستنی چەکەکانیان و زاڵبوونی سیاسییان. ململانێی سەرەکی بەخێرایی دەبێتە ئەوەی ئایا عێراق دەتوانێت دەسەڵاتی دەوڵەت جێگیر بکات پێش ئەوەی قەیرانێکی ئێرانی چەکدانان بکات بە کێشمەکێش لەسەر سنوورەکانی وڵات.