داواکاری یەکێتی ئیتنیکی هەمیشە بەرەو جەنگ دەبات

لە ١٠ی نیسانی ١٩٣٨دا، نەتەوەپەروەرانى ئەڵمان ڕیفراندۆمێکی ساختەیان لەو بەشانەی نەمسادا ئەنجامدا کە لە ژێر داگیرکاریی ئەڵمان بوون، هەروەها لە خودی ئەڵمانیاش، بۆ ئەوەی دیاری بکرێت ئایا دەبێت ئانشلوس (Anschluss)، یان یەکگرتن، لەنێوان ئەڵمانیا و نەمسادا ڕوو بدات. نازییەکان ڕاپۆرتیان کرد کە زیاتر لە ٩٩ لەسەد لە هەردوو وڵاتدا پشتگیری هەبووە، و پاشان ئەڵمانیا نەمسای داگیر کرد و خستە سەر خاکی خۆی. ئەدۆڵف هیتلەر، ڕێبەری ئەڵمانیا، بەوە ئارام نەبوو. ئەو دەیگوت دەبێت هەموو ئەڵمانەکان یەک ببن، و ئەمەش واتای ئەوە بوو کە ئەڵمانیا دەبێت سودێتنلەندیش، ناوچە سنوورییەکانی چیکۆسلۆڤاکیا کە بە مێژووەوە ئەڵمانەکان تێیدا نیشتەجێ بوون، بەدەست بگرێت.

ڕێککەوتننامەی میونیخ، کە تێیدا وڵاتانی ئەورووپا هەڵیان بژارد هیتلەر ڕازی بکەن، جەنگی جیهانی دووەمی دەست پێ نەکرد، بەڵام خێراتری کرد و هیتلەری هاندا باوەڕ بکات کە دەتوانێت بێ ئەنجام هێرش بباتەسەر پۆڵەندا. نەتەوەپەروەرانى ئیتنیکی زۆرجار لە دوای ئەوەی دەسەڵاتیان بەسەر هەموو هاوئیتنییەکانیاندا بوو کۆتایی بە داوای فراوانخوازییان ناهێنن، هەنگاوی دواتر هەمیشە ئەوەیە کە پێداویستییە بە دڵخوازەکانیان بەکاربهێنن بۆ دەستبەسەرداگرتنی سەرچاوەی زیاتر یان بۆشایی ژیانی زیاتر.

ئەمڕۆش هەمان شێواز بەردەوامە، هەرچەندە بڕیاردەران مێژوو لەبیر بکەن.

لە ١٩٥٢دا، ئەفسەری سوپای میسر گەمال عەبدولناسەر لە قاهیرە دەسەڵاتی دەستبەسەرداگرت. ئەو نەتەوەپەروەری عەرەبی بەرزکردەوە، ئەو باوەڕەی کە دەبێت هەموو دەوڵەتە عەرەبییەکان یەک ببن و یەک یەکەیەک دروست بکەن. لە کاتی کودەتاکەی ناسردا، نۆ دەوڵەتی سەربەخۆی عەرەبی هەبوو. لە ماوەی یەک دەیەدا ئەم ژمارەیە بووە ١٦. ناسەر بێ ئارام بوو. ئەو پاڵپشتی شۆڕش و کودەتای دەکرد بۆ لادانی پاشا عەرەبەکان، ئەمەش جەنگ و ملمڵانێی هەڵگیرسا کە دەیان هەزار عەرەبی تێیدا کوژران. ئەو ڕەتی دەکردەوە هیچ ناسنامەیەکی نەتەوەیی قبوڵ بکات کە لەسەر عەرەبایەتی دانەمەزرابێت، هەرچەندە کردەوە و گریمانەکانی خۆی سەروەرخوازی میسرییان بەرەوپێش برد.

دیکتاتۆرە نەتەوەپەروەرە عەرەبەکانی دیکە ئایدیۆلۆژیای ناسریان تا ئاستێکی تووندتر برد. سەددام حوسێن، دیکتاتۆری عێراق، لەژێر ئاڵای نەتەوەپەروەری عەرەبیدا هەم کوەیتی داگیر کرد و هەروەها چەکی کیمیاوی دژی کوردەکانی خودی عێراق بەکار هێنا. عێراق تەنها نەبوو. سەروەرخوازی ئیتنیکی جارێک دوای جارێک خۆی وەک ئەو بیرۆکەیە دەرخست کە ناعەرەبەکان شوێنیان لێرە نییە، و بۆ نموونە، بووە بنەمای جینۆسایدی سوودان لە دارفوور. کابیلییەکانی جەزائیرش ڕووبەڕووی جیاکاری بوونەتەوە وەک دەرئەنجامی نەتەوەپەروەری عەرەبیی ڕژێم.

هێنری کیسنجەر، ڕاوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی و وەزیری دەرەوە، داواکارییەکانی «یەک چین»ی ماو زێدۆنگی پشتگیری کرد، وەک بەشێک لە هەوڵەکەی بۆ دوورخستنەوەی چین لە یەکێتی سۆڤیەت. لە کاتێکدا چینییەکانی سەرزەمینی سەرەکی تەنها چوار ساڵ لە ٥٠٠ ساڵی ڕابردوودا دەسەڵاتیان بەسەر تایواندا هەبووە، و لە کاتێکدا تەنانەت ماوش تایوانی بە وڵاتێکی جیاواز دادەنا، کیسنجەر سیاسەتێکی پشتگیری کرد کە لە بنەڕەتدا وێنەی ڕێڕەوی نەڤیل چەمبەرلەین، سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا، بوو لە بەرامبەر یەکخستنی خاکە ئەڵمانییەکان. ئەمڕۆ بڕیاردەران نیگەرانن کە هەوڵی چین بۆ پێوەلکاندنی تایوان ڕەنگە ببێتە هۆی ڕوودانی جەنگێکی جیهانی. هەروەها، ئەگەر ڕۆژئاوا بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بانگەشەی چین قبوڵ بکات کە پارێزەری سروشتی هەموو چینییە ئیتنییەکانە، ئایا ئەمە واتای ئەوەیە کە بەیجینگ ڕۆژێک داوای دەسەڵات بەسەر چینییەکانی ڤانکوڤەر یان تەنانەت سان فرانسیسکۆ دەکات؟ ئەمە وەک ئەوەی دەردەکەوێت دوور لە ئەقڵ نییە.

نەتەوەپەروەری سۆماڵیش بە هەمان شێوە وێرانکەرە. سەرکردە دانراوەکانی سۆماڵ خەیاڵی «سۆماڵی گەورە»یان لەسەر وردبینیی چاککردنی خودی سۆماڵ پێشخەر دەکەن. لە ئەنجامدا، ئەلشەباب پەناگەی ئارامی خۆی فراوان دەکات و ئێستا بەشە زۆرەکانی وڵات و پایتەخت دەکۆنترۆڵ دەکات. پان-تورانیزم لە تورکیا هەڕەشەی ئەوە دەکات ناسەقامگیری لە بەلقانەوە بۆ ئاسیای ناوەڕاست بەرفراوان بکات و لە ڕەگ و ڕیشەی دەستبەسەرداگرتنی بەردەوامی خاکی تورکیا لە قیبرسدا دایە.

سەرۆکی ڕووسیا ڤلادیمیر پوتینیش نەتەوەپەروەری ئیتنیکی وەک پاساوێک بۆ جەنگی ئێستای خۆی لە ئۆکراین دەهێنێتەوە. بۆ ئەفسەرێکی پێشووی کەگەبە، لێهاتوویی هەواڵگریی پوتین شکستی هێنا. ئەو گریمانەیەی کە ڕووسی‌زمانەکانی ڕۆژهەڵاتی ئۆکراین پێیان باشترە پەیوەست ببن بە ڕووسیاوە وەک ئەوەی بەشێک لە ئۆکراین بمێننەوە، هەڵە بوو، بەڵام پوتین بەردەوامە لە پاساودانی یەکێتی ئیتنیکی ڕووسی، نەک تەنها بۆ دانانی داوا لەسەر ئۆکراین، بەڵکو هەروەها بۆ ئەگەری پێوەلکاندنی بەشێک لە قازاخستان و وڵاتانی بەلتیک.

مەترسییەکە، بێگومان، بە پێی ئەوەی دانیشتووانی ئامانج چەندە جۆراوجۆرن زیاد دەکات. لە عێراقدا، جۆ بایدن کە ئەوکات ئەندامی ئەنجومەنی پیران بوو و لێس گێلب کە سەرۆکی ئەنجومەنی پەیوەندییە دەرەکییەکان (Council on Foreign Relations) بوو، پێشنیاری دابەشکردنی ئیتنیکی و مەزهەبی وڵاتەکەیان کرد، بەبێ ئەوەی تێبگەن کە هیچ هێڵێکی دابەشکردنی ڕوون نییە، چونکە زۆرێک لە شار و شارۆچکەکاندا عەرەب و کورد و تورکمان، سوننە و شیعە و مەسیحی لە نزیکی یەکەوە دەژیان، ئەگەر نەڵێین دیوبەدیوی یەک. پێشنیارەکەیان، کە بەناوی یەکێتی ئیتنیکییەوە کرا، دەتوانی عێراق بکاتە یوگسلاڤیایەکی دووەم.

لە کۆتاییەکانی سەدەی ١٩ و سەرەتاکانی سەدەی ٢٠دا، زۆرێک لە دەوڵەتە نوێیەکان لەسەر بنەمای ئیتنیسیتە پێک هاتن. ئەڵمانیا دەیان دەوڵەتی ئەڵمانی یەکخست، و ئیتالیاش موزاییکێک لە میرنشین و دەوڵەتە بچووکەکان کۆکردەوە. گرووپە ئیتنیکییەکان بە درێژایی بەلقان خۆیان ڕێکخست بۆ ڕزگاربوون لە دەسەڵاتی عوسمانی. بەڵام جیاوازی هەیە لەنێوان دەوڵەتێک کە لەسەر بنەمای ئیتنیسیتە ڕێکخراوە و پابەندبوونی کوێرانە بە نەتەوەپەروەری ئیتنیکی.

لە کاتێکدا ویلایەتە یەکگرتووەکان بە پەیمانێکی هاوڵاتیبوون کە لەسەر بیرۆکە دامەزراوە، نەک ئیتنیسیت، گەشە دەکات، زۆرێک لە بڕیاردەرانی ئەمریکی بە شێوەی ئۆتۆماتیکی دەچنەوە بۆ ئەو تێگەیشتنە کە هەوڵدان بۆ یەکێتی ئیتنیکی لە دەرەوەی سنوورەکان ڕەوایە، ئەگەر نەڵێین خوازراوە. ئەمڕۆ، هەرچەندە هەمووان لە وەزارەتی دەرەوەدا دان بەوەدا دەنێن کە دەستبەسەرداگرتنە خاکییەکانی ئەڵمانیا پێش جەنگی جیهانی دووەم هەڵە بوو، و زۆربەشیان هەروەها ئامانج و کردەوەکانی ڕووسیا لە سەردەمی ئێستاش مەحکوم دەکەن، بەڵام زۆرێک لەناو بەڕێوەبەرایەتی کاروباری ڕۆژهەڵاتی نزیک لە وەزارەتی دەرەوەدا هێشتا تێڕوانینێکی ڕۆمانسی بۆ پان-عەرەبیزم هەڵدەگرن، لە کاتێکدا بەڕێوەبەرایەتی ئەفریقیای وەزارەتی دەرەوە پشتگیری لە خەونەکانی مەقدیشۆ بۆ «سۆماڵی گەورە» دەکات و زۆرێک لە بەڕێوەبەرایەتی کاروباری ئەورووپا و ئەوراسیای وەزارەتی دەرەوەش بڕوا بە ئامانجە ناوچەییەکانی تورکیا دەکەن.

گۆڕانی زۆری پۆستەکان و حەزکردن بە چارەسەری کورتخایەن، نەزانینی مێژوویی لەناو وەزارەتی دەرەوە، پێنتاگۆن، و تەنانەت سازمانی ناوەندی هەواڵگری (CIA)ش قووڵتر دەکاتەوە. بەڵام تێکەڵبوون لەگەڵ یەکێتی ئیتنیکیدا وەک ئەوەیە بەنزین بەسەر ئاگری دارستاندا بڕژێیت. بە باشی کۆتایی نایەت. هەندێک جار، کردنی پێچەوانەکەی کلیلی ئاشتییە. ئەمڕۆ لە بنەڕەتدا دوو ڕۆمانیا هەیە، کە یەکێکیان پێی دەگوترێت مۆلدۆڤا. هەمان شت بۆ ئەڵبانیا و کۆسۆڤۆش ڕاستە. مارکۆ ڕوبیۆ، وەزیری دەرەوە، کارێکی شایانی ستایش کردووە لە ناچارکردنی ڕاستکردنەوە لەو شێوازەی کە وەزارەتی دەرەوە دیپلۆماسی بەڕێوە دەبات، بەڵام تا ئەو کاتەی دیپلۆماتە ئەمریکییەکان ئەو ئایدیۆلۆژیایانە بە ڕەوا دادەنێن کە بە بەردەوامی بەرەو جەنگ دەچن، ئەو کارە تەواو نابێت.