ئەگەر دەبێت سۆمالیلاند بگەڕێتەوە بۆ سۆمالیا، ئایا جیبوتیش نابێت بگەڕێتەوە؟
لە ڕاستیدا، خۆبەڕێوەبردنی سۆمالیلاند باشترین شتە کە تا ئێستا بەسەر جیبوتیدا هاتووە.
لە کۆبوونەوەیەکی جەماوەری لە یەنگزتاونی ئۆهایۆ لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦دا، سەرۆک دۆناڵد ترەمپ سۆمالیلاندی بە «وڵاتێکی بە تەواوی جیاواز» ناوبرد. ئەمە وتەیەکی بە ئەنقەست بوو، و ئەنجامێکی ڕاستەوخۆی گەشەکردنی سیاسەتەکان بوو لەژێر سەرۆکایەتی سۆمالیلاند، عەبدیڕەحمان محەمەد عەبدوڵاهی «ئیڕۆ».
لە پشت‌پەردەوە، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا هەوڵی دا بەرگری لە داواکانی کۆنگرێس بکات بۆ گۆڕانکاری لە سیاسەتی ئەمریکا. ئێرڤین ماسینگا (Ervin Massinga)، باڵیۆزی ئەمریکا لە ئەسیۆپیا، هانی ئەفریقییەکانی دا لێدوانەکانی ترەمپ پشتگوێ بخەن. لە ئایاری ٢٠٢٦دا، وەزارەتی دەرەوە ئەو ڕاپۆرتەی نارد کە پێی سپێردرابوو بە ناونیشانی «ڕاپۆرت بۆ کۆنگرێس دەربارەی ئەو بوارانەی دەکرێت پەیوەندی ئەمریکا و سۆمالیلاند تێیاندا باشتر بکرێت». ڕاپۆرتەکە دووبارە جەختی لەسەر سیاسەتی «یەک سۆمالیا»ی وەزارەتی دەرەوە کردەوە. تێیدا هاتووە: «ئەمریکا دان بە سەروەری و یەکپارچەیی خاکی کۆماری فیدراڵی سۆمالیادا دەنێت، کە هەرێمی سۆمالیلاندیش لەخۆدەگرێت.»
لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦دا، عەبدولقادر حوسێن عومەری وەزیری دەرەوەی جیبوتی لە پەکین لەگەڵ هاوتا چینییەکەی وانگ یی کۆبووەوە و ڕاگەیەنراوێکی هاوبەشیان بڵاوکردەوە کە دانپێدانانی چین بە یەکپارچەیی خاکی سۆمالیا دووپات دەکردەوە.
لە ڕووی یاساییەوە، پەکین هەڵە دەکات. تەنانەت یەکێتی ئەفریقاش دانی بەوەدا نا کە، بە پیتی ڕێنمایی پەیماننامەکەی خۆی، کەیسی سەربەخۆیی سۆمالیلاند بەهێزە. ڕاپۆرتێکی ڕاستییدۆزینەوەی یەکێتی ئەفریقا لە ساڵی ٢٠٠٥دا ئەم ئەنجامەی خستەڕوو: «ئەو ڕاستییەی کە ‘یەکبوونی نێوان سۆمالیلاند و سۆمالیا هەرگیز پەسەند نەکرا’ و هەروەها کاتێک جێبەجێ کرا لە ١٩٦٠ەوە تا ١٩٩٠ سەرکەوتوو نەبوو، وا دەکات گەڕانی سۆمالیلاند بۆ دانپێدانان لە مێژووی سیاسی ئەفریقادا لە ڕووی مێژووییەوە بێ‌وێنە و خۆ‌ڕاستکەرەوە بێت.» نەک تەنها سەربەخۆیی سۆمالیلاند پێش سەربەخۆیی سۆمالیا بوو، بەڵکو ئێستا سۆمالیلاند بۆ ماوەیەکی درێژتر خۆی خۆی بەڕێوەبردووە لەوەی هەرگیز بەشێک بووبێت لە کۆنفیدراسیۆنە شکستخواردووەکەی سۆمالی.
ناوەڕۆکی ئارگومێنتی مەقدیشۆ و هاوپەیمانەکانی لە پەکین، ئەنقەرە، و دەوحە ئەوەیە کە سۆمالیلاند نایاساییە، چونکە یەکەیەکی کۆلۆنیالییە کە لەلایەن هێزە کۆلۆنیالەکانەوە لە سۆمالیا جیا کراوەتەوە. ئەمە، بە دڵنیاییەوە، لە ڕووی مێژووییەوە نەزانینە. پێش هاتنی فەڕەنسی و بەریتانی و ئیتالییەکان بۆ قەڕنی ئەفریقا، ناوچەکە هەر ئەوەندە دابەش بوو. خەدیویەتی میسر، کە خۆی سەربە عوسمانییەکان بوو، زۆربەی ئەوەی ئێستا کەناراوی ڕۆژاوای سۆمالیلاندە کۆنترۆڵی دەکرد، لەکاتێکدا سەرۆک‌هۆزەکان بەشەکانی دیکەی سۆمالیلاندیان کۆنترۆڵ دەکرد، لەوانە ناوچەکانی دولبەهەنت. سوڵتانیەتە عەفارییەکان وەک ئەوسا، تەجورە، ڕەحەیتا، گۆباد، و بیرۆ لەوەی ئێستا جیبوتی و ناوچە دراوسێکانی ئەسیۆپیایە بوونیان هەبوو. سوڵتانیەتی مەجەرتین پونتلاندی کۆنترۆڵ دەکرد، لەکاتێکدا سوڵتانیەتی هۆبیۆ ئەو ناوچەیەی نێوان ئەوەی ئێستا پونتلاند و مەقدیشۆیە کۆنترۆڵ دەکرد. سوڵتانیەتی گەلەدی و ئیمامەتی هیڕاب کەناراوی باشووری مەقدیشۆیان کۆنترۆڵ دەکرد. بیرۆکەی ئەوەی سۆمالیا پێش یەکبوونە شکستخواردووەکەی نێوان سۆمالیلاندی ئیتالی و بەریتانی یەکگرتوو بووە، خەیاڵە.
بەڵام ئەگەر وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، وەزارەتی دەرەوەی چین، و ڤیلا سۆمالیا لەسەر ئەوە ڕێککەوتوون کە جیابوونەوەی سۆمالیلاند لە سۆمالیا نادروستە، ئەی بۆچی داوا ناکەن جیبوتیش بگەڕێتەوە بۆ سۆمالیا؟
سەرچاوەکانی دروستبوونی جیبوتی لەبەرچاو بگرە: لە ساڵی ١٨٦٢دا، The French Foreign Ministry پەیماننامەیەکی لەگەڵ سەرۆک‌هۆزە عەفارییە سەردانکەرەکان واژۆ کرد بۆ ئەوەی بەندەری بچووکی ئۆبۆک بفڕۆشن بە فەڕەنسییەکان. بۆ ماوەی دوو دەیە ناوچەیەکی پەراوێزخراو مایەوە، بەڵام دوای ئەوەی بەریتانییەکان، لە پاشبنەمای شەڕی چین و فەڕەنسای ١٨٨٣–٨٥دا، ڕەتیان کردەوە خەڵووز بە کەشتییە جەنگییەکانی فەڕەنسا لە بەندەری بەریتانی لە عەدەن بدەن، پاریس بڕیاری دا ئەم کۆلۆنییە بچووکە بکات بە وێستگەیەکی خەڵووز. لە ١٨٨٤دا، حکومەتی فەڕەنسا لیۆنس لاگارد (Léonce Lagarde)ی کردە فەرماندەی ئۆبۆک. ئەویش دەستی کرد بە واژۆکردنی پەیماننامەکانی پارێزگاری لەگەڵ سوڵتانەکانی تەجورە و گۆباد، هەروەها هۆزەکانی گەدەبورسی و عیسا. لە کاتێکدا لاگارد کۆنترۆڵی خۆی بەسەر ناوچەیەکی سۆمالیدا یەکخست، بەریتانییەکانیش لە باشوورتردا تۆڕێکی هاوشێوە لە ڕێککەوتنەکان بافتن بۆ دروستکردنی British Somaliland. لە ١٨٨٨دا، لاگارد شارۆچکەی جیبوتی لەسەر کەنداوی تەجورە دامەزراند بۆ سوودوەرگرتن لە بەندەرێکی سروشتی، پاشان ڕێککەوتنێکی واژۆ کرد بۆ دیاریکردنی سنوور لەگەڵ British Somaliland. تەنها پاشان ئیتالییەکان گەیشتن و دەستیان کرد بە دامەزراندنی بنکەی پێشەنگ لە باشوورتردا، کە لە کۆتاییدا یەکیان خستن و بوون بە Italian Somaliland.
داواکردنی ئەوەی سۆمالیلاند بگەڕێتەوە بۆ سۆمالیا، بە هەر پێوەرێک، سەیرە. سۆمالیلاند خاکی خۆی دەپارێزێت، هەڵبژاردنی ڕێکوپێکی هەیە، و داهاتی خۆی کۆدەکاتەوە. کۆنترۆڵی ئەلشەباب لە زیادبووندایە. زاڵە بەسەر مەقدیشۆدا و زیاتر لە حکومەتە ناوکییەکە ئەرکی حکومی ئەنجام دەدات. ڕێکخراوی Transparency International سۆمالیا لەپاڵ سوودانی باشووردا وەک گەندەڵترین وڵاتی جیهان پۆلێن دەکات. هیچ سۆمالیلاندییەک ماڵ و بازرگانی و موڵکی خۆی ناداتە دەست حکومەتێکی هەڵنەبژێردراوەوە کە ڕێز لە دەسەڵاتی یاسا ناگرێت.
ئەوەی وەزیری دەرەوەی جیبوتی بڕوات بۆ چین، وڵاتێک کە حکومەتەکەی بەگشتی سەروەری جیبوتی پێی فرۆشتووە، و داوا بکات سۆمالیلاند بگەڕێتەوە بۆ سۆمالیا، لەمەش سەیرترە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی خودی جیبوتی چەند دەستکردە. نەتەوەپەروەرە سۆمالییەکان مافیانە بپرسن بۆچی دەبێت مافەکانیان لەدەست بدەن لەبەر ئەوەی شێخێکی بچووک نزیکەی ١٥٠ ساڵ لەمەوبەر ١٠,٠٠٠ تالەری لە فەڕەنسا وەرگرتووە. ئەگەر وەڵامەکە ئەوە بێت کە پیرۆزی ڕێککەوتنەکان گرنگە، ئەوا ڕێککەوتنەکانی سۆمالیلاندیش هەمان گرنگییان هەیە. لە ڕاستیدا، جیبوتی ئاواتەکانی سۆمالیلاند دەفرۆشێت چونکە لە ڕکابەری لەگەڵ بەندەرەکەی خۆیان دەترسن.
بەڵام ئیسماعیل عومەر گێلەی، سەرۆکی جیبوتی، هەڵە لە هەژمارەکانی دەکات. خۆبەڕێوەبردنی سۆمالیلاند باشترین شتە کە تا ئێستا بەسەر جیبوتیدا هاتووە. جیبوتی سوودی لەو ئاسایشە بینیوە کە سۆمالیلاند دابینی کردووە. ئەگەر مەقدیشۆ لایەنی سۆمالیلاندی سنووری جیبوتی کۆنترۆڵ بکات، لەکاتێکدا ئەریتریا لە باکوورەوە چاوی لە جیبوتییە، ئەوا ئەو گەشەسەندنەی جیبوتی پێی دەخۆشێت لە شەوێکدا کۆتایی دێت. لە پێناو وڵاتەکەیان، گێلە و عەبدولقادر دەبێت نزا بکەن کە هەوڵەکانیان بۆ لاوازکردنی سۆمالیلاند هەرگیز سەرنەکەون.
شیکارییەکانی فۆرەمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ئیمەیڵ وەربگرە: بەشداری لە هەواڵنامەکە بکە (بە ئینگلیزی)