محەمەد فەهمی پرسی براکان دەخاتە بەردەم ئۆتاوا

لە ١٩ی تشرینی یەکەم لە ئۆتاوا، دوو پیاو کە لە ماوەی بەندکردندا فێری بزووتنەوە ئیسلامییەکان بوون، پرسیارێکیان لە کەنەدا کرد کە تا ئێستا حکومەتەکەی وەڵامی نەداوەتەوە. محەمەد فەهمی ٤٣٨ ڕۆژ لە زیندانەکانی مەصر بەسەربرد. تیۆ پادنۆس (Theo Padnos) نزیکەی دوو ساڵ وەک بارمتەی لقی سووریای ئەلقاعیدە ڕاگیرا. لە پانێلێکدا لەگەڵ برایان لی کراولی (Brian Lee Crowley)، دامەزرێنەری ئینستیتیووتی ماکدۆناڵد-لۆریێر، ئەم دوو چالاکوانە کەمپینی Canada Act Now ی دامەزراوەی فەهمییان دەستپێکرد.

لە کاتی پانێلەکەدا، فەهمی ئەم پرسیارەی خستەڕوو: «ئەگەر حکومەتەکانی سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەوروپا، وڵاتانی زۆرینە موسڵمان، و ئێستا ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئیخوان‌المسلمین و لقە جۆراوجۆرەکانیان بە ئەوەندە مەترسیدار زانیوە کە شایانی ناونانی تیرۆریستی یان توندڕەو بن، بۆچی کەنەدا لێکۆڵینەوەیەکی ڕوون و هەمەلایەنەی لەسەر ئەم ڕێکخراوە و تۆڕەکانی لێرە ئەنجام نەداوە؟»

ئەمە پرسیارە دروستەکەیە. هەروەها ئەو پرسیارەیە کە ئۆتاوا هیچ حەزی نییە بیبیستێت.

ئەو شایەتحاڵەی قاهیرە دروستی کرد

فەهمی بە ڕێگایەکی قورس پێگەی خۆی لەسەر ئیخوان‌المسلمین بەدەستهێنا. لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٣، پۆلیسی مەصر لە قاهیرە ئەو و دوو هاوکاری لە Al Jazeera English دەستگیر کرد. دادستانەکان تاوانباریان کردن بە یارمەتیدانی ڕێکخراوێکی تیرۆریستی، واتە ئیخوان، و بە بڵاوکردنەوەی هەواڵی هەڵە. گرووپەکانی ئازادی ڕۆژنامەوانی لە سەرانسەری جیهان دادگاییەکەیان محکوم کرد، و سەرۆک عەبدولفەتتاح السیسی لە ئەیلوولی ٢٠١٥ لێبووردنی بۆ فەهمی دەرکرد.

مەصر لە بەشی تیرۆری زیندانی عەقرەب ڕایگرت، لەتەنیشت سەرکردایەتی ئیخوان، لەوانە مورشیدی گشتی، محەمەد بەدیع (Mohamed Badie). لەگەڵیان نانی خوارد، مانگەها قسەی لەگەڵ کردن، و بینی چۆن بەندکراوە گەنجەکان دەکێشرانە ناو ئایدیۆلۆژیاکەیان. ساڵانێک پێش ئەوە، کاتێک لەگەڵ لیژنەی نێودەوڵەتیی خاچی سوور (International Committee of the Red Cross) کاری دەکرد، بەبێ ئەوەی کەس بەدوایەوە بێت، چاوپێکەوتنی لەگەڵ بەندکراوانی ئیخوان و فەتحولئیسلام (Fatah al-Islam) لە زیندانەکانی لوبنان ئەنجام دابوو. بێژە سەیرە. پیاوێک کە قاهیرە وەک یارمەتیدەری ئیخوان زیندانی کردبوو، دەرچوو و بوو بە یەکێک لە زانیاترین ڕەخنەگران لەسەر ئەو بزووتنەوەیە. لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥، لە National Post داوای لە ئۆتاوا کرد گرووپەکە بە دەستەیەکی تیرۆریستی دابنێت.

پادنۆس، بەرپرسی بەشی توێژینەوەی دامەزراوەکە، لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ لە نزیک سنووری تورکیا ڕفێنرا و لەلایەن جەبهەتولنوسرەوە (Jabhat al-Nusra) ڕاگیرا، کە ئەو کاتە ئەبو محەمەد الجولانی سەرکردایەتی دەکرد، ئەوەی ئێستا وەک سەرۆک ئەحمەد الشەرع سووریا بەڕێوەدەبات. پادنۆس لە ئابی ٢٠١٤ ئازاد کرا و لەو کاتەوە لەگەڵ خێزانی ئەو گەنجە کەنەدییانە کار دەکات کە ڕۆیشتن بۆ پەیوەستبوون بە گرووپە جیهادییەکان لە سووریا. لە ڕاگەیەندراوی دەستپێکردنی کەمپینەکەدا گوتی: «ڕادیکاڵبوون بەدەگمەن بە توندوتیژی دەست پێدەکات. بە بیرۆکە، گلەیی، تەنیایی و گەڕان بەدوای ناسنامە یان سەربەسەرکەوتن دەست پێدەکات.»

کەنەدا جیاوازە

حکومەتەکانی تر مامەڵەیان لەگەڵ ئەم پرسە کردووە. مەصر لە ٢٠١٣ ئیخوانی وەک گرووپێکی تیرۆریستی ناساند، سعوودیە و ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی لە ٢٠١٤ بەدوای ئەودا چوون. ئوردن لە نیسانی ٢٠٢٥ قەدەغەی کرد، دوای ئەوەی هێزە ئەمنییەکان کوڕی یەکێک لە سەرکردەکانی ئیخوانیان بە ئۆپەراسیۆنێکی تەقەمەنی پەیوەست کرد. لە ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، واشنتن لقی مەصری و ئوردنی ناونا بەهۆی پاڵپشتی ماددییان بۆ حەماس، و لقی لوبنانیشی وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی بیانی (Foreign Terrorist Organization) ناساند. لە ئادار، لقی سوودانیشی زیادکرد. لە ٨ی تشرینی یەکەم، پەرلەمانی ئەوروپا بە ٣٨١ دەنگ بەرامبەر ١٦٧ دەنگ دەنگی دا بە ستراتیژییەکی یەکێتی ئەوروپا دژ بە «تێچوونەناوەوە» (entryism)ی ئیخوان، و داوای لە دەوڵەتە ئەندامەکان کرد کەس و گرووپە پەیوەندیدارەکانی ئیخوان بخەنە سەر لیستی تیرۆری بلۆکەکە. پێداچوونەوەی حکومەتی بەریتانیا لە ٢٠١٥ گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە «ئەندامبوون لە ئیخوان‌المسلمین، پەیوەندی لەگەڵیدا، یان کاریگەریوەرگرتن لێی، دەبێت وەک پێشەنگێکی گریمانەیی توندڕەوی دابنرێت.»

کەنەدا هیچ کام لەمەی نەکردووە. لیستی خۆی بۆ دەستە تیرۆریستییەکان، حەماس بەوە وەسف دەکات کە «لە لقی فەلەستینی ئیخوان‌المسلمینەوە سەریهەڵداوە.» ئۆتاوا منداڵەکە دەخاتە لیستەوە. هەرگیز لێکۆڵینەوەی لەگەڵ باوکەکەدا نەکردووە.

ژمێریارەکان چییان دۆزییەوە

کێسی فەهمی لەسەر نموونەی بیانی ڕانەوەستاوە. لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٥، دەزگای داهاتی کەنەدا (Canada Revenue Agency) دەستی بە ژمێریاری کۆمەڵەی موسڵمانانی کەنەدا (Muslim Association of Canada، MAC) کرد، کە گەورەترین بەخێرخوازی بنەڕەتیی موسڵمانان لە وڵاتەکەیە. بەپێی بڕیارێکی دادگای بااڵی ئۆنتاریۆ (Ontario Superior Court) لە ٢٠٢٣، لە ماوەی ١٣ مانگدا، ژمێریارەکان ٣٠ سەردانی شوێنیان کرد، ٢٧ چاوپێکەوتنیان ئەنجام دا، و نزیکەی ١ ملیۆن مامەڵەی دارایییان لە ٦٠ هەژماری بانکیدا پێداچوونەوەی بۆ کرد، لەگەڵ ٤١٥,٨٧٤ ئیمەیل. نامە سەرەتاییەکەی دەزگاکە پێشنیاری ڕاگرتنی ستاتووی بەخێرخوازی MAC ی کرد و ئاماژەی بە پەیوەندییە سیاسییەکان لەگەڵ ئیخوان دا، دوو بەڕێوەبەری پێشووی ئامۆژگاری محەمەد موورسییان کردبوو.

شیکاری شوباتی دامەزراوەی فەهمی بۆ ئەم دۆسیەیە سەرنجڕاکێشترین دۆزینەوەی دەرخست: ئەندامانی لقەکانی ئیخوان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەیانتوانی بە شێوەیەکی نزیک بە ئۆتۆماتیکی بگوازنەوە ناو MAC، و دووبارە بگەڕێنەوە. فەهمی لە ٢١ی تشرینی یەکەم بە CTV گوتی کە ئەم ڕێکخستنە وەک «ئاڵوگۆڕێکی لە شێوەی زانکۆیی» کار دەکات. MAC ژمێریارییەکە بە جیاکارانە وەسف دەکات و دەڵێت ستاتووی بەخێرخوازییەکەی نە ڕاگیرا و نە هەڵوەشێنرایەوە، دادگاکان ناڕەزایی ئەوانیان بە پێشوەختە ناساند. ژمێریارییەکە وەڵامی پرسێکی باجی دایەوە. ئەو پرسە ئەمنییەی هێنایە گۆڕێ تا ئێستا لە هیچ پێداچوونەوەیەکی گشتییەوە نەخراوەتەڕوو.

کەسانی تریش گەیشتوونەتە ئەنجامی هاوشێوە. لە بەیانی ڕۆژی دەستپێکردنی کەمپینەکە، National Post هەواڵی لێکۆڵینەوەیەکی نزیکەی ٢٠٠ لاپەڕەیی ئینستیتیووتی لێکۆڵینەوە لە دژایەتیی جولەکە و سیاسەتی جیهانی (Institute for the Study of Global Antisemitism and Policy) بڵاوکردەوە کە کاریگەری پەیوەست بە ئیخوان لە ڕێکخراوە بەخێرخوازییەکان، کەمپوسەکانی زانکۆ و هەڵبژاردنەکانی کەنەدادا بەدواداچوون دەکات. جۆ ئادەم جۆرج (Joe Adam George)ی فۆرەمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئاگاداری داوە کە واشنتن کێشەی ئیخوان لە کەنەدا وەک مەترسییەک بۆ ئاسایشی ئەمریکای باکوور دەبینێت.

ئۆتاوا دەبێت چی بکات

فەهمی بە وردی ڕوونی دەکاتەوە داوای چی ناکات. لە ڕاگەیەندراوی دەستپێکردنەکەدا گوتی: «ئەمە لەسەر ئامانجگرتنی موسڵمانان یان بەربەستکردنی دەربڕینی ئایینی یان سیاسیی ڕەوا نییە. ئەمە لەسەر ئەوەیە هەمان وردبینی بەسەر بزووتنەوە ئیسلامییەکاندا بسەپێنین کە بەسەر هەر ڕێکخراوێکدا دەیسەپێنین کە ئایدیۆلۆژیا، دارایی یان تۆڕەکانی لەوانەیە مەترسی بۆ کەنەدییەکان دروست بکەن.» ڕۆژنامەنووسێکی موسڵمانی مەصری-کەنەدی کە ئەم ئاخاوتنە دەخاتە ڕوو، بە ئاسانی ناتوانرێت وەک کەسێکی ڕق‌لەدڵ و پێشداوەریکەر ڕەت بکرێتەوە، و هەر ئەمەش بەتەواوی ئەو هۆکارەیە کە کەمپینەکەی گرنگ دەکات. سێ شت لێرەوە دەردەچن.

یەکەم، ئۆتاوا دەبێت ئەو پێداچوونەوەیە ڕاسپێرێت کە فەهمی داوای دەکات، گشتی، هەمەلایەنە، و لەسەر نموونەی بەریتانیا. فەهمی بە CTV گوت کە کاتێک ئەمە هەبوو، لێکۆڵەران دەتوانن «گواستنەوەی پارە» و «ئەو ئەندامانەی دێن و دەچن» ڕەچاوی بکەن.

دووەم، ئۆتاوا دەبێت هەر لقێکی ئیخوان کە واشنتن ناوی لێناوە بەپێی ستانداردی لیستکردن لە بڕگەی ٨٣.٠٥ی یاسای تاوانەکان (Criminal Code) تاقی بکاتەوە. کەنەدا پێشتر حەماسی لە لیستدا هەیە. ئەو لقانەی کە واشنتن بەهۆی پاڵپشتی حەماس ناوی لێناون، شایانی هەمان لێکۆڵینەوەن.

سێیەم، ئۆتاوا دەبێت بودجەی بۆ ئەو کارە پێشگیرییە دابین بکات کە فەهمی لە بەریتانیا لێکۆڵینەوەی لێکردووە: دەستێوەردانی زوو، ڕاهێنانی تاک بە تاک، و ئەو زانیاریی ئایینییەی کە ڕێگە بە ڕاوێژکارێک دەدات وەڵامی ئەو ڕاوکەرە بداتەوە کە دەقی پیرۆز دەشێوێنێت.

فەهمی بە CTV گوت گەورەترین ترسی ئەوەیە بیرۆکەکانی ئیخوان لە کەنەدا «ئاسایی» ببن و بزووتنەوەیەک کە لە زۆربەی جیهانی عەرەبدا قەدەغەیە، وەرەو ئەوە بچێت کە وڵاتەکە وەک «پەناگەیەکی سەلامەت» ببینێت.

٤٣٨ ڕۆژی دا بۆ مافی ئەوەی قسەکەی بکات.

کەنەدا دەبێت وەڵامی بداتەوە.