ئایا جیهان ئامادەیە بۆ شەپۆلەکانی پەنابەرانی ئێرانی؟

ژمارەی قوربانییەکان لە ئێران بەردەوامە لە زیادبوون. ڕاپۆرتە سەرەتاییەکان دەڵێن سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی یان ئەو کرێگرتە نائێرانییانەی جۆراوجۆر کە پشتیوانییان لێدەکات، هەتا ٢٠ هەزار ئێرانییان کوشتووە، بەڵام لەوانەیە قوربانییەکان زیاتر بن، کاتێک هەواڵی شارە پارێزگاکان و شارۆچکە بچووکەکان دەگات. لە کاتێکدا لەوانەیە سەرۆک دۆناڵد ترەمپ بەڵێنی خۆی جێبەجێ بکات و بە وەڵامدانەوەیەکی سەربازی بۆ کوشتاری ڕژێمەکە هەنگاو بنێت، ڕوون نییە چی دەتوانێت بکاتە ئامانج کە لە ماوەی کورتدا ئەم کارە ڕابگرێت، بەبێ هێزی سەربازی لەسەر زەوی، ئەو هێڵە سوورەی کە ترەمپ تێی ناچێت. ئەگەر ڕابەری باڵا عەلی خامنەیی خۆی ڕانەگوازێت یان نەمرێت و سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی پاشەکشە نەکات، ئەگەری ئەوە هەیە پێش ئەوەی بارودۆخەکە ئارام بگرێت، هەزاران کەسی تر بمرن.

ئەگەر کۆماری ئیسلامی بڕووخێت، بەپێی زۆرترین ئەگەریەکان چەند ڕۆژێک، ئەگەر نەڵێین چەند هەفتەیەک، شێواوی دەبێتە زاڵ. بەڵام ئەگەر ڕژێمەکە کۆنترۆڵی بگەڕێنێتەوە، تەنها شێوازی کارکردنی دەگۆڕێت، لە کاتێکدا بەردەوام دەبێت لە سەردەمی تیرۆرەکەیدا. خامنەیی تووڕەیە و سوێندی خواردووە تۆڵە لەوانە بکاتەوە کە پێیوایە خیانەتیان لە کۆماری ئیسلامییەکەی کردووە و وەک «فەسادی سەر زەوی» و «دوژمنانی خودا» ڕەفتار دەکەن، کە هەردووکیان لە ئێراندا تاوانی سزای لەسێدارەدانن. ئەمە واتای ئەوەیە کاتێک تفەنگەکان بێدەنگ دەبن، لەسێدارەدانە گشتییەکان دەست پێدەکەن، خۆپیشاندەران بە خەنکاندنی هێواش دەکوژرێنەوە کاتێک دادگا شۆڕشییەکان فەرمان دەدەن لە جەڕەسکێ هەڵبواسرێن.

جا خەریکی دەربازبوون لە شێواوی بن یان لە سەرکوتکردن، ئەگەری ئەوە زیاد دەکات کە ئێرانییەکان هەڵدەهەن. لە سەرەتای شۆڕشی سووریا لە ٢٠١١، دانیشتوانی سووریا نزیکەی ٢١ ملیۆن کەس بوو، نزیکەی سێیەکی ئەم دانیشتوانە وەک پەنابەر ڕایانکرد بۆ ڕزگاربوون لە توندوتیژی وڵاتەکە. دانیشتوانی ئێران ئەمڕۆ زیاتر لە چوار ئەوەندەی دانیشتوانی سووریایە، بۆیە شەپۆلی پەنابەران لە ئێران، لە خراپترین ئەگەردا، دەتوانێت بگاتە زیاتر لە ١٠ ملیۆن کەس و ناوچەکە بگۆڕێت.

سووریەکان بە کۆمەڵ ڕوویان لە لوبنان و تورکیا کرد. بەڕاستی، لوبنان ئەو ناوبانگەی بەدەستهێنا کە بەرزترین ڕێژەی پەنابەری لەسەر زەوی هەبێت، بەوەی نزیکەی یەک لە هەر چوار کەس لە وڵاتەکەدا پەنابەر بوو. ئەمە تەنها کێشەیەکی مرۆیی نەبوو، بەڵکو کۆمەڵایەتی و ئابوورییش بوو. منداڵانی سووریا قوتابخانەکانیان قەرەباڵغ کرد و زیادبوونی کرێکاری هەرزان مووچەکانی داشکاند. لەبەر ئەوەی زۆرێک لە پەنابەرەکان شوقە بە کرێ دەگرت، کرێی خانوو بۆ هەمووان بەرزبووەوە. هەمان دیاردە لە تورکیاداڕوویدا، هەرچەندە لە ئاستێکی زیاتر ناوخۆیی. لەم نێوەندەدا، سەرۆکی تورکیا ڕەجەب تەیب ئەردۆغان پەنابەرەکانی کردە چەک، بەوەی هەڕەشەی لێکرد لافاوی کۆچبەران بەڕەڵا بکات، ئەگەر بەرپرسانی ئەورووپی ڕازی نەبن بەو کۆمەڵە داواکارییەی کە بەردەوام دەگۆڕان.

ئەگەر ئێرانییەکان لە سەرکوتکردن یان شەڕی ناوخۆ ڕابکەن، کاریگەرییەکە لەسەر دەوڵەتە دراوسێکان گەورەتر دەبێت. کاتێک سووریا کەوتە شێواوییەوە، ئەو ئیمارەتە عەرەبییە نەوتی و دەوڵەمەندانە پەنابەرەکانیان ڕەتکردەوە، بۆیە ئەوانیش ڕوویان لە تورکیا و لوبنان کرد و بەردەوام بوون بە تێپەڕین لە دەریای ناوەڕاست بۆ ئەورووپا. هەمان دەوڵەتانی کەنداو دیسان ئێرانییەکان ڕەت دەکەنەوە، بەڵام لەوانەیە نەتوانن وەک پێشتر بە ئاسانی دووریان بخەنەوە. بۆ سووریەک گەیشتن بە عەرەبستانی سعوودی واتای بەزاندنی ئوردن بوو، وڵاتێک کە بە توندی سنوورەکانی خۆی پاراستووە. بۆ ئێرانییەک گەیشتن بە عەرەبستانی سعوودی، ئیمارات یان عومان تەنها بەلەمێکی خێرا، گەلۆنێک بەنزین و چەند کاتژمێرێک دەوێت.

کاریگەرییەکەیان وەک ئەمە ببینە: کوەیت نزیکەی ١.٥ ملیۆن هاوڵاتی کوەیتی هەیە و لەوانەیە دوو ئەوەندەی ئەو ژمارەیە کرێکاری بیانی لەو وڵاتەدا بن. دانیشتوانی خووزستان، ئەو پارێزگا دەوڵەمەندەی نەوتی کە کەمتر لە ١٠٠ میل لە کوەیتەوە دوورە، ئەویش ٥ ملیۆن کەسە. ئەگەر بە کۆمەڵ ڕابکەن، قەیرانەکە لە کوەیت زۆر گەورە دەبێت. ئەمەش بخە سەر ئەوەی کوەیت لە پێشترەوەش بە ململانێی تائیفی لەناو دانیشتوانەکەیدا دەستەوگریمانەیە، و هاتنە ژوورەوەی ئێرانییەکان دەکرێت ببێتە هۆی توندوتیژی. هەمان شت دەکرێت ڕاست بێت بۆ پارێزگای ڕۆژهەڵاتی دەوڵەمەندی نەوتی عەرەبستانی سعوودی کە، وەک کوەیت، لەوانەیە ٣٠ لەسەدی شیعە بێت.

شەپۆلەکانی پێشووی سەرکوتکردن بە شێوەیەکی زۆرتر کورد و بەلوچیی ئێرانیان کردووەتە ئامانج، چونکە هەردووکیان کەمینەی نەتەوەیی و تائیفین. کۆماری ئیسلامییەکی بەھێزبووەوە کە لە پێناوی تۆڵەسەندنەوەدایە، لەوانەیە ببێتە هۆی شەپۆلی پەنابەری کورد بۆ ناو عێراق و بەلوچیش بەرەو پاکستان ڕابکەن، شوێنێک کە یاخیبوونێکی بەلوچی لە ئاستی نزمدا پێشتر بەردەوامە. سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی پێشتر مووشەکی بالیستیکی لە کەمپ و نیشتەجێبوونەکانی کوردی ئێرانی لە کوردستانی عێراق داوە، ئەم جۆرە ئامانجگرتنە زۆر زیاتر دووبارە دەبێتەوە. هەوڵەکانی ئێران بۆ فشارخستنە سەر یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بۆ ئەوەی فەرمانەکانی جێبەجێ بکات، دەکرێت توندتر ببێت و ببێتە هۆی لێکترازانێکی زیاتر لە نێوان لایەنە کوردییەکەی خێزانی تاڵەبانی و ئەمریکا. هەرچەندە ئێرانییەکان پێویستیان بە ڤیزایە بۆ چوونە ناو عێراق، سنوورەکە لێوازە و چاودێریی قورسە. لەم نێوەندەدا، کوردستانی عێراق هێشتا ڕێگە بە چوونەژوورەوەی بێ ڤیزا دەدات بۆ خاوەن پاسپۆرتە ئێرانییەکان.

قەفقاسیش لەم بارودۆخە بەدەر نابێت. لە ماوەی شەڕی دوانزە ڕۆژەیی لەگەڵ ئیسرائیل لە حوزەیرانی ٢٠٢٥، سەدان خێزانی ئێرانی ڕایانکرد بۆ ناو ئەرمەنستان، ئەوان بە زۆری لە چینی سەرەوەی ناوەڕاست بوون یان خاوەن دوو هاوڵاتیبوون لەگەڵ وڵاتانی ئەورووپی، تەنها دەیانویست بە سەلامەتی چاوەڕێی کۆتایی شەڕەکە بکەن، و بە خێرایی گەڕانەوە بۆ ئێران. شەپۆلێکی نوێ کە لە سەرکوتکردن یان شەڕی ناوخۆ ڕادەکات، لە ڕووی ئابوورییەوە فشار دەخاتە سەر ئەرمەنستان، بەتایبەتی لە کاتێکدا هێشتا هەوڵ دەدات کۆچبەرانی ڕووسی و ئۆکرانی هەڵبمژێت و بەرگەی ئابڵۆقەیەکی ئابووری لە لایەن ئازەربایجان و تورکیاوە دەگرێت.

ئێرانییەکان دەتوانن بەپێی داواکاری ڤیزای گەشتیاری یان بازرگانی بۆ تورکیا بۆ ماوەی هەتا ١٨٠ ڕۆژ بەدەست بهێنن، یان ڤیزای پازدە ڕۆژە لە کاتی گەیشتندا بۆ ناوچەی جیاوازبووی نەخچەوانی ئازەربایجان وەربگرن. هەردوو وڵات لافاوێک لە ئێرانییەکان وەردەگرن کە لە ناوەڕاستی سەرکوتێک یان شەڕی ناوخۆدا بەدوای ئاسایشی خێرا دەگەڕێن، مەگەر سنوورەکانیان دابخەن. لەوانەیە ئازەربایجان وا بکات، بەڵام سنووری تورکیا درێژترە و لێوازتر.

هەرچەندە ڕێککەوتننامەی پەنابەران لە ١٩٥١ ڕێگە لە گەڕاندنەوەی پەنابەران دەگرێت بۆ ئەو وڵاتانەی کە ڕووبەڕووی هەڕەشە لەسەر ژیان یان ئازادی دەبنەوە، بەڵام سەرەڕای نیگەرانیی ڕابەرانی ئەورووپای ڕۆژئاوا و گرووپەکانی مافی مرۆڤ، ڕێگە بە پەنابەران نادات مەنزڵگای دواتر هەڵبژێرن. کاتێک کۆچبەرێک سنوورێکی بەزاند و لە مەترسی دەرباز بوو، دەبێت لەو وڵاتەدا خزمەتگوزاریی پەنابەری وەربگرێت. ئەمە دیسان تورکیا دەکاتە مەنزڵگای هەڵبژێردراوی ملیۆنان پەنابەری ئێرانی. بەڵام لەگەڵ ڕووخانی دراوەکەی خۆی و هەڵاوسان، ئەردۆغان ناچار دەبێت بە دوودڵی بەرەو پێش بچێت لە وەرگرتنی ئێرانییەکان. ئەو بەرگەی سووریەکان گرت چونکە دەیتوانی عەرەبە سوننەکانی سووریا بەکاربهێنێت بۆ لاوازکردنی دانیشتوانی کورد و عەلەویی تورکیا. بەڵام پێشوازی لە شیعەکان ناکات، بۆیە بەرەو باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەورووپا پاڵیان پێوە دەنێت، بێ گوێدانە یاسای نێودەوڵەتیی پەنابەران.

کاتی ئامادەکاری بۆ شەپۆلەکانی پەنابەران پێش گەیشتنیانە. بەرهەم ساڵح، کۆمیسێری باڵای نوێی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەنابەران (UNHCR)، تەنها دوو هەفتە لەمەوبەر دەستی بە کار کرد. لەگەڵ کەمبوونەوەی بودجەکان و قەیرانێکی پەنابەری لە ئاسۆدا، لەوانەیە ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەیەکی سەخت ببێتەوە. لە کاتێکدا ترەمپ ڕاستە لەوەی سوێندی خواردووە ئێرانییەکان لە کوشتار بپارێزێت، کەمکردنەوەی بودجەی UNHCR لە ئێستادا لەوانەیە بارودۆخێکی خراپ خراپتر بکات.