بەربەستی دەریایی ترەمپ دەکرێت لە ئابووری و چاکبوونەوەی سەربازی ئێران بدات
ئەم بەربەستە ڕۆژانە نزیکەی ٢٨٠ ملیۆن دۆلار لە داهاتی هەناردەی ئێران دەبڕێت و ١٦٠ ملیۆن دۆلاری تری هاوردەکان تێکدەدات.
پرسیاری ئەوەی کە ئایا ئەگەر دانوستانەکان تێکبچن جەنگ لە نێوان ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکاندا دووبارە دەستپێدەکاتەوە، ڕەهەندێکی نوێی وەرگرتووە دوای ئەوەی فەرماندەیی ناوەندی ئەمەریکا ڕایگەیاند کە لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢٦ەوە، هەموو هاتوچۆیەکی دەریایی بۆ بەندەرەکانی ئێران و لێیانەوە ئابڵوقە دراوە. ئەم هەنگاوە جۆرێک لە گوشاری سەربازیی بەردەوام دەهێنێتە کایەوە کە هێشتا نەگەیشتووەتە ئاستی دەستپێکردنەوەی هێرشە ئاسمانییەکان، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا مەترسییەکی ڕوونی بەرزبوونەوەی پەڵەقاژەی لەگەڵدایە. ئەمەش ئاماژەیە بەوەی لەوانەیە سەرۆک دۆناڵد ترەمپ پێی باشتر بێت گوشاری ئابووری و ستراتیژی لەسەر تەهران توندتر بکاتەوە، نەک دەستبەجێ بگەڕێتەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیی ڕاستەوخۆ.
وەزیری دەرەوەی ئێران، عەباس عەراقچی، بە وەڵامدانەوە تاوانی شکستی دانوستانەکانی ئیسلامئابادی لە ١٠ی نیسان خستە ئەستۆی لایەنی ئەمەریکی. لە پۆستێکدا لە ئێکسدا نووسی: «لە دانوستانی چڕ لە بەرزترین ئاستدا لە ٤٧ ساڵی ڕابردوودا، ئێران بە نیازپاکییەوە لەگەڵ ئەمەریکا کاری کرد بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ. بەڵام کاتێک تەنها بە بژمێک لە ‘لێکتێگەیشتنامەی ئیسلامئاباد’ دوور بووین، ڕووبەڕووی زۆرخوازی، گۆڕینی مەرجەکان و ئابڵوقە بووینەوە.»
ئەگەر سەرکەوتوو بێت، ئەم ئابڵوقەیە زۆرینەی هەناردەکانی ئێران دەخنکێنێت، لەوانە نزیکەی ١.٥ ملیۆن بەرمیل نەوتی خاو و بەرهەمە لاوەکییەکانی. ئێران هەروەها پێترۆکیمیایی، پۆڵا و کاڵای تر لە بەندەرە باشوورییەکانییەوە هەناردە دەکات و زۆرینەی هاوردەکانیشی لە هەمان شوێنەوە وەردەگرێت. دانەوێڵە، پەیین و کاڵا و ماددەی پێویستی تر بە کەشتی دەگوازرێنەوە بۆ ئەو بەندەرانەی کە زۆربەیان لە تەنگەی هۆرمز و ناو کەنداوی فارسدان. بەندەرەکانی سەر کەنداوی عومان توانایەکی سنوورداریان هەیە.
ئابڵوقەکە زیانێکی قورسی ئابووری بە ئێران دەگەیەنێت، ڕۆژانە نزیکەی ٢٨٠ ملیۆن دۆلار لە داهاتی هەناردە دەبڕێت و هەروەها ١٦٠ ملیۆن دۆلاری تر لە هاوردەکان تێکدەدات. ئەمە دەکاتە کاریگەرییەکی کۆکراوەی نزیکەی ٤٣٥ ملیۆن دۆلار لە ڕۆژێکدا، یان نزیکەی ١٣ ملیار دۆلار لە مانگێکدا.
لاوازیی ئێران بەرچاوە. زیاتر لە ٩٠ لەسەدی بازرگانی ساڵانەی ئێران کە ١٠٩.٧ ملیار دۆلارە، بە کەنداوی فارسدا تێدەپەڕێت، لە کاتێکدا نەوت و غاز نزیکەی ٨٠ لەسەدی داهاتی هەناردە دروست دەکەن و ٢٣.٧ لەسەدی بەرهەمی ناوخۆیی گشتی پێکدەهێنن. تەنها دوورگەی خارک بە خەمڵاندن ساڵانە نزیکەی ٥٣ ملیار دۆلار دەهێنێت، هەرچەندە ژمارەی گشتیتر بۆ داهاتی وزە ساڵانە لە ٧٠ ملیار دۆلار تێدەپەڕێت.
جگە لە ئێران، گەورەترین کاریگەری لەسەر چین دەبێت، کە بەنزیکەیی هەموو نەوتی خاوی ئێران هاوردە دەکات. ڕووسیا سەرچاوەیەکی جێگرەوەیە، بەڵام زۆرێک لە توانای هەناردەکردنی بەهۆی هێرشە درۆن و مووشەکییەکانی ئۆکرانیاوە شەل کراوە.
ئابڵوقەکە گوشارێکی دەستبەجێ دەخاتە سەر تەهران، کە لە ٢٠١٨ەوە ڕووبەڕووی قەیرانێکی ئابووری بووەتەوە، کاتێک ترەمپ لە ڕێککەوتننامەی ناوکی ٢٠١٥ دەرچوو و سزای ئابووریی بەرفراوانی سەپاند. لەو کاتەوە، دراوی ئێران چل ئەوەندە داڕووخاوە، لە ٤٠,٠٠٠ ڕیاڵ بەرامبەر یەک دۆلار لە سەرەتای ٢٠١٨ەوە بۆ ١.٦ ملیۆن لە ٢٠٢٦.
لە ١١ی نیسان، دوو وێرانکەری ئەمەریکی بە تەنگەکەدا ڕۆیشتن، لە هەنگاوێکدا کە ئاماژە بوو بۆ هەوڵی ئەمەریکا بۆ کردنەوەی هێواشهێواشی ئەم گوزەرگە گرنگە، لە کاتێکدا بەندەرەکانی ئێران دەکرێت دەستنەکەوتوو بن.
ئێران، کە هێزی دەریایی خۆی لەدەستداوە، لەو بارەدا نییە کە ئابڵوقەی ئەمەریکا بخاتە ژێر پرسیارەوە، بەڵام کێشەکە ئەوەیە چین چۆن کاردانەوە دەنوێنێت ئەگەر کەشتییەکانی لەلایەن هێزی دەریایی ئەمەریکاوە بوەستێنرێن یان بپشکنرێن. بڕێکی بەرچاوی چەک یان سووتەمەنی مووشەک ناتوانرێت بە ئاسمانەوە بگوازرێتەوە، بەڵام چین دەتوانێت کەشتیوانێکی سێبەری ئاراستە بکات بەبێ هیچ پەیوەندییەکی ئاشکرای چینی. ئەمە ڕێگە بە چین دەدات بە شێوەیەکی باوەڕپێکراو نکۆڵی بکات، بەڵام هەروەها دەکرێت ڕێگە بە هێزی دەریایی ئەمەریکا بدات کە کەشتییەکان بوەستێنێت بەبێ ئەوەی مەترسیی ڕوودانی ڕووداوێک لەگەڵ چین دروست بکات.
جگە لە خستنە سەر گوشار بۆ ئابووری ئێران، ئابڵوقەکە دەتوانێت ڕێگری لەوە بکات کە ئێران تواناکانی خۆی لە بواری سەربازیدا بنیات بنێتەوە، دوای ئەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان ١٣,٠٠٠ ئامانجی لە چل ڕۆژی هەڵمەتی ئاسمانیدا بۆردومان کرد. ئەگەر ترەمپ نیازی ئەوەی نەبێت هێرشە ئاسمانییەکان دووبارە دەستپێ بکاتەوە، لەوانەیە تەهران هەوڵ بدات هێزە مووشەکییەکانی و بەرگرییە ئاسمانییەکانی دووبارە بنیات بنێتەوە. ئابڵوقەیەکی دەریایی یارمەتی دەدات ئەو هەوڵانە کۆسپدار بکرێن.