تورکیای شرۆدینگەر

سەرۆک دۆناڵد ترەمپ و سەرکردەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە پەلە لە پێناوی وەڵامدانەوە بە داگیرکردنی موخا لەلایەن حوسییەکانەوە دەچنە پێشەوە، کە بەندەر و شارۆچکەیەکی بچووکە و لەسەر باب المەندەب دابەشبووە، ئەو تەنگانە ستراتیژییەی کە دەستڕاگەیشتن بە دەریای سوور کۆنتڕۆڵ دەکات.

میسر لە مەیدانی ڕکابەریدا دێتە ناو یارییەوە. دوای ئەوەی ملیاران دۆلار خەرج کرا بۆ ئەوەی میسر بەسەرپێ بمانێت، میرزادەی تاجدار لە عەرەبستانی سەعوودی، محەمەد بن سەلمان، ئێستا داوای گەڕاندنەوەی قازانجی وەبەرهێنانەکەی دەکات. ئەمە دەکرێت واتای دروستبوونی بنکەیەکی سەربازیی میسری لە نزیکی یەنبوع بدات، کە سەرەکیترین تێرمیناڵی هەناردەکردنە لە دەریای سوورە. قاهیرەش، بە سروشتی خۆی، جگە لە بەخشش و ڕەحمەتی ڕیاد، زۆر شتی تر هەیە کە لە مەیداندا لێی پەیوەستە.

پەیمانی مەککەی بن سەلمان، ڕێککەوتنێکی بەرگریی هاوبەش لەگەڵ سعودیە، پاکستان و تورکیا کە تەنها مانگی ڕابردوو کۆتایی پێهات، هەروەها لەسەر ئەجێندای گفتوگۆدایە. لە کاتێکدا بن سەلمان هەوڵیدا ئەمریکا شەرمەزار بکات و ئاماژە بە کۆتاییهاتنی دەسەڵاتی چەتری بەرگریی ٨٠ ساڵەی ئەمریکی-سعودی بدات، هێشتا ڕوون نییە ئایا پاکستان و تورکیا بۆ بەرگریکردن لە سعودیە دەهێن یان نا.

لە کاتێکدا هەندێک گفتوگۆ لەسەر بنکەیەکی تورکی لە باکووری سعودیە کراوە، ئەمە یارمەتیی سعودیە نادات لە دژایەتی حوسییەکاندا. بن سەلمان دەزانێت سەرۆکی تورکیا، ڕەجەب تەیب ئەردۆغان، زۆر گرنگی بە سعودیە نادات، جگە لەو ئارەزووەی کە مەککە و مەدینە نێودەوڵەتی بکات و دەوری تورکیا بە دەوری ئیسرائیلدا بەهێز بکات.

هەرچەندە سعودیە ڕاستەوخۆ لە نێوچاوانی حوسییەکاندایە، ئەم قەیرانە هەروەها ئەفسانەی هێزی سەربازیی تورکیا دەردەخات. لەسەر کاغەز، تورکیا بەهێزە. سەرکردەکانی ناتۆ ناڕازی دەبن لەوەی تورکیا لەسەر داگیرکردنی قوبرس و هەڵسوکەوتە پڕۆڤۆکاتیڤەکانی دژی یۆنان لە دەریای ئێگە و ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاستدا بخرێتە ژێر لێپرسینەوە، چونکە لەسەر کاغەز، دووەم گەورەترین سوپای ناتۆی هەیە.

جگە لە هێزە زمینییەکانی، ئەردۆغان ماوەیەکی درێژە بانگەشەی «نیشتمانی شین» دەکات، کە سیاسەتێکی دەریایی داواکاری خاکە و هاوکاتە لەگەڵ بەرفراوانکردنێکی بەرچاو لە نێوی دەریایی تورکیا لە دەریاکانی ڕەش، ناوەڕاست و ئێگە. تورکیا هەروەها شوێنپێی سەربازیی فراوانتری خۆی زیاد کردووە، بنکە دروست دەکات و لە هەندێک حاڵەتدا فڕۆکە لە قوبرسی داگیرکراو، سووریا، قەتەر و سومال دادەنێت. هێزی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی تورکیا ترسناکە.

بەپێی ڕاپۆرتەکان بن سەلمان داوای یارمەتیی ئەمریکای کردووە، و هەرچەندە ڕاگەیاندنی فرۆشتنی فڕۆکەی F-35 Joint Strike Fighter گرنگە، بەرامبەر حوسییەکان بێواتایە، چونکە ساڵانێک دەخایەنێت هەتا ڕاهێنان و گەیاندن ئەنجام بدرێت، تەنانەت ئەگەر کۆنگرێسیش ڕێی لێ نەگرێت.

گەورەترین دەستەی سەربازیی تورکیا لە دەرەوەی وڵات ئێستا لە سوماڵدایە. تورکیا بنکەیەکی ئاسمانی لەو وڵاتەدا دروست دەکات، بنکەیەکی گەورەی دەریایی هەیە، و کۆنتڕۆڵی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی مەقدیشۆ دەکات. لە دە ساڵی ڕابردوودا، تورکیا هەزاران ئەندامی هێزە تایبەتەکانی لە سومال ڕاهێنان پێکردووە.

کەواتە، بۆچی ئەردۆغان بە بەکارهێنانی نێوی دەریایی، فڕۆکە بێفڕۆکەوان و هێزە تایبەتەکانی تورکیا نایەت بۆ بەرگریکردن لە بن سەلمان و یارمەتیدانی کراوەهێشتنەوەی باب المەندەب؟ لە زۆربەی سەدەکانی شازدەیەم و نۆزدەیەمدا، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی فەرمانڕەوایی کەنارەکانی تیهامەی یەمەنی دەکرد، کە ئێستا لەژێر گەمارۆدایە. لە کاتێکدا ئەردۆغان ئاماژە بە پێشینەی عوسمانی دەکات بۆ ڕەوایەتیدان بە ئامادەبوونی تورکیا لە سومال، مێژووی بەهەڵە خوێندووەتەوە. عوسمانییەکان هەرگیز نەگەیشتنە سومالی ڕاستەقینە؛ لە جیاتی ئەوە، هەرێمی عەودەلی باکووری ڕۆژئاوای سوماڵیلاندیان کۆلۆنیالی کردبوو.

هۆکاری ئەگەری ئەوەی ئەردۆغان بە شێوەیەکی واتادار یارمەتی نادات، ئەوەیە کە هێزی تورکیا لە نادیاریی توانای سەربازییەکەیدایە. بەڵێ، تورکیا دەتوانێت بانگەشەی ئەوە بکات کە هێزێکی زلهێزە کاتێک جووتیارە کوردە بێچەکەکان بۆردومان دەکات، بەڵام ئەگەر سوپای تورکیا بەڕاستی بەهێز بووایە، لە شۆڕشێکی زیاتر لە ٤٠ ساڵەدا لەگەڵ کوردەکان شتێکی جیاواز لە بنبەست بەدەست دەهێنا.

پاککردنەوە سیاسییەکان، کە لەوانە یەک لە هەر پێنج فڕۆکەوانی ڕاهێنراوی F-16 زیندانی کراوە و زۆربەی بەرزترین پلەداران گۆڕدراون، واتای ئەوەیە کە سوپای تورکیا تەنها قەلافێکی بەتاڵە. جەنەڕاڵەکانی ئەردۆغان دەتوانن وەک تاووس ڕووناکی بخۆیان بدەن، بەڵام هیچ ئاماژەیەک نییە کە توانای شەڕکردنیان پاراستبێت. نێوی دەریایی تورکیا لەوەش خراپترە. دەتوانێت کەشتییە بێچەکەکانی گەڕانی زەلزەلەیی نەوت بێزار بکات، بەڵام ناتوانێت بجەنگێت. هێزی تورکیا لە توانای خۆیدایە بۆ ئەوەی بەتاڵیی سوپاکەی ئاشکرا نەکات.

هەروەک چۆن ئێروین شرۆدینگەر بەناوبانگ تاقیکردنەوەی بیریی «پشیلەی شرۆدینگەر»ی داهێنا، کە تێیدا پشیلەیەک لە سندووقێکدا نە زیندوو بوو نە مردوو هەتا چاودێرێک دۆخەکەی پشتڕاست نەکردایەوە، ئەمڕۆ ئەردۆغان سەرۆکایەتیی تورکیای شرۆدینگەر دەکات. بانگەشەی توانای سەربازییەکەی لەسەر تاقی‌نەکردنەوەی ئەو توانایە دانراوە. ئەردۆغان هێزە تورکییەکان بۆ باب المەندەب نانێرێت، چونکە لە شکست دەترسێت و لەوەش دەترسێت کە جیهان دان بەوەدا بنێت کە هەڵقوڵانەکانی هیچ شتێک نین جگە لە قسەی بەتاڵ.