ئێران لە کشانەوە لە ڕێککەوتننامەی نەبڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی دەکۆڵێتەوە

سیاسەتدانان و ڕۆژنامەنووسانی ئێران دووبارە گفتوگۆیان لەسەر دۆخی ئێران لە ناو ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمی و پابەندبوونی بە ڕێککەوتننامەی نەبڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی (NPT) دەستپێکردووەتەوە. لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦، ئەحمەد نادری، ئەندامێکی ناوەندڕەوی سەرکردایەتی پەرلەمان، پێشنیاری کرد کە لەوانەیە ڕێبەری باڵا موجتەبا خامنەیی فەتوای باوکی کۆچکردووەکەی دژ بە چەکی ئەتۆمی پێداچوونەوەی بۆ بکات. پاشان لە ٢٤ی تشرینی یەکەمدا، جەبهەی توندڕەوی پایداری، بە سەرکردایەتی سەعید جەلیلی، دانوستانکاری پێشووی دۆسیەی ئەتۆمی، ڕاگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە و داوای کشانەوەی ئێران لە ڕێککەوتننامەکە کرد. ڕاگەیەندراوەکە ڕەخنەی لە سیستەمی دوو-ئاستیی ڕێککەوتننامەکە گرت کە وڵاتان بە «هەیە» و «نییە» دابەش دەکات، و ئاماژەی بەوەدا کە جەنگە نوێکان دەیسەلمێنن ئێران پێویستی بە چەکی ئەتۆمی هەیە بۆ وەڕێگرتن.

لە ٣١ی تشرینی یەکەمدا، سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی، موحسین ڕەزایی، کە بە شێوەیەکی کارا بەرپرسی سەرەکی ئاسایشی نیشتمانیی ئێرانە، بە تەلەفزیۆنی نیشتمانی ڕاگەیاند کە داهاتووی ئێران وەک لایەنێک لە ڕێککەوتننامەکە نادیارە. سیاقەکە وا دەردەخات ئەوە قسەیەکی نەلەبارحسابکراو بووە، کە ڕەزایی هەوڵیدا دواتر لێی پاشگەز ببێتەوە. لە چاوپێکەوتنە سەرەتاییەکەدا، ڕەزایی شانازی دەکرد لەوەی ئێران لە دانوستان لەگەڵ جێگری سەرۆک جێ. دی. ڤانس چۆن نەجوڵاوە. ڕەزایی ڕوونیکردەوە ڕوانگەی ئێران لە گفتوگۆ لەسەر پرسی ئەتۆمی چییە: «ئێمە سەرەتا باسی مافەکانمان دەکەین، نەک ئەوەی سنووردارکردن بەسەر خۆماندا بسەپێنین.» وتیشی «هەر وڵاتێک کە لایەنی NPT بێت ٢٢ مافی هەیە. … لەوانەیە بیانەوێت دیسان جەنگ دەستپێبکەن، و ئەوە ڕوون نییە کە دوای جەنگێک لە NPT بمێنینەوە، بەڵام تا ئەو کاتەی تێیدا بین، ٢٢ مافمان هەیە و داوایان دەکەین.»

ڕەزایی زیادیکرد کە دۆکتڕینی ئەتۆمیی ئێران تا ئێستا نەگۆڕاوە. لە ١ی تشرینی دووەمدا، وەزیری دەرەوە عەباس عەراقچی دووبارە گوتی، «ئێران ئەندامی ڕێککەوتننامەی نەبڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمییە، و پابەندبوونەکانی خۆی لەژێر ئەم ڕێککەوتننامەیەدا دەپارێزێت»، و زیادیکرد کە پەیوەندیی ئێران لەگەڵ ئاژانسەکە هێشتا ناخۆشە. بەڵام زیانەکە لەو پێشەوە ڕوویدابوو.

بەڵام، ئێستا ڕیزێکی بەرفراوان لە بەرپرسانی ئێرانی بانگەشە بۆ کشانەوە دەکەن. وەزیری دەرەوەی پێشوو مەنوچێهر موتەکی، سکرتێری ئەنجومەنی تەشخیسی بەرژەوەندی نیزام موحسین عەڕاقی، و زۆرێک لە ئەندامانی پەرلەمان داوا دەکەن پڕۆژەیاسایەک بخرێتە سەر کاروباری ڕۆژ بۆ کشانەوە لە ڕێککەوتننامەکە. موتەکی، کە لە پەرلەماندایە، تەنانەت بانگەشەی ئەوەی کرد کە هەموو ٢٩٠ ئەندامی پەرلەمان واژووی لەسەر جێهێشتنی ڕێککەوتننامەکە دەکەن، ئەگەر خامنەیی لەگەڵیدا بێت.

ماڵپەڕی ڕیفۆرمخوازی ڕووداد٢٤ (Rouydad24) سەرنجی دا، «داواکردنی جێهێشتنی NPT چیتر سنووردار نییە بە چەند ئەندامێکی پەرلەمان»، و زیادیکرد، «لە مینبەری نوێژی هەینی و تەلەفزیۆن و ڕادیۆی نیشتمانییەوە تا ئەنجومەنی [تەشخیسی بەرژەوەندی]، بە بێسوودی دەزانن.» ڕووداد٢٤ لە ڕابردوودا بە زۆرترین ئەگەردا دژی کشانەوە دەبوو، بەڵام ئێستا ئاوازێکی دیکەی هەیە. لەبری ئەوە، ئاگاداری دەداتەوە لە بڕیارێکی پەلەپەل، و ئامۆژگاری دەکات کە «ئەگەر دۆکتڕینی ئەتۆمیی ئێران بگۆڕێت»، ئەو بڕیارە دەبێت ئەنجامی لێکدانەوەی جددی بێت.

هێشتا دەنگی دژ بەم ڕێڕەوە هەن. ئەحمەد بەخشایش ئەردەستانی، کە ئەندامی لیژنەی ئاسایشی نیشتمانیی پەرلەمانە، ئاگاداری دایەوە کە ئەم هەنگاوە لەوانەیە ئاماژە بەوە بکات کە ئێران بەرەو چەکی ئەتۆمی دەڕوات. لە ئەنجامدا، «کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەتوانێت دژی ئێران مانۆڕ بکات.» عەلی جەننەتی، وەزیرێک لە حکوومەتی ڕووحانی کە لەگەڵ هەموو لایەک نزیکە و کوڕی پیاوە ئایینییە بەهێزەکە ئەحمەد جەننەتییە، ڕای خۆی دەربڕی، «ئەو کەسانەی دەڵێن ئێران دەبێت لە NPT دەربچێت نازانن ئەم قسەیە تا چ ڕادەیەک دژی بەرژەوەندییە نیشتمانییەکانە.» ئاگاداریشی دایەوە، «تەنانەت باسکردنی هەڵەیە، و بە سروشتی خۆی جەنگێکی دیکە بەسەر وڵاتدا دەسەپێنێت.»

خەبەر ئۆنلاین (Khabar Online)، کە لە دامەزراوەکانی ئاسایشەوە نزیکە، ئاگاداری دەداتەوە کە کشانەوە لە ڕێککەوتننامەکە بۆ ئێران گران تەواو دەبێت، هەرچەندە زیاد دەکات کە لەوانەیە تێچووەکان شایانی پاداشتەکە بن. بەڵام گرنگتر لە هەموو شتێک، تێبینی دەکات کە سیاسەتی ئێران نەگۆڕاوە، هەرچەندە گۆڕانکارییەکانی سیاسەتی هەرێمی لەوانەیە ببنە هۆی گۆڕینی سیاسەتی ئێران سەبارەت بە چەکی ئەتۆمی.

سێ گۆڕاوی نوێ هەن کە دەبێت لەبەرچاو بگیرێن. یەکەم، خامنەیی وریایی باوکی نییە؛ دووەم، ئێران خۆی بە ئەنجامی دوو جەنگە نوێکەدا بەرەوڕووی مەترسی دەبینێت، بەڵام هەروەها وادەبینێت وەڕێگرتنی ئەمەریکا ئەمڕۆ لاوازترە دوای شکستی ئەوەی سەرکەوتنێکی قەتعی دەستەبەر بکات؛ سێیەم، لە خوارەوەی ئێلیتی ڕژێم، ڕای گشتی بەرەو بڵاوبوونەوە دەچێت. پاسەوانە کۆنەکان کە ئێستا دەسەڵاتیان بەدەستەوەیە، وەک ڕەزایی و عەراقچی، هێشتا پشتگیری بیرۆکەکەیان نەکردووە، بەڵام لەوانەیە لەژێر فشاری بەشەکانی دیکەی ڕژێمدا پێویست بکات وا بکەن.