ڕۆژئاوا و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ دەبێ یاری حیزبایەتی لەسەر سودان کۆتایی پێ بهێنن

تەنانەت پێنج ساڵێک و کەمێک لەمەوبەر، لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١، گشتی ئەبدولفەتاح ئەلبورهان، فەرماندەی هێزە چەکدارەکانی سودان، و محەمەد حەمدان دەقەلۆ، ناسراو بە حەمیدتی، سەرکردەی هێزەکانی پاڵپشتی خێرا، حکوومەتی گواستنەوەی مەدەنی بە سەرۆکایەتی سەرۆک وەزیران عەبدوڵا حەمدۆک ڕووخاندن، کە دوای شۆڕشێکی گەلییەوە دامەزرابوو. دواتر، ئاڵۆزییەکان لەنێوان هەردوو گشتییەکەدا توندتر بوون و لە نیسانی ٢٠٢٣دا سودانیان خستە ناو شەڕەوە، لەگەڵ ئەوەشدا پاشماوەکانی ڕژێمی ئیسلامیی پێشوو ڕۆڵێکی سەرەکییان لە هەڵگیرساندنی ململانێکەدا بینی. ئەو شەڕە بووەتە گەورەترین کارەساتی مرۆیی لە جیهاندا. هەروەها قوربانی شتێکی گەورەترە، پاشەکشەی ئەو ڕێکخستەیەی کە دەبووایە وڵاتانی وەک وڵاتی من لە کاتێکدا دەکەون بگرێتەوە.

دامەزراوە ئەوەیەکان کە بۆ وەستاندنی شەڕێکی وەک شەڕی سودان دروست کراون، ئیفلیج بوون، و ئێستا یەک پایتەخت دەتوانێ بڕیار بدات ئایا هەر کاردەکەن یان نا. لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٤دا، ڕووسیا ڤیتۆی بڕیارنامەیەکی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکانی کرد کە بەریتانیا پێشکەشی کردبوو و تەنها داوای پاراستنی سڤیلیانی دەکرد. ئەو ١٤ ئەندامەی دیکە دەنگی «بەڵێ»یان دا. ئەو ئەمبارگۆیەی چەک کە دەیتوانی شەڕەکە بخنکێنێ، لەو کاتەوە وەستاوە، هەرچەندە کەم کەس هەیە ڕەت بکاتەوە کە چەکی دەرەکی ئاگرەکە بەردەوام دەهێڵێت. یەکێتی ئەفریقا باشتر نەبوو، کاتێک ئەنجومەنی ئاشتی و ئاسایشی لە شوباتی ڕابردوودا لەسەر سودان کۆبووەوە، مشتومڕەکە لەسەر وەستاندنی چەکەکان نەبوو، بەڵکو لەسەر ئەوە بوو کە کام لایەن شایەنی ئەوەیە بە «یاسایی» ناوببرێت.

سودان هەمیشە لەبیرکراو نەبووە. بۆ ماوەی سێ دەیە، لە واشنتن بووەتە بابەتێکی دەگمەنی هاوبەشی هەردوو حیزب. دیموکراتەکان و کۆماریخوازەکان لەسەر شەڕی ناوخۆی باشوور، جینۆسایدی دارفور، و دیکتاتۆریەتی ئیسلامیی عومەر ئەلبەشیر هاوشانی یەکدیتر ڕادەوەستان. شەڕی ئەمڕۆ هەمان ڕەگ و ڕیشە و هەمان ترسناکییەکانی ئەو شەڕانەی هەیە. ئەوەی گۆڕاوە سودان نییە، بەڵکو ڕۆژئاواست، لەوێدا سیاسەتی دەرەوە بووەتە بەرەیەکی دیکەی شەڕی کولتووری ناوخۆیی، و ململانێ دوورەکانیش بەو پێوانەیە دەخوێنرێنەوە کە چی لەسەر سیاسەتی ڕۆژئاوا دەڵێن، نەک بەوەی چی بەسەر ئەو خەڵکەدا دێت کە تێیدا دەژین.

لەو شەکستەوە ئەوە دەرکەوتووە کە هەندێک پێی دەڵێن «هاوپەیمانیی سوور-سەوز»، کۆئەڵیسیۆنێکی چەپی توندڕەو و ئیسلامی سیاسی کە هەڵوێستەکانی لەسەر سودان لە دەمەتەقێی ڕۆژئاوایی سەرچاوە دەگرن، نەک لە ڕاستییەکانی سودان. ئەم ڕوانینە ڕەگەکانی شەڕەکە لەناودەبات، شەش دەیە حوکمی سەربازی و داگیرکردنی دەوڵەت لەلایەن ئەلیتێکی تەنگی سەربازی-ئیسلامییەوە کە بە هێز حوکمیان دەکرد، و شەڕەکە وەک شەڕێکی نوێنەرایەتیی پەتی لە پێشبڕکێیەکی جیهانیدا پیشان دەدات. ئیڤێت کوپەر، وەزیری دەرەوەی بەریتانیا، لە شوباتدا گوتی زیاتر لە دوازدە وڵات سووتەمەنی شەڕەکە دابین دەکەن، بەڵام ئەم کەمپە تەنها چەند وڵاتێک دیاری دەکات کە لەگەڵ نەخشەی خۆی بۆ ناوچەکە دەگونجێن. و لەجیاتی ئەوەی دوو لایەنی شەڕکەر کە لە یەک پارچەن مەحکووم بکات، یەکێکیان دەپارێزێت و تەنانەت لەسەر بەکارهێنانی چەکی کیمیایی کە حکوومەتی ئەمریکا پشتڕاستی کردەوە بێدەنگ دەمێنێتەوە. تەنانەت ڕێکخراوە بەناوبانگەکانی مافی مرۆڤیش ئێستا وادیارە بە یەک چاو دەبینن.

بۆ شاردنەوەی ئەم لایەنگرییانە، بە دروشمی ئەوانەوە دەست دەگرێت کە لە سودان هیچ دەستوڕێکیان نییە. «دژە ئیمپریالیزم» لەگەڵ بورهان و هاوپیشە گشتییەکانی ناگونجێت. «سەروەری» وەک مۆڵەتێک بۆ بۆردوومانی هاوڵاتییان بەکاردەهێنرێت، نەک وەک ئەرکێک بۆ پاراستنیان. «چارەسەری سودانی» بۆ هەمان ئەو ئەفسەرانە دروشم دەکرێت کە بە پشتیوانیی دەرەکی، ئەو چارەسەرەیان ڕووخاند کە سودانییەکان لە شۆڕشی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨دا هەڵیان بژارد. نیوەڕاستییەکان خراپترین جۆری درۆن، و لەهەمووان خراپتر بۆ ئەوانەی بانگەشەی ئەوە دەکەن بە ناوی مافی مرۆڤەوە دەدوێن.

تێچووەکە بۆ سودان ڕوونە، ئەم هەڵوێستە شەڕەکەی درێژتر کردووەتەوە و تراژیدیەکەی قووڵتر. هیچ کەسایەتییەکی ناودار بەرباڵاو نەبووە بۆ داواکردنی دوو شتی هەرە سادە، شەڕەکە وەستانن و ڕێگا بە هاریکاری بدەن، چونکە سەرنج لە شوێنێکی دیکەیە. و مەترسییەکە لە سنوورەکانی سوداندا ناوەستێت. سودان خەڵاتی ئیخوان موسلیمینی جیهانییە، ئەو تاکە وڵاتەی ٣٠ ساڵ حوکمی کردووە و ئێستا دەرفەتی ئەوەی هەیە لە پشت بەرەیەکی سەربازییەوە دیسان حوکم بکات. هەندێک چەپی ڕۆژئاوایی دژایەتیی ئیخوان وەک دوژمنایەتی بەرامبەر ئیسلام دەبینن، وەک ئەوەی لە سعودیە، میسر، ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی و ئوردن موسڵمانتر بن، کە هەموویان قەدەغەیان کردووە. گەڕانەوەی ئیسلامییەکان لە خەرتووم دەبێتە مانای پەناگەیەکی تیرۆریستی لەسەر دەریای سوور، شەڕێکی ناوچەیی فراوانتر، و سەرپردەیەک بۆ ئێران و دوژمنەکانی دیکەی ڕۆژئاوا. ئێمە پێشتر ئەم فیلمەمان بینیوە، دوا جار کە ئیسلامییەکانی سودان دەوڵەتیان هەبوو، بە تیرۆر لە مانهاتن کۆتایی هات.

ئەمەش دەهێنێتمە سەر ڕاستییەکی ناخۆش بۆ حیزبگەراکانی واشنتن، هەرچی لەسەر بەرنامەی فراوانتری سەرۆک دۆناڵد ترەمپ بیربکەینەوە، ڕێبازی ئیدارەکەی بەرامبەر سودان ڕاستە و لە جیهانێکی ئاساییدا دەبوو پشتگیری هەردوو حیزبی بەدەست بهێنێت. سودانی کردە ئەولەوییەت، هەم لە وتارەکانی خۆیدا و هەم لە دیپلۆماسیی هاتوچۆی نێردەکەیدا، مەسعەد بولس. «Quad»ی دروست کرد لەگەڵ سعودیە، ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی و میسر، نەخشەڕێگایەکی بەرهەم هێنا کە سەرەڕای هەموو کۆسپێک هێشتا پاڵی پێوە دەنێت، و لەگەڵ «Quintet»ی فرەلایەن هەماهەنگی کرد. ئەم نەخشەڕێگایە لەسەر فراکسیۆنە ئیسلامییەکان ڕوون بوو و ئیسلامییەکانی لە پرۆسەی ئاشتی دوور خستەوە، بە دانپێدانان بەو مەترسییانەی دروستیان کردووە. ئاگربەستێکی مرۆییی کردە ئەولەوییەت، ڕێککەوتننامەکەی ڕەشنووس کرد و پاڵی پێوە نا. بە ڕوونی لایەنگری داهاتوویەکی دیموکراتی بۆ سودان بوو و هێڵی نێودەوڵەتیی بەرامبەر یاسایی‌کردنی کودەتای ٢٠٢١ ڕاگرت، تەنانەت لە کاتێکدا حکوومەتە ڕۆژئاواییە دیکەکان ئارام ئارام بەرەو پەسەندکردنی دەچوون، بەبێ هیچ ڕەوشێکی ئەخلاقیی ڕوون، و ئەوەی ئاشکرا کرد ئەوە بوو کە بەھای دیموکراسییان لە کوێ دەوەستێت. ڕۆڵی ئیخوانی بە ڕوونی ناوبرد و «بزووتنەوەی ئیسلامیی سودان»ی وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی دیاری کرد. بەکارهێنانی چەکی کیمیایی لەلایەن سوپا پشتڕاست کردەوە، لە هەمان کاتدا ڕکابەرەکانیانیشی بەهۆی تاوانەکانیانەوە سزادا. هەروەها، گەورەترین و هێرشبەرانەترین هەوڵی چەند ساڵی ڕابردووی خستەڕوو بۆ بڕینی هێڵەکانی دابینکردنی دەرەکیی شەڕەکە، بڕیارنامەیەکی ئەنجومەنی ئاسایش کە ئەمبارگۆی چەک بۆ هەموو سودان و هەموو لایەنەکانی تێیدا فراوان دەکات، درۆنەکانیش لەناوەوە. بە سەیرییەوە، ئەم تۆمارە لە هەندێک بەشی ڕۆژئاواوە زیاتر بە گومانەوە وەرگیراوە تا لەلایەن سودانییەکانەوە.

سودان پێویستی بەوە نییە ڕۆژئاوا لەسەر ترەمپ ڕێک بکەون. پێویستی بەوەیە ڕۆژئاوا لەسەر سودان ڕێک بکەون، وەک جارێک کردیان. ئاگربەست، کۆریدۆری کراوەی هاریکاری، کۆتاییهێنان بە چەکی دەرەکی، و گەڕانەوە بۆ قۆناغی گواستنەوەی مەدەنی کە سودانییەکان هەڵیان بژارد، داواکاریی حیزبی نین. ئەمە کەمترین شتێکە کە جیهانێکی شیاو قەرزاری ٥٠ ملیۆن کەسە. ئیدارەی ترەمپ ڕێڕەوی ڕاستی داناوە. نابێ ناچار بێت بە تەنیا پێی بڕوات.