تورکیا داواکارییەکانی لە دەریای ئێگەدا دەباتە ناو پلانە وزەییەکانی یۆنان

نزیکەی سێ ساڵ لە داوەشانەوەی تنش لە نێوان یۆنان و تورکیادا، کاریگەرییەکی کەمی هەبووە لەسەر گۆڕینی هەڵوێستی ئەنقەرە لە ئێگەدا. لە کاتێکدا تورکیا پێشتر ناکۆکییەکانی لەسەر دوورگە یۆنانییەکان و ئاوە ناوخۆییەکان چڕ دەکردەوە، ئەمڕۆ داواکارییەکانی بۆ بوارە نوێیەکانی چالاکیی یۆنان دەکێشێتەوە، وەک کێڵگەی بای دەریایی، پارکی دەریایی و کێبڵی کارەبا.

ئەمە گرنگە، چونکە پڕۆژە وزەییەکان دەتوانن داواکارییەکانی سەروەری و دەسەڵاتی یاسایی بە شێوەیەکی کردەیی جێبەجێ بکەن. بۆ نموونە، یۆنان ناتوانێت کێڵگەیەکی بای دەریایی پەرەپێ بدات بەبێ ئەوەی بڕیار بدات لە کوێدا دەسەڵاتی مۆڵەتدانی هەیە. تورکیا بەرژەوەندی لەوەدایە ئەم جۆرە چالاکییە ڕووبەڕوو بکاتەوە پێش ئەوەی ببێتە ڕێکارێکی جێگیر لەو ناوچانەی ئەنقەرە لەسەر مافەکانی یۆنان تێیاندا ناکۆکی هەیە، یان لە داهاتوودا پلانی ناکۆکی لەسەریان دەکێشێت.

چوارچێوەی نوێی یۆنان بۆ وزەی نوێبووەوە ئەم ڕێبازە دەردەخات. تورکیا لە ئابی ٢٠٢٦دا دژایەتی پلانەکەی کرد و دووبارە ئاماژەی بەو پێکهاتە جوگرافییانە کرد کە دەڵێت ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکان هەرگیز سەروەرییان نەداوەتە یۆنان. ئەسینا ئەم داواکارییەی ڕەت کردەوە. ناکۆکی لەسەر سەروەری کۆنە، بەڵام ئەنقەرە ئێستا بەکاری دەهێنێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەوەی یۆنان لە کوێدا دەتوانێت وزەی دەریایی پەرەپێ بدات.

پارکە دەریاییەکانیش هەمان ڕێڕەویان گرتووەتەبەر. یۆنان لەم ساڵەدا دووانی ڕاگەیاند، کە یەکێکیان لە ئێگەدایە. تورکیا لە ئابی ٢٠٢٦دا بە دوو پارکی خۆی وەڵامی دایەوە، کە یەکێکیان ئەو ئاوانە دەگرێتەوە کە لە نێوان لیمنۆس و ساموتراکیدان. ئەسینا دەڵێت بەشێکیان درێژ دەبنەوە بۆ ناو ئەو ناوچانەی یۆنان مافی دەریایی تێیاندا داوا دەکات. بۆیە سنوورەکانیان بۆچوونی ڕکابەری دەردەخەن سەبارەت بەوەی کێ دەتوانێت لە دەریادا دەسەڵات جێبەجێ بکات.

تورکیا هەروەها چالاکیی خۆی لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ئێگەدا زیاد کردووە. دەسەڵاتدارانی یۆنان لە ناوەڕاستی ئابەوە فڕینی بەردەوامی بایراکتاریان لە دەوروبەری لیمنۆس و ساموتراکی تۆمار کردووە. ئەنقەرە دژایەتییەکانی خۆی بۆ ئامادەبوونی سەربازیی یۆنان لە دوورگەکانی ئێگە نوێ کردووەتەوە، لە کاتێکدا سەرۆک ڕەجەب تەیب ئەردۆغان ئاگاداری ئەسینای کردووەتەوە لە بەهێزکردنی ئەو دوورگانەی تورکیا دەڵێت دەبێت بێچەک بمێننەوە. یۆنان ئەمە ڕەت دەکاتەوە و بەردەوامە لە Achilles Shield («قەڵغانی ئەخیلیس»)، کە پڕۆژەی بەرگریی ئاسمانی و مووشەکییەکەیەتی لەگەڵ ئیسرائیل.

ئەم ناکۆکییانە بەردەوام بوون، سەرەڕای باشتربوونی پەیوەندییەکانی یۆنان و تورکیا لە ٢٠٢٣ەوە. ڕاگەیەنراوی ئەسینا سەبارەت بە پەیوەندییە دۆستانەکان و دراوسێیەتیی باش (The Athens Declaration on Friendly Relations and Good-Neighbourliness) هاوکاریی لە بواری کۆچ، بازرگانی و گەشتیاریدا فراوان کرد. بەڵام پێشکەوتنێکی کەمیان کرد لەو ناکۆکییانەی کە لە ڕابردوودا قەیرانیان لە ئێگەدا دروست کردووە.

وزە و ژێرخان بەردەوامبوونی ئەم ڕێکخستنە قورستر دەکەن. دیپلۆماتەکان دەتوانن ناکۆکییەک لەسەر دەسەڵاتی یاساییی دەریایی دوا بخەن. بەڵام کەشتییەکی کێبڵ ناتوانێت کار بکات بەبێ ئەوەی حکومەتێک مۆڵەتی کارەکەی بدات و ئاگادارکردنەوەی کەشتیوانی بڵاو بکاتەوە. لە ئاوە ناکۆکلێکراوەکاندا، ئەم بڕیارانە ئەسینا و ئەنقەرە ناچار دەکەن لەسەر بنەمای داواکاریی ڕکابەری کار بکەن.

Ocean Link («ئۆشن لینک») پیشان دەدات چی دەتوانێت ڕوو بدات. لە ١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٦، وێستگەی یۆنانی لە لیمنۆس ئاگادارکردنەوەیەکی کەشتیوانیی بۆ ئەم کەشتییە بڵاو کردەوە تا لە ١٣ی ئەیلوولەوە چاکسازیی کێبڵ لە باکووری ڕۆژئاوای خیۆس ئەنجام بدات. تورکیا دەسەڵاتی یۆنانی بەسەر ئەم جۆرە کارەدا لە بەشێکی ئێگەدا ڕەت کردووەتەوە، و هەمان کەشتی لەم ساڵەدا دوو جار ڕووبەڕووی دەستێوەردانی تورکی بووەتەوە.

ئەم ڕووداوانە دەریدەخەن کە تورکیا چۆن دەتوانێت داواکارییەکانی خۆی بخاتە ڕوو بەبێ ئەوەی یۆنان پەسەندیان بکات. ڕووبەڕووکردنەوەی کەشتییە شارستانییەکان تێچووی سیاسی و ئەمنیی پڕۆژەکان لە ئاوە ناکۆکلێکراوەکاندا بەرز دەکاتەوە و ئەسینا ناچار دەکات بڕیار بدات ئایا بەردەوام دەبێت، سەرەڕای مەترسی ڕووبەڕووبوونەوە.

کێبڵی کارەبای کرێت-قوبرس هەمان کێشە بە ئاستێکی گەورەتر دەردەخات. یۆنان چاوەڕێی ئەوە دەکات پێداچوونەوەی بنی دەریا دووبارە دەست پێ بکاتەوە، لەوانەیە لە ئۆکتۆبەردا، بە ناو ئەو ئاوانەشەوە کە کاریگەریی ئەو داواکارییانەیان لەسەرە کە تورکیا لەسەر ڕێککەوتننامەی دەریایی ساڵی ٢٠١٩ لەگەڵ لیبیا بنیاتی دەنێت. ئەسینا داواکارییەکانی ئەنقەرە ڕەت دەکاتەوە و دەڵێت داوای مۆڵەتی تورکیا ناکات. داواکردنی پەسەندیی تورکیا دەکرێت قورسایی بداتە ئەو داواکارییانەی یۆنان بە نایاسایی دەیانزانێت.

ئەم بابەتە بۆ واشنتنیش گرنگە. ئەمەریکا پشتیوانی لە بەستەرە وزەییەکانی نێوان یۆنان، قوبرس و ئەوروپا کردووە، لەوانە ئەو پڕۆژانەی دەتوانن دابڕانی وزەیی قوبرس کەم بکەنەوە. ئەو فشارەی تورکیا کە ئەم پڕۆژانە دوا دەخات، کاریگەریی دەبێت لەسەر ئەو پلانانەی ئەمەریکا وەک بەشێک لە هاوکاریی نزیکتری وزەیی ناوچەیی پشتیوانییان لێ کردووە.

واشنتن دەتوانێت پشتیوانی لە دانوستانەکانی نێوان یۆنان و تورکیا بکات، بەبێ ئەوەی لەسەر هەموو ناکۆکییەکی یاسایی لە ئێگەدا هەڵوێستێک بگرێت. لە هەمان کاتدا، دەبێت دژایەتیی بەکارهێنانی کەشتیی سەربازی بکات بۆ ڕاگرتنی کاری پێداچوونەوە یان بنیاتنان.

ئەگەر ڕێگە بدرێت ئەم جۆرە فشارە بڕیار بدات ئایا پڕۆژەیەک بەردەوام دەبێت یان نا، ئەمە کاریگەری بە تورکیا دەدات بەسەر ژێرخاندا، لەسەر بنەمای ئەو داواکارییە دەریاییانەی یۆنان ڕەتیان دەکاتەوە.

لەوانەیە کێبڵی کرێت-قوبرس بەم زووانە ئەم پرسیارە بکاتە پێشەوە. کاتێک کەشتییەکانی پێداچوونەوە دەگەڕێنەوە، هەردوولا دەبێت بڕیار بدەن تا چەند ئامادەن داواکارییەکانیان بەرەو پێش ببەن.