دەستکەوتەکانی تورکیا لە لیبیا سنووری هاوکاری یۆنان و میسر دەردەخەن
میسر گرنگی بە سەقامگیری لیبیا دەدات بەڵام تەرکیزی لەسەر پاراستنی کاریگەریی خۆیەتی، لە کاتێکدا یۆنان ڕووبەڕووی تەحەدای سەروەریی خۆی دەبێتەوە.
یۆنان و میسر بە شێوەیەکی بەردەوام پەیوەندییەکانیان لە ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست قووڵتر کردووەتەوە، کە سەرەکییان لەسەر دیاریکردنی سنوورە دەریاییەکان و ئاسایشی هاوبەش بنیاتنراوە. ڕێککەوتنی ساڵی ٢٠٢٠یان سەبارەت بە ناوچە ئابوورییە تایبەتەکان، ڕێککەوتنی تورکیا لەگەڵ لیبیا بە چالاکی هەڵواسێ و ئەتینا و قاهیرەی زیاتر لە یەکتر نزیک کردەوە. بەڵام لەگەڵ ئەوەی تورکیا ڕۆڵی خۆی لە لیبیا قووڵتر کردووەتەوە، لەنێوانیاندا پەیوەندییەکانی بە تایبەتی بە هەوڵدان بۆ پەیوەندیکردن بە دەسەڵاتدارانی ڕۆژهەڵات، سنووری هاوکاریی یۆنان و میسر ڕوونتر بووەتەوە.
گەرمبوونی پەیوەندییەکانی میسر لەگەڵ ئەنقەرە ئەوە پیشان دەدات کە ڕێککەوتن لەسەر بابەتی دەریایی هەمیشە واتا ئەوە نییە هەردوو وڵات هەڵوێستێکی فراوانتر و هاوشێوەیان هەبێت لەسەر ئامانجە ناوچەییەکانی تورکیا.
ڕووداوە دواییەکان ئەم گۆڕانە دەسەلمێنن. لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦، بەرپرسانی یۆنان و میسر لە ئەتینا کۆبوونەوە بۆ گفتوگۆ لەسەر داهاتووی لیبیا، ئاسایش و ناکۆکییە دەریاییەکان. پێنج ڕۆژ دواتر، ئەنجومەنی نوێنەرانی لیبیا کە بنکەکەی لە بەنغازییە و پێشتر ڕێککەوتنەکەی ڕەتکردبووەوە، پەسەندی ئەو یاداشتنامە دەریاییە کرد کە تورکیا لە ٢٠١٩ لەگەڵ تەرابلس واژۆی کردبوو. ئەمە خاڵێکی وەرچەرخانە: تورکیا ئێستا دەتوانێت لەگەڵ هەردوو لایەن لە لیبیا پەیوەندی دروست بکات، وەک ئەوەی یۆنان و میسر بە ئاسانی نەتوانن پەیوەندییە کۆنەکانیان بۆ بەرەنگاربوونەوەی کاریگەریی تورکیا بەکاربهێنن.
ئەتینا و قاهیرە لە تەنها ناڕەزایی دیپلۆماسی فراتر چوون. یۆنان دەڵێت یاداشتنامەی تورکی-لیبی مافە دەریاییەکانی کرێت و دوورگە یۆنانییەکانی تر پشتگوێ دەخات، لە کاتێکدا میسر پێی وایە پێشێلکاری ناوچە ئابوورییە تایبەتەکەی و بەرزاییە قارەییەکەیەتی. لە ٢٢ی تشرینی یەکەم، وەزیرانی دەرەوەی هەردوو وڵات ڕێککەوتن بەردەوام بن لە گفتوگۆ لەسەر درێژکردنەوەی ڕۆژهەڵاتانەی ڕێککەوتنی دیاریکردنی سنووری دەریایی ساڵی ٢٠٢٠یان، نیشانەی هاوبەشی و هاوئاهەنگیی بەردەوام. بەڵام، ئاستی هەر درێژکردنەوەیەک هێشتا ڕوون نییە، بە تایبەتی لە نزیک کاستێلۆریزۆ، کە داواکارییە دەریاییەکان لەوێ زۆر هەستیارن.
هەروەها میسر خەریکی ئامادەکردنی تەحەدایەکی یاساییە دژ بە یاداشتنامەکە، لە کاتێکدا بەردەوامە لە باشترکردنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا. لە ٢٣ی تشرینی یەکەم، بەدر عەبدولعاتی وەزیری دەرەوەی میسر لە ئەستەنبوڵ لەگەڵ حاقان فیدان وەزیری دەرەوەی تورکیا کۆبووەوە و دووبارە دژایەتیی میسر بۆ ڕێککەوتنەکە ڕاگەیاند. ئەم کۆبوونەوەیە هێڵەکانی پەیوەندیی کراوە هێشتەوە: فیدان دان بە نیگەرانییەکانی میسردا نا و پشتگیریی گفتوگۆی زیاتری کرد. قاهیرە بەردەوامە لە بەرەنگاربوونەوەی داواکارییە دەریاییەکانی ئەنقەرە، لە هەمان کاتدا کار دەکات بۆ باشترکردنی پەیوەندییە دوولایەنییەکان.
هەڵوێستی میسر لەلایەن نیگەرانییە کردەییەکانەوە شێوە دەگرێت. ناسەقامگیری لە لیبیا، کە لەسەر سنووری میسرە، کاریگەری لەسەر ئاسایشی دەهێنێت. پەیوەندیی قاهیرە لەگەڵ ڕابەرانی ڕۆژهەڵاتی لیبیا گرنگە، بەڵام پشتگیریی مەهیب خالید حەفتەر بۆ یاداشتنامەکە هەڵوێستی میسر ئاڵۆز کردووە. بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی، میسر زۆرجار بە شێوەیەکی پراگماتیک مامەڵە دەکات، تەنانەت لەگەڵ ڕکابەرانیش وەک تورکیا. لەگەڵ زیادبوونی دەستێوەردانی تورکیا لە لیبیا، قاهیرە سوودی ئەوە دەبینێت کە لەگەڵ ئەنقەرە لە پەیوەندیدا بمێنێتەوە، لە جیاتی ئەوەی ڕێگە بدات یەک ناکۆکی سێبەری بخاتە سەر پەیوەندییە فراوانەکە.
یۆنان ڕووبەڕووی ئەولەویەتە جیاوازەکانە. یاداشتنامەکە داواکارییەکانی ئەتینا لە باشووری کرێت مەترسیدار دەکات، بۆیە ڕێگریکردن لە پەسەندکردنی لە پێشەوەی نیگەرانییە دیپلۆماسییەکانیەتی. لە کاتێکدا میسر گرنگی بە سەقامگیریی لیبیا و ئاسایشی سنوور دەدات و تەرکیزی لەسەر پاراستنی کاریگەریی خۆیەتی، یۆنان بە شێوەی ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووی تەحەدای سەروەریی خۆی دەبێتەوە و پێویستە هەوڵە دیپلۆماسییەکانی فرەڕەنگ بکات بە دروستکردنی پەیوەندی لەگەڵ هەموو لایەنەکانی لیبیا. لەگەڵ ئەوەی تورکیا پێگەی خۆی بەهێز دەکات، پێویستە ئەتینا و قاهیرە خۆیان بگونجێنن، لە کوێدا دەکرێت پێکەوە کار بکەن و لە هەمان کاتدا پەیوەندیگرتنی سەربەخۆش بەردەوام بکەن. هاوبەشییەکەیان بەردەوامە، بەڵام سەرکەوتنی درێژخایەنی پشت بە نەرمی، دیالۆگ و توانای ڕێکردن بە نێوان بەرژەوەندییە ڕکابەرەکاندا دەبەستێت.
ئەم جیاوازییانە هاوکاریی دوولایەن لاواز ناکەن، بەڵام سنووری بۆ دیاری دەکەن. دەبێت ئەتینا تەرکیز لەسەر خاڵە هاوبەشە کردەییەکان بکات، وەک نوێکردنەوەی ڕێککەوتنی دەریایی، بۆ ئەوەی هاوئاهەنگی بەهێز بمێنێتەوە. لە هەمان کاتدا، پێویستە یۆنان پەیوەندیی خۆی لەگەڵ دەسەڵاتە ڕکابەرەکانی لیبیا بگەشێنێت. پەیوەندیی قووڵتری تورکیا لە ڕۆژهەڵاتی لیبیا بیرخەرەوەیەکە کە هەڵوێستێکی فراوانتر و نەرمتر زۆر پێویستە.
ویلایەتە یەکگرتووەکانیش بە وردی چاودێری دەکات. لە دوای ئەوەی سەرەتا بانگەوازی بۆ گفتوگۆ کرد، وەزارەتی دەرەوە لە ٢٥ی تشرینی یەکەم پەسەندکردنی یاداشتنامەکەی بە “ئاژاوەگێڕانە” ناوبرد. داوای لە یۆنان و تورکیا کرد، کە هەردووکیان هاوپەیمانی ناتۆن، ناکۆکییەکانیان لە ڕێگەی دیالۆگەوە چارەسەر بکەن.
کاردانەوەی واشنتن ئەوە دەردەخات کە دەیەوێت لە هەڵچوونەوە لەنێوان هاوپەیمانەکاندا دووربکەوێتەوە. بەڵام ئەم ناکۆکییە تەنها پەیوەست بە یۆنان و تورکیا نییە، میسر و لیبیایش بەرژەوەندییان تێدایە. نادڵنیایی لەسەر سنوورە دەریاییەکان دەکرێت گەڕان بەدوای وزە و وەبەرهێنان خاو بکاتەوە. ویلایەتە یەکگرتووەکان چارەسەری گفتوگۆیی دەوێت، بەڵام نابێت مافی ئەو وڵاتانەی تر پشتگوێ بخات کە ڕێککەوتنەکە کاریگەریی لەسەریان هەیە.
بۆ یۆنان، دیپلۆماسیی ئەمریکا یارمەتیدەرە، بەڵام ناتوانێت شوێنی پلانێکی ناوچەیی فراوانتر بگرێتەوە. هەروەها پێویستە واشنتن تێبگات کە ڕۆڵی گەشەسەندووی تورکیا لە لیبیا کاریگەری لەسەر چەند هاوبەشێکی ئەمریکا هەیە، نەک تەنها یۆنان، وە هەروەها لەسەر بەرژەوەندیی خۆی بۆ سەقامگیری لە ناوچەکە.
گۆڕانکارییە دواییەکان نیشانەی قەیرانێک لە پەیوەندییەکانی یۆنان و میسر نین، چونکە هەردوو حکومەت هێشتا دژی یاداشتنامەی تورکی-لیبین و بەدوای ڕێگای نوێدا دەگەڕێن بۆ هاوکاری. یۆنان و میسر دەتوانن هاوبەش بمێننەوە، تەنانەت ئەگەر بە شێوەی جیاواز مامەڵە لەگەڵ تورکیا بکەن. بەڵام چۆنیەتی بەڕێوەبردنی ئەم جیاوازییانە دیاری دەکات کە بە هاوبەشی لە ناوچەکەدا چی بەدەست دەهێنن.
شیکارییەکانی فۆرەمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ئیمەیڵ وەربگرە: بەشداری لە هەواڵنامەکە بکە (بە ئینگلیزی)