ئەمریکا بازرگانی گازی تورکمانستان بە ڕێگەی ئێرانەوە خاتە ژێر سزاوە؛ ئایا ئازەربایجان دواتر دێت؟

تورکیا ماوەیەکی درێژە هەوڵ دەدات ببێتە ناوەندێکی هەرێمیی وزە. بە شێوەی باو، نەوت و گازی وەرگرتووە نەک تەنها لە عێراق و ئازەربایجان، بەڵکو لە تورکمانستانیشەوە لە ڕێگەی ئاڵوگۆڕی گاز لەگەڵ ئێران. ئەمە سەرەڕای سزاکان بەردەوام بووە، بە گشتی بەهۆی ناوەندە دەستەکییەکان (cut-outs) و لێبوردنەکانەوە. بۆ نموونە، کێڵگەی شاه‌دەنیز (Shah Deniz) لە ئازەربایجان بەردەوامە لە گەیاندنی گاز بۆ تورکیا و ئەورووپا، سەرەڕای خاوەندارێتیی ئێرانی تێیدا، چونکە لێبوردنی دیاریکراوی سزای بۆ هەیە.

لە هەمان کاتدا، نیگەرانی لە سزاکانی ئەمریکا ئێستا بووەتە هۆی وەستانی ئەو گازە تورکمانییەی لە ڕێگەی ئێرانەوە بۆ تورکیا دەگوازرایەوە. ئەم جیاوازییە سنوورێکی ستراتیژیی سەرۆکی تورکیا ڕەجەب تەیب ئەردۆغان ئاشکرا دەکات: ڕیزکردنی دابینکەران و دروستکردنی بۆریی گاز بە شێوەیەکی خۆکار گەیاندنی متمانەپێکراوی گاز بۆ جێبەجێکردنی گرێبەستە ئەورووپییەکان دڵنیا ناکاتەوە.

ئەلپارسلان بایراکتار، وەزیری وزە، گوتوویەتی واشنتن دەستێوەردانی کردووە، لەگەڵ ئەوەشدا تورکیا هیچ پارەدانێکی ڕاستەوخۆی بۆ ئێران نەکردووە، کە ئاماژەیە بۆ هۆکاری سزاکانی ئەمریکا، هەرچەندە بەڵگەی پێشێلکارییەکان ئاشکرا نەکراون بۆ گشت.

ڕێککەوتنی تورکمانستان لەگەڵ تورکیا پشتی بە ئاڵوگۆڕێک دەبەست کە بەپێی ئەو، تورکمانستان گازی بۆ ئێران دەنارد و ئێرانیش هەمان بڕ گازی بۆ تورکیا دابین دەکرد. ڕوون نییە ئایا تاران کرێی وەرگرتووە، بەشێک لە گازەکەی بۆ خۆی هێشتووەتەوە، یان قەرەبووی دیکەی وەرگرتووە.

ئەم وردەکارییانە گرنگن، چونکە سزاکانی ئەمریکا بە سادەیی مامەڵەی گازی ئێرانی قەدەغە ناکەن. گازی سروشتی لە بەشی ١٢٤٤ی یاسای ئازادیی ئێران و بەربەستی بڵاوبوونەوە (Iran Freedom and Counter-Proliferation Act) لێبووردراوە؛ بەڵام مامەڵە دارایییە پەیوەندیدارەکان هێشتا ژێر سنووردارکردنن.

مامەڵە بەرچاوەکان لەگەڵ کۆمپانیای نەوتی نیشتمانیی ئێران (National Iranian Oil Company) یان کۆمپانیای نەفتیران ئینتێرترەید (Naftiran Intertrade Company) و پشتیوانیی ماددی بۆ دەزگا دیاریکراوەکان، دەکرێت لەلایەن دەسەڵاتە جیاوازەکانەوە سزا بدرێن ئەگەر لە چوارچێوەی لێبوردنە پەیوەندیدارەکاندا نەبن.

بۆیە، سەرچاوەی تورکمانی هیچ پاراستنێکی گشتگیر دابین ناکات، هەروەک چۆن گازی هیچ دەوڵەتێکی دیکەش ناکات. ئاڵوگۆڕێک دەکرێت بانک یان کۆمپانیا بەشداربووەکان بخاتە ژێر سزاوە، بەپێی ئەوەی لایەنە بەرامبەرەکان کێن و ڕێککەوتنەکانی پارەدان چۆنن. پارەدان بە ئێران بە گاز لە جیاتی پارەی نەقد، بە تەنها ئەو مەترسییە لانابات. ئەو بانگەشەیەی کە واشنتن پێشێلکارییەکی دیاریکراوی دۆزیوەتەوە، لە نەبوونی سکاڵا لەلایەن نووسینگەی کۆنترۆڵکردنی سامانی بیانیی وەزارەتی دارایی ئەمریکا (U.S. Department of the Treasury Office of Foreign Assets Control)، لە سنووری ڕاستییەکان تێدەپەڕێت.

لەبەر ئەوەی نادڵنیایی لە جێبەجێکردنی یاسا، ڕێککەوتنە دارایی سوودبەخشەکان دەکاتە مەترسیدار، بانک و حکومەتەکانیش دەکرێت بڕیار بدەن وازیان لێ بهێنن. ئەمە کاریگەریی لەسەر ئازەربایجانیش هەیە. دەهلیزی سەرەکیی هەناردەی ئازەربایجان بە ڕێگەی گورجستان و تورکیادا دەڕوات بۆ ئەوەی خاکی ئێران بەدەربخات، هەرچەندە ئازەربایجان و تورکیا بۆ بازرگانیی دیکە پشت بە ژێرخانی ئێران دەبەستن. لەگەڵ ئەوەشدا، کۆمپانیای نەفتیران ئینتێرترەیدی ئێران ١٠ لە سەد پشکی لە کێڵگەی شاه‌دەنیز و بۆریی باشووری قەفقاز (South Caucasus Pipeline) ی پەیوەندیداردا هەیە. نووسینگەی کۆنترۆڵکردنی سامانی بیانی لێبوردنەکان دەپارێزێت بۆ ئەو پڕۆژەیەی گاز لە شاه‌دەنیزەوە بۆ تورکیا و ئەورووپا دابین دەکات، تەنانەت لەگەڵ بەشداریی ئێرانیشدا. لە ڕوانگەی ئەوانەی داوای فشاری زیاتر لەسەر ئێران دەکەن، ئەمە کەلێنێکی گەورەیە.

ئامادەبوونی ڕووسیاش لەئارادایە. لووک‌ئۆیلی (Lukoil) ڕووسیا ١٩٫٩٩ لە سەد پشکی لە شاه‌دەنیزدا هەیە. پشکی ڕووسی بەرهەمی ئازەربایجانی ناکات بە گازی ڕووسی، بەڵام نیشان دەدات بۆچی ئەو بانگەشانەی کە دەڵێن دەهلیزەکە لە چاودێریی سزاکان پارێزراوە، وێنەکە زۆر سادە دەکەنەوە. کارپێکەران دەبێت بە وریاییەوە پشکەکانی خاوەندارێتی، پارەدانەکان و مۆڵەتە ڕێکخەرەکان بەڕێوە ببەن، بۆ ئەوەی دڵنیا بن لە سنووری لێبوردنە سنووردارەکانی سزاکان دەرناچن.

ئایا گازی ئازەربایجانی ڕووبەڕووی سنووردارکردنێکی هاوشێوەی ئەوە دەبێتەوە کە ئاڵوگۆڕی تورکمانی ڕاگرت؟ بەڵێ، ئەگەر کۆمپانیاکان ئاڵوگۆڕی ئێرانی بەبێ مۆڵەتی گونجاو ڕێک بخەن یان لە ڕێسا یاساییەکان لابدەن. ئەوە هێشتا مەترسییەکە، نەک بەڵگەی قەدەغەیەکی نزیکبووەوە. گازی ڕووسی کە لە ڕێگەی ئازەربایجانەوە بازاڕ بکرێت، کێشەیەکی جیاواز دروست دەکات: یاساکانی یەکێتیی ئەورووپا ئێستا داوای پشتڕاستکردنەوەی وڵاتی بەرهەمهێنان دەکەن، لە کاتێکدا ئەورووپا بە قۆناغ وازی لە هاوردەی ڕووسی دەهێنێت. فرۆشیارێکی ئازەربایجانی ناتوانێت سەرچاوەی ڕووسی بسڕێتەوە.

وانەی قووڵتر پەیوەندیی بە هێزی دانوستانەوە هەیە. ڕێککەوتنە پێشنیارکراوەکەی تورکمانستان تەنها ١٫٣ ملیار مەتر سێجای پێشکەش دەکرد، زیادکردنێکی کەم بۆ پۆرتفۆلیۆی تورکیا. بەهای ڕاستەقینەی لەو هەڵبژاردە زیادەیەدا بوو کە لە گفتوگۆی نرخەکاندا بە ئەنقەرەی دەدا. لەدەستدانی ئەو ئامرازە وا دەکات دابینکەرە ماوەکان ئازادتر بن بۆ دانوستانێکی توندتر.

ئەنقەرە هێشتا هەڵبژاردەی دیکەی هەیە، هەریەکەیان لەگەڵ قازانج و زیانێکی ڕوون. بۆرییەکی تراس‌خەزەری (Trans-Caspian) ترانزیتی ئێران بەدەردەخات و زەخیرەکانی تورکمانستان بە ئازەربایجانەوە دەبەستێتەوە، بەڵام هێشتا پێویستی بە دارایی، بەڵێنی جێگیری کڕین، و چەندین ساڵ کاری بنیاتنان هەیە پێش ئەوەی هیچ گازێک بڕوات. بەرهەمهێنانی زیادەی ئازەربایجانیش پێویستی بە وەبەرهێنان و کاتی زیاترە.

گازی سروشتیی مایعکراو (LNG) نەرمی زیاتر لە سەرچاوەوەرگرتندا دابین دەکات، هەرچەندە تێچووەکەی بە گرێبەست و دۆخی بازاڕەوە بەستراوە و بە شێوەیەکی خۆکار لە گازی بۆری گرانتر نییە. هیچ یەکێک لەم هەڵبژاردانە جێگرەوەیەکی دەستبەجێ بۆ گازە لەدەستچووەکەی تورکمانستان پێشکەش ناکات.

لە کاتێکدا تورکیا هەوڵ دەدات ببێتە ناوەندی وزە، جێبەجێکردنی ئەو ستراتیژییە زیاتر قورس دەبێت. حکومەتی ئەردۆغان دەبێت گرێبەستەکان، تۆماری شەفافی دابینکردن و دەستگەیشتنی متمانەپێکراوی ڕێکخەر مسۆگەر بکات. شاه‌دەنیز نیشانی دەدات کە دیپلۆماسیی بەردەوام دەتوانێت پڕۆژە بەنرخەکان بپارێزێت، بەڵام ڕووداوەکەی تورکمانستان نرخی ئەوە دەردەخات کە وابزانیت تەنها ئارەزوومەندی خۆی هەمان مامەڵەت بۆ مسۆگەر دەکات.