ڕیسوایی وەبەرهێنانی ئەفغانی داکشانی ئابووری ئێران دەردەخات
ئێران چۆن گەیشتە ئەو قۆناغەی کە چاوەڕوانی وەبەرهێنان لە ئەفغانستانی ژێردەسەڵاتی تاڵیبانەوە ببێتە دەستکەوتێک؟
تووڕەیی وەڵامدانەوەی خەڵک بەرامبەر ڕاگەیاندنی ڕێککەوتنێک بۆ تەرخانکردنی خاکی ئێران بۆ ئەفغانستان، بەرپرسانی ئێرانی ناچار کرد بچنە بەر «کۆنترۆڵی زیان»، و ئەمە تەنها هێزی تووڕەیی گشتییان دەرنەخست، بەڵکو ڕادەی داکشانی ئابووریی ئێرانیشی ڕوون کردەوە لە دوای ٤٧ ساڵ حوکمڕانیی تیۆکراسی.
لە ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦، محسن زەنگەنە، پەرلەمانتارێک کە نوێنەرایەتی ناوچەیەک لە باکووری ڕۆژهەڵاتی وڵاتەکە دەکات، لە نزیکی ئەفغانستان، لە تەلەڤیزیۆنی «سەحەر» کە بەشێکە لە دەزگای ڕاگەیاندنی دەوڵەتی ئێران، «ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی کۆماری ئیسلامیی ئێران»، ڕایگەیاند: «…گەیشتینە ڕێککەوتنێک کە بەپێی ئەو، ئەفغانستان دەتوانێت خاکی تایبەت بە خۆی هەبێت لە ناوچەی ئازادی بەندەری چابەهار.»
ئەو لێدوانە، کە لە کاتی باسکردنی دەستکەوتەکانی لە سەردانێکی دوایین بۆ ئەفغانستاندا کرا، کاردانەوەیەکی تووڕانەی لەنێو ئێرانییەکاندا هەڵگیرساند.
کەم بابەت هەیە وەک لەدەستدانی خاک هەستی ئەوەندە قووڵ لە ئێران بجوڵێنێت. ئێرانییەکان هێشتا شیوەن لەسەر ئەو خاکانە دەکەن کە لە سەردەمی قاجاردا لە سەرەتای سەدەی ١٩ بە ڕووسیای قەیسەری درا. ئەو بیرۆکەیەی کە ئێران پارچەیەکی تری خاکی بداتە دەست، ئەویش بە ئەفغانستان، لەگەڵ ڕوانینی سەدە ناوەڕاستیی تاڵیبان، تووڕەیییەکی بێ‌وێنەی هەڵگیرسا و هەستی ڕیسوایییەکی زیاترێشی زیاد کرد. لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانی ئێراندا سەردێڕ بڵاو بوونەوە دەربارەی «بەخشینی خاکی ئێران بە ئەفغانستان.»
کاردانەوەکە ئەوەندە بەهێز بوو کە بەرپرسانی باڵا دەستیان تێوەردا. ئیسماعیل بەقایی، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوە، کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەوانی ئەنجامدا و لەوێدا ئەو ڕاپۆرتانەی بە «تێنەگەیشتن» ناونیشان کرد. وتی: «ئەمە، لە ڕاستیدا، تێنەگەیشتنێکی ئاشکرا بوو کە لە قسەکانی یەکێک لە ئەندامە بەڕێزەکانی پەرلەمانەوە سەری هەڵدا.»
پاشان ڕوونکردنەوەیەکی پێشکەش کرد. بەقایی وتی ئەوەی ئێرانییەکان و تاڵیبان گفتوگۆیان لەسەر کرد، گواستنەوەی سەروەری نەبوو، بەڵکو ڕێکخستنێکی بەکرێدان بوو لەو جۆرەی کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بەکار دەهێنرێت بۆ ئەوەی وڵاتانی بێ دەروازەی دەریا دەستگەیشتن بە بەندەر و ئاوە کراوەکان هەبێت. بەقایی جەختی کردەوە کە ئەم جۆرە ڕێکخستنە دەتوانن بازرگانی ئاسان بکەن و پەیوەندییە باشەکان بەهێز بکەن.
دوای ئەو نکوڵییە، مەرجێکی خستە سەر: بەقایی وتی هیچ پێشنیارێکی فەرمی سەبارەت بە ئەفغانستان پێشکەش نەکراوە. بابەتەکە تەنها لە پەراوێزی کۆبوونەوەیەکی فەرمیدا لە کاتی سەردانێکی وەزیریدا بۆ ئەفغانستان باس کرابوو، و ئێرانیش ڕازی ببوو لێی بکۆڵێتەوە.
زەنگەنەش قسەکانی خۆی ڕوونکردەوە. وتی ئەوەی مەبەستی بووە ئەوە بووە کە ئێران نزیکەی دە هێکتار زەوی لە کەناری دەریا لە بەندەری چابەهار و نزیکەی ١٠٠ هێکتار لە ناوچەی ئازادیی بەندەرەکەدا بۆ وەبەرهێنانی ئەفغانی تەرخان بکات. ئەفغانستان دەتوانێت ژێرخان دروست بکات، وەک بەندەرێکی وشکی ناوخۆیی بۆ باشترکردنی دەستگەیشتنی ئەفغانستان بە ئاوە نێودەوڵەتییەکان. زەنگەنە ڕوونی کردەوە: «واتای ئەم لێکتێگەیشتنە ئەوەیە کە ئەفغانستان لەم ناوچەیەدا وەبەرهێنان بکات»، و جەختی کردەوە کە ئێران نە خاک و نە سەروەری دەگوازێتەوە.
سەرەڕای هەوڵی بەرپرسان بۆ ڕاستکردنەوەی قسەکانی ئەم پەرلەمانتارە، ئەم چیرۆکە خوێی لە برینی نەتەوەیەکدا هێنا کە هێشتا پەشیمانە لە شۆڕشی ١٩٧٩ کە ڕوحانییەکان هێنایە سەر دەسەڵات. چۆن وڵاتێک کە خاوەنی سەرچاوە سروشتییە بەربڵاوەکان، شوێنێکی جوگرافیی ستراتیژی، مێژوویەکی درێژی بازرگانیی ناوچەیی و دانیشتووانێکی بەهرەمەند و خوێندەواری ڕۆژئاواخواز بوو، گەیشتە ئەو قۆناغەی کە چاوەڕوانیی وەبەرهێنان لە ئەفغانستانی ژێردەسەڵاتی تاڵیبانەوە بتوانێت ببێتە دەستکەوتێک؟
بۆ چەندین دەیە، سیاسەتەکانی کۆماری ئیسلامی وەبەرهێنەری بیانی دوور خستووتەوە، ئەوانەی ئێران دەتوانی لەیانەوە تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو، شارەزایی و سەرمایەی زۆر وەربگرێت. دابڕانی سیاسی، سزاکان، دوژمنایەتیی ئایدیۆلۆژیک بەرامبەر ڕۆژئاوا، و سیستەمێکی ئابووری کە بەرژەوەندییە دەسەڵاتدارەکان زاڵن بەسەریدا، دەستگەیشتنی ئێران بە بازاڕە نێودەوڵەتییەکان و وەبەرهێنانی هاوچەرخ سنووردار کرد. لە جیاتی ئەوەی وڵاتەکە ببێتە بەشێک لە ئابووریی جیهانی، تووشی دابڕان بوو.
گاڵتەجاڕییەکە ئەوەیە کە ئێران خاوەنی زۆرێک لەو قازانجانەیە کە وڵاتانی تر بەکاریان هێناوە بۆ گۆڕانکاری ئابووری. شوێنی جوگرافیی ئێران دەتوانی بیکات بە ناوەندێکی سەرەکیی ترانزیت کە ئاسیای ناوەڕاست، قەفقاس، نیمچە کیشوەری هیند و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە یەکەوە ببەستێتەوە. سەرچاوە وزەییەکانی، بنچینەی پیشەسازی و هێزی کاری ڕاهێنراوی دەیانتوانی خۆشگوزەرانی بهێنن. بەڵام ڕژێمەکە ئەم قازانجانەی بە دەیان ساڵ خراپ بەڕێوەبردن، ململانێی ئایدیۆلۆژیک و پووکانەوەی دامەزراوەیی لەدەستدا.
جیاوازییەکە لەگەڵ ئەو وڵاتانەی کە لە ١٩٧٩ هاوئاستی ئێران بوون، یان لە بارودۆخێکی کەمتر لەباردا دەستیان پێکرد، زۆر بەرچاوە. کۆریای باشوور بووە هێزێکی گەورەی تەکنەلۆژی و پیشەسازی. وڵاتە عەرەبییەکانی کەنداوی فارس، کە ئێرانییەکان جارێک بە نزمتر لە خۆیان دەیانزانین، بوونەتە ناوەندی وەبەرهێنان، بازرگانی و خزمەتگوزاریی نێودەوڵەتی. ئاستی ژیانی دانیشتووانیان ئێستا لەوەی ئێرانییەکان زیاترە. لەو کاتەدا، گەلی ئێران لەلایەن سیستەمێکەوە دواخراون کە پێشینەی ئایدیۆلۆژیک لە گەشەی ئابووری گرنگتر دادەنێت و دڵسۆزی بۆ ڕژێم لە لێهاتوویی گرنگتر.
توانای ئابووریی ئێران لەناو نەچووە، بەڵام دامەزراوە و سیاسەتە ئایدیۆلۆژیکەکانی کۆماری ئیسلامی بە بەردەوامی بەربەستیان بەرامبەر ئەو توانایە بوون، چونکە ڕژێمەکە خۆی گۆڕیوە بۆ کاکیستۆکراسی: حوکمڕانیی کەمترین لێهاتوو و کەمترین شیاو.