توندوتیژی لە سیستان و بەلووچستان زیاد دەکات و هێزەکانی ئێران لە تەنگانەدان

ناڕەزایی و ناجێگیری لە پارێزگای باشووری ڕۆژهەڵاتی ئێران، سیستان و بەلووچستان، بەخێرایی سەر دەهەڵدەدات. ڕێکخراوی جیاخوازی «جەیش العەدل» لە دێسمبری ٢٠٢٥ەوە هێرشەکانی بۆسەر کارمەندانی حکوومەت و ئەندامانی کۆمەڵگەی لایەنگری ڕژێم زیاد کردووە، و ئێستا کۆماری ئیسلامی «هەندێک دەوڵەتی عەرەبی» تاوانبار دەکات بەو زیادبوونەی هێرشەکان.

سیستان و بەلووچستان هەزاران ساڵە بەشێکە لە دەوڵەتی ئێران و بۆ ئێرانییەکان بایەخی سۆزداری هەیە. ڕوستەم، پاڵەوانی شانامە (پەڕتووکی پاشایان) کە ئەپۆسی نەتەوەیی ئێرانە و دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی دەیەم-یازدەیەم، بەپێی گومان لە سیستانەوە دێت.

بەلووچەکان لە ڕۆژئاوادا سەرنجی زۆر نابینن، هەم بەهۆی دووربوونیان لە تارانەوە و هەم بەهۆی زمانە جیاوازەکەیان. بەڵام لە چالاکییە دژەڕژێمییەکاندا توندوتیژترین بوون. ئێران لە ساڵی ١٨٧١دا سنووری باشووری ڕۆژهەڵاتی خۆی بەپێی هێڵی گۆڵدسمید (Goldsmid Line) دیاری کرد، کاتێک سنووری لەگەڵ هیندستانی بەریتانی هەبوو. لە ساڵی ١٩٥٩دا، بە بەکارهێنانی ئامرازە پێشکەوتووەکانی نەخشەکێشان، ئێران و پاکستانی تازە دامەزراو سنوورەکەیان بە وردیی زیاتر دیاری کرد، و بە کردەوە دە ملیۆن بەلووچیی لەنێوان ئێران و پاکستاندا دابەش کرد. بەلووچەکان لە پارێزگاکەی خۆیاندا زۆرینەن، و بە زۆرترین ڕێژە سوننین، لە کاتێکدا حەتا کوردەکانیش بەهۆی هێڵە مەزهەبییەکانەوە دابەشبوون. ناوچەی سنوورەکە لەتوپەتە، ئەمەش ڕێگا دەدات هەردوو لا، ناوچە بەلووچییەکانیان هەندێک جار ببنە پەناگەی سەلامەت بۆ یاخیبوونی لەو لایەوە.

کێشەی بەلووچیی لە ئێراندا بە قۆناغ قۆناغ سەری هەڵداوە. لە نێوان ٢٠٠٣ و ٢٠١١، تۆڕی نەتەوەخوازی بەلووچی ڕیگی، یان «جوندوڵڵا»، زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆنی ئەنجام دا. ئەمانە هێرش بۆسەر هێزەکانی ڕژێم، ڕفاندنی شۆفێرە مەدەنییەکانی بارهەڵگر، و بۆمبارانی مزگەوتە شیعەکان لەخۆ دەگرت. گرووپەکە کاتێک ناوبانگی دەرکرد کە یەکێک لە سەرکردەکانی، عەبدولمالیک ڕیگی، لە ساڵی ٢٠٠٥دا ڤیدیۆیەکی خۆی بڵاو کردەوە کە تێیدا سەری براژنەکەی دەبڕێت، کە ئەجێنتێکی حکوومەت بوو.

لە ٢٣ی شوباتی ٢٠١٠دا، فڕۆکە جەنگییەکانی ئێران هەڵفڕین و فڕۆکەیەکی مەدەنییان کە لە دوبەیەوە بەرەو بیشکەکی قیرگیزستان دەڕۆیشت ناچار کرد دابەزێت. هێزەکانی ئێران ڕیگییان دەستگیر کرد، کە بە پاسپۆرتێکی ساختە گەشتی دەکرد، و دوای کەمێک لەسێدارەیان دا. «جوندوڵڵا» هەر لەو ساڵەدا هەڵوەشایەوە.

لە ساڵی ٢٠١٢دا، ئەندامانی «جوندوڵڵا» «جەیش العەدل»یان پێکهێنا کە، جیاواز لە پێشینەکەی، خەڵکی مەدەنی بەهۆی پەیوەندییان بە ڕژێمەوە دەکردە ئامانج. هێرشەکانی بۆسەر دامەزراوەکانی حکوومەت، وەک دادگای زاهیدان، ئێرانی ئاسایی کوشتووە، بەڵام هەرگیز خەڵکی مەدەنی هەڕەمەکی نەکردووەتە ئامانج.

لە دوای «هەینی خوێناوی»، شتێک لە سیستان و بەلووچستاندا گۆڕا، ئەو کۆمەڵکوژییەی ڕژێم لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٢دا لە زاهیدان بەرامبەر ٩٦ خۆپیشاندەردا ئەنجام دا. ئەم کۆمەڵکوژییە دوای ئەوە ڕوویدا کە مەولەوی عەبدولحەمید، ئیمامێکی سوننەی بەناوبانگ لە زاهیدان، بانگەوازی خۆپیشاندانی کرد. لە کاتێکدا ڕژێم «جەیش العەدل»ی بە بەرپرسی ئەو کوشتارانە زانی، «جەیش العەدل» تۆمەتەکەی ڕەتکردەوە. عەبدولحەمیدیش پشتگیری کرد و گوتی: «بەرپرسان و دەسەڵاتدارانی وڵات و ڕێبەری گەورەی کۆماری ئیسلامی کە فەرماندەی هێزە چەکدارەکانە هەموویان بەرپرسیارن، و [هیچ کامیان] ناتوانن بەرپرسیارێتی ڕەت بکەنەوە.»

ڕێبەری گەورە، لە ڕێگەی نوێنەرەکانی لە پارێزگاکانەوە، ئیمامانی نوێژی هەینی دادەنێت. بەهۆی بەناوبانگی عەبدولحەمید، عەلی خامنەیی لە لابردنی خۆی پاراست، بەڵام وتراوە ڕژێم لە ساڵی ٢٠٢٣دا هەوڵی ژەهراوی کردنی دا. حکوومەت لەبری ئەوە، ئیمامی نوێژی هەینیی میرجاوە، شارۆچکەیەکی بچووک لە پارێزگاکە، دەستگیر کرد بەهۆی پشتگیری کردنی عەبدولحەمید. دوای ئەوە نوێنەری خامنەیی لە پارێزگاکە جێگرەوەیەکی دۆستی ڕژێمی لەجیاتی دانا، محەممەد ئەنوەر ڕیگی، بەڵام خەڵکی ناوخۆ محەممەد ئەنوەریان وەک هاوکارێکی ڕژێم دەبینی، سوننەی بەلووچ بێت یان نا.

لە ١١ی دێسمبری ٢٠٢٥دا، «جەیش العەدل» ڕایگەیاند کە هێزەکانی لەگەڵ سێ گرووپی بەلووچیی دیکە یەکدەخات بۆ پێکهێنانی بەرەیەکی یەکگرتوو، «بەرەی جەنگاوەرانی گەل» کە بە «بەرەی جەنگاوەرانی خەڵک»، هەروەها بە «جەنگاوەرانی بەرگری خەڵک»یش وەردەگێڕدرێت. «ئەنسار الفورقان»، گرووپێکی ئیسلامگەرای بەلووچ، ڕەتیکردەوە بەشدار بێت. پاشان هێرشەکان بەرزبوونەوە. دەیان ڕووداوی دواتر هەبوون کە «جەیش العەدل» بەرپرسیارێتییان ئەستۆ گرتووە، و هێرشەکانی دیکەش هەن کە هیچ لایەنێک بەرپرسیارێتییان وەرنەگرتووە. بۆ نموونە، لە ٢٠ی تەمووزی ٢٠٢٦دا، گرووپێکی نەناسراو محەممەد ئەنوەر ڕیگی تیرۆر کرد. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٦دا، هێرشبەرانی نەناسراو ئیمامێکی دیکەی نوێژی هەینیی لایەنگری ڕژێمیان تیرۆر کرد، یوسف گورگیج.

هەواڵنێری نوور (Nour News)، کە نزیکە لە ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی، ئەم زیادبوونەی گەڕاندەوە بۆ دەوڵەتە عەرەبییەکان. ڕاپۆرتی کرد: «سەرچاوە ئەمنییە متمانەپێکراوەکان [بە هەواڵنێری نوور وت کە ئەوان] نیشانەی ئاشکرای پشتیوانیی دەرەکییان بۆ گرووپە چەکدارە چالاکەکان لە [باشووری ڕۆژهەڵات] دۆزیوەتەوە و ڕۆڵی هەندێک دەوڵەتی عەرەبی لە دابینکردنیان»، و بە تایبەتی ئاماژەی بە پشتگیری عەرەبیی بانگەشەکراو کرد بۆ «سپای سەحابە (Sipah-e-Sahaba) و جەیشی محەممەد (Jaish-e Mohammed)، لە ڕێگەی کەسوکار، سەرچاوەی دارایی، و توانا هەواڵگری و سەربازییەکانەوە.» هەواڵنێری نوور ڕایگەیاند کە کۆی ئەندامانی ئەو گرووپانە لە ٥٠٠٠٠ کەس زیاترە، و «١٥٠٠ کەسیان لە ناوەوەی ئێران جێگیر کراون.»

هیچ کام لەم دوو گرووپە ئەندامی «بەرەی جەنگاوەرانی گەل»ی تازە پێکهاتوو نین، کە بەرپرسیارێتی زۆرێک لە هێرشەکانی دوایی ئەستۆ گرتووە. ئەوەی ڕژێم تێیدا ڕاستە، هەرچەند ژمارەکان سەیرن، ئەوەیە کە گرووپی بچووک و زۆر هەن بە سەرچاوەی پشتگیری جیاوازەوە، و ئەمەش ڕێکارەکانی ڕژێم بۆ بەرەنگاربوونەوە ئاڵۆز دەکات.

کۆماری ئیسلامی وا دەردەکەوێت لە دۆخی نائومێدیدا بێت. یەکەم، خەڵکی ناوخۆ، لەوانە پۆلیس و هەندێک لە هێزە ئەمنییەکان کە بەلووچن، دوای «هەینی خوێناوی» زیاتر لە سەرکوتکردنی ئەم گرووپانە دوودڵ بوون. دووەم، هێزە ئەمنییەکانی ئێران بەهۆی کەمی سەرچاوە و زیادبوونی هەڕەشە دەرەکی و ناوخۆییەکان زیادە ڕاکێشراون و بارگرانتر بوون. لە کۆتاییدا، تەنها ئەوەی ڕژێم پاڕانۆیایە، واتا ئەمە نییە کە کەس لە دواییدا نەبێت. بە تایبەتی، تاوانبارکردنی عەرەبەکان، لەجیاتی دەزگای هەواڵگری ناوەندی (CIA) و مۆساد کە زۆرجار دەکرێت، بۆ ئەم هێرشانە وا پیشان دەدات کە ڕژێم بە تەواوی شت هەڵنابەستێت.

تاوانبارکردنی دەوڵەتە عەرەبییەکان دووەمین جارە لە ئەم جۆرە لە چەند ساڵی دواییدا. لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤دا، ئێران هێرشی مووشەکی کردەسەر «جەیش العەدل» لە ناوەوەی پاکستان. پاکستان دوو ڕۆژ دواتر وەڵامی دا. ئەمە یەکەم جار بوو کە هێرشە ئاساییەکانی دەرەکی لەسەر خاکی ئێران ڕوودەدات لە دوای شەڕی ئێران و عێراق. هەرچۆنێک ڕژێمی ئێران لاوازتر دەبێت، ژمارەی ئەم بزووتنەوە ناوخۆییانەش لە ئەگەردا زیاد دەکات و دەچنە ناو پڕۆسەی یەکخستن و قایمکردنی دەسەڵات.