ڕۆژئاوا دەبێت پێناسەی ئایینی ئیسلام بە ئاخوندان نەسپێرێت

بڕیاری کڵێسای ئینگلتەرا بۆ ڕێزلێنان لە ئاخوندێکی پاکستانی بەهۆی بەشدارییەکەی لە دیالۆگی نێوان ئایینەکانەوە، و دواتر هەڵوەشاندنەوەی ئەو خەڵاتە دوای ئەوەی بەڵگە دەرکەوت لەسەر ستایشکردنی ئوسامە بن لادن، سەرکردەی ئەلقاعیدە، زیاتر لە شکستێکی شەرمهێنەری پشکنینی پێویست بوو. ئەمە هەڵە تێگەیشتنێکی ڕۆژئاوایی ئاشکرا کرد: ئەو گریمانەیەی کە دەسەڵاتی ئایینی هاوواتای ڕەواییی کۆمەڵایەتی و نوێنەرایەتیی ڕاستەقینەی موسوڵمانانە.

بۆ ماوەی دەیان ساڵ، حکومەتەکانی ڕۆژئاوا کۆمەڵگاکانی ئیسلامییان لە تێڕوانینی دووانەی تەسکی «توندڕەو» بەرامبەر «میانڕەو»ەوە تێگەیشتوون. لە هەردوو لاوە، قەوارەکە ئایینییە. توندڕەو ئەو موسوڵمانەیە کە لێکدانەوەی بۆ ئیسلام مەترسیدارە، میانڕەویش ئەوەیە کە لێکدانەوەکەی پەسەندکراوە. لە هەردوو حاڵەتدا، باوەڕ دەبێتە ئەو لێنزەی کە ڕۆژئاوا بەهۆیەوە ناسنامەی سیاسی، پاڵنەری هاوڵاتیبوون و جووڵانەوە کۆمەڵایەتییەکان دەخوێنێتەوە.

ئەمە هەڵەیەکی شیکاریی قورسە. کۆمەڵگاکانی زۆربەی موسوڵمان، یەکپارچەی ئایینی نین. ئیسلامگەرا، نەریتگەرا، ڕیفۆرمخواز، سیکولار، بێباوەڕ، لاادری، نەتەوەخواز، لیبراڵ، سۆسیالیست، پاشایەتیخواز، دیموکرات و بنکەکانی ئۆتۆریتاری تێدایە. هەروەها موسوڵمانانی تێدایە کە باوەڕەکەیان کاروبارێکی تایبەتی دەزانن، نەک پرۆگرامێکی سیاسی. بەوەی ڕۆژئاوا ئاخوند و ڕێکخراوە ئایینییەکان وەک گفتوگۆکارانی کۆمەڵگاکانی موسوڵمان دادەنێت، حکومەتەکانی ڕۆژئاوا بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ هێزیان داوە بە بنکەکانی باوەڕبنەما، بە نرخی لاوازکردنی ئەوانی دیکە.

ڕەگ و ڕیشەی ئەم کێشەیە مێژوویی و جیۆپۆلەتیکییە. لە سەردەمی جەنگی سارد، ئایین بووە چەکێکی سوودبەخش دژی «کۆمۆنیزمی بێخودا». ئەفغانستان بەرچاوترین نموونە بوو. ئەمەریکا و هاوپەیمانەکانی پشتگیرییان لە هێزەکانی موجاهیدینی ئەفغان کرد کە دژی داگیرکاریی سۆڤیەت دەجەنگان، و یارمەتییان دا لە دروستکردنی ژێربنایەکی کۆکردنەوەی هێزی ئیسلامگەرا کە دەرئەنجامەکانی لە جەنگی ساردیش تێپەڕی. لۆژیکی ستراتیژییەکە تێگەیشتنپێکراو بوو، بەڵام تێچووە درێژخایەنەکانی نا. ئەمەریکا ئایینی وەک ئامرازێکی جیۆپۆلەتیک بەکاربرد، نەک وەک یەک لایەنی کۆمەڵگاکانی ئاڵۆز.

ئەم خووە لە دیپلۆماسیی سەردەمدا بەردەوامە. ڕێککەوتنەکانی ئیبراهیم لە بنەڕەتدا ڕێککەوتننامەن سەبارەت بە بەرژەوەندییەکانی دەوڵەت، ئاسایش، سەروەری و هاوکاریی ئابووری. بەڵام زۆرێک لە پێشکەشکردنی گشتییان بە زمانی ئاشتبوونەوەی «ئیبراهیمی» و هەماهەنگیی نێوان ئایینەکاندا پێچراوەتەوە. null وەسفی وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا بۆ ڕێککەوتنەکانی ئیبراهیم نمونەیەکی ئەم چوارچێوە تیۆلۆژییەیە. ئەم زمانە خۆی جێی ڕەخنە نییە، بەڵام کاتێک ئایین دەبێتە فەرهەنگی دەوڵەتداری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ناسنامە سیاسی، هاوڵاتیبوون و ئابوورییەکان لە پشت ناونیشانە ئایینییە جەوهەرگەراکاندا ون دەبن.

دەرئەنجامەکان لەو شوێنانەدا زۆرترین نیگەرانی دروست دەکەن کە سیاسەتی ڕۆژئاوا یارمەتیی بنیاتنانی ڕێکخستە سیاسیی نوێی داوە. ئەفغانستانی دوای 2001 بوو بە «کۆماری ئیسلامی»، لە کاتێکدا دەستووری عێراقی دوای سەدام ئیسلامی بە ئایینی فەرمی و سەرچاوەیەکی بنەڕەتیی یاسادانان ڕاگەیاند. null چوارچێوەی دەستووریی ئەفغانستان و null دەستووری عێراق نیشان دەدەن چۆن فیقهی ئایینی لە بەڕێوەبردنی دەوڵەتدا جێگیر دەبێت. سیاسەتدانەرانی ڕۆژئاوا نەیاندەویست ئەم ڕێکخستنە بخەنە ژێر پرسیارەوە، لە ترسی ئەوەی تۆمەتی دژایەتیی ئیسلامیان بدرێتە پاڵ. ئەنجامەکە پارادۆکسێک بوو: لە هەوڵدان بۆ نیشاندانی ڕێز بۆ ئیسلام، حکومەتەکانی ڕۆژئاوا ڕەواییان دا بەو پێکهاتە سیاسییانەی کە ئەو فرەییەی سنووردار دەکرد کە خۆیان دەیانگوت پشتگیریی لێ دەکەن.

هەمان کێشە لەناو کۆمەڵگاکانی ڕۆژئاواشدا دەردەکەوێت. زۆرجار باس لە تێکەڵبوونی موسوڵمانان لە ڕێگەی ڕێکخستنەوەی ناسنامەی ئایینییەوە دەکرێت. قوتابخانەی ئایینی، دابینکردنی حەڵاڵ، یان ئەنجومەنەکانی شەریعەت. نەک لە ڕێگەی هاوڵاتیبوون، یەکسانی و بەشداریکردن لە کۆمەڵگەیەکی سیاسیی هاوبەشدا. ئەزموونی بەریتانیا لەگەڵ ئەنجومەنەکانی شەریعەت ئەم کێشمەکێشە پیشان دەدات. هەرچەندە ناوبژیوانیی ئایینیی خۆبەخشانە دەتوانێت لەناو سیستەمێکی یاساییی ئازاددا بوونی هەبێت، بەڵام دەسەڵاتی ئایینی ناتوانێت لە مافە گشتییەکاندا کە لەلایەن دەوڵەتەوە پشتگیری دەکرێن تێپەڕێت، وەک لە هەڵوێستی شانشینی یەکگرتوو سەبارەت بە ئەنجومەنەکانی شەریعەتدا جەخت لێکراوەتەوە. null

ئەنجامەکە لەخۆڕاکشانی سیستەماتیکی ئەو موسوڵمانانەیە کە لەگەڵ قاڵبی ئایینیی پەسەندکراودا نایەنەوە: ڕیفۆرمخوازان، سیکولارەکان، بێباوەڕەکان، موسوڵمانانی پێشوو، ناڕازیان، فێمینیستەکان و ڕەخنەگرانی ئیسلامی سیاسی. لەندەن و پایتەختەکانی دیکەی ڕۆژئاوا دەنگی ئەمانە کەمتر وەک نوێنەر دەبینن، چونکە ئەو گریمانەیە دەخەنە ژێر پرسیارەوە کە ئیسلام دەبێت پێگەیەکی تایبەت لە ژیانی گشتیدا هەبێت.

ئەمە تەنها کێشەیەکی بیرکارانە نییە. خەباتی دژی توندڕەویی ئیسلامگەرا لاواز دەکات. نابێت بزووتنەوە توندڕەوەکان تەنها بە ئایین کورت بکرێنەوە، چونکە توندوتیژیی سیاسی لە کارلێکی نێوان ئایدیۆلۆژیا، تیۆلۆژیا، گیلەیی سیاسی، ئۆتۆریتاریزم و بارودۆخی کۆمەڵایەتییەوە سەرهەڵدەدات. بەڵام هەروەها نابێت لایەنی ئایینیش پاکوخاوێن بکرێتەوە یان پشتگوێ بخرێت. سیاسەتێک کە لە وردبوونەوە لە بیرۆکە ئایینییەکان دەترسێت، ناتوانێت ئەو بزووتنەوانە بخاتە ژێر پرسیارەوە کە ئەو بیرۆکانە بۆ ڕەواکردنی توندوتیژیی سیاسی بەکاردەهێنن.

وەڵامەکە ئازادیی ئایینیی کەمتر نییە، بەڵکو ئازادیی ئایینیی یەکسانە. دەبێت موسوڵمانان ئازاد بن لە پەیڕەوکردنی باوەڕەکەیان بەبێ زۆرلێکردن. بەڵام دەبێت هەمان ئازادییان هەبێت بۆ لێکدانەوەی نوێی ئیسلام، ڕەتکردنەوەی، گاڵتەپێکردنی، بەجێهێشتنی، یان سەیرکردنی وەک کاروبارێکی تایبەتی. نامۆسوڵمانانیش دەبێت هەمان ئازادییان هەبێت. باوەڕی ئایینی شایانی پاراستنە لە زۆرلێکردن، بەڵام بیرۆکەی ئایینی شایانی ئەوە نییە لە ڕەخنە پارێزراو بێت. دەبێت سیاسەتی ڕۆژئاوا وازی لە گەڕان بەدوای «موسوڵمانی میانڕەو»دا بهێنێت و لە جیاتی ئەوە کۆمەڵگایەکی فرەڕەنگ پەروەردە بکات کە تێیدا هاوڵاتییان بە ئازادی بۆ خۆیان دیاری بکەن ئایین چ ڕۆڵێک لە ژیانیاندا دەبینێت.