پرۆفیسۆری ڕێزلێگیراوی زانکۆی ئیستەیتی میشیگان: ١١ی سێپتەمبەر پەیوەندی بە ئیسلامەوە نەبوو

ڕۆژی هەینی، ١٨ی سێپتەمبەری ٢٠٢٦، پڕۆگرامی خوێندنی ئیسلامی (Muslim Studies Program) لە زانکۆی دەوڵەتی میشیگان لە نێوەندی نێودەوڵەتیی MSU یادی بیستەمین ساڵیادی خۆی کرد. ڕێزلێگیراوەکە محەمەد ئەیوب بوو، پرۆفیسۆری خانەنشینیی دەستڕۆیشتووی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و یەکەم هەڵسووڕێنەری پڕۆگرامەکە لە کاتی دامەزراندنیدا. بەرپرسی سەرەکیی لەخۆگرتنی زانکۆکە قسەی کرد و بەڕێوەبەری پڕۆگرامەکە پلاکێکی پێشکەش کرد. بەخشەرێکی نەناسراو ٥٠,٠٠٠ دۆلاری بۆ وەقفێک بە ناوی ئەیوب دابین کرد. پاشان ئەیوب جارێکی دیکە ڕوونی کردەوە پڕۆگرامەکە بۆ فێرکردنی چی هەیە.

دەربارەی ١١ی سێپتەمبەری ٢٠٠١ وتی: «ئەوە ئیسلام نەبوو کە پاڵنەری هێرشەکان بوو. ڕاستییەکە زۆر ئاڵۆزتر بوو و لە بنەڕەتدا پەیوەندی بە بەرەنگاربوونەوەی بەرفراوانی سیاسەتی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە هەبوو، نەک بە ئیسلام کە وەک پاساوێک بۆ هێرشەکان بەکارهێنرا.»

دوورتریش ڕۆیشت. ئەیوب وتی: «بەردەوامیی داگیرکاریی ئیسرائیل بۆ خاکی فەلەستینییەکان، فراوانکردنی نیشتەجێبوونەکان، پێوەلکاندنی وردە‌وردەی کەنارەی ڕۆژاوا، و خنکاندنی ئابووریی غەزە، ڕادەیەک لە باوەڕپێکراوی بۆ حەماس لەنێو بەشێک لە دانیشتووانی فەلەستین دابین کرد. ئەوەی کە دەسەڵاتی فەلەستینیی بەڕێوەبراو لەلایەن فەتحەوە نەک تەنها گەندەڵ بوو، بەڵکو وەک کارگێڕێکی داگیرکاریی ئیسرائیل سەیر دەکرا، ناوبانگی حەماس لەنێو دانیشتووانی فەلەستین زیاد کرد. ئەم هۆکارەکان هیچ پەیوەندییان بە ئیسلامەوە نەبوو.»

ئەم وتەکان لە The State News‌ـەوە هاتوون، ڕۆژنامەی خوێندکارانی زانکۆی دەوڵەتی میشیگان، کە لە ١٩ی سێپتەمبەر ڕووداوەکەی گەیاندووە. هیچ دەزگایەکی دیکە هەواڵی ڕووداوەکەی نەداوە، ڕاستییەکی بەرچاوە، چونکە توێژەری دامەزرێنەری پڕۆگرامێکی خوێندنی ئیسلامی لە زانکۆیەکی گەورەی گشتی دەتوانێت، بە خۆی و ڕووبەڕوو، دڵنیایی بە بەڕێوەبەرانی زانکۆکەی بدات کە مەرگبارترین هێرشی تیرۆریستی لە مێژووی ئەمریکا هیچ پەیوەندییەکی بەو ئایدیۆلۆژیایەوە نەبووە کە ئەنجامدەرانی خۆیان لە لێدوانەکانی خۆیاندا ئاماژەیان پێ کردووە.

ئارگومێنتی ئەیوبیش جێی سەرنجە. بانگەشەی ئەو ئەوە نییە کە ئیسلام ئایینی ملیارێک و نیو کەسە کە زۆرینەی هەرەزۆریان هەرگیز زیانیان بە کەس نەگەیەندووە، هەرچەندە ئەوە ڕاستییەکە کە هیچ کەسێکی جدی ناکۆکی لەسەر ناکات. لەبری ئەوە، ئەو دەڵێت ئیسلام، وەک کۆمەڵێک بیروبۆچوونی ئایینی، هیچ پەیوەندییەکی بە ئەلقاعیدە، حەماس و حیزبوڵڵاوە نەبووە، ئەو «بەناو بزووتنەوانەی ئیسلامی»یەی کە ئەو دەیانگەڕێنێتەوە بۆ سیاسەتی ئەمریکا و ئیسرائیل، لەگەڵ پاشماوەی ڕووخانی سۆڤییەت لە ئەفغانستان. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو پیاوانەی کە فەتواکانی ئەلقاعیدەیان نووسی، بزووتنەوەی خۆیان ناونا بزووتنەوەی بەرگریی ئیسلامی، و حیزبوڵڵایان بە ویلایەتی فەقیهەوە بەستەوە، ئەمە بە شتێکی سەیر دەبینن، چونکە ئەوان ئەوەیان وت کە پێی باوەڕیان هەبوو. بانگەشەی ئەیوب پێویستی بەوە دەکات کە باوەڕ بەوان نەکەین.

ئەمە هەڵوێستێکی نوێ نییە بۆ پڕۆگرامی MSU. لە ٢٠١٩، بەڕێوەبەری ئێستای، محەمەد حەسەن خەلیل، لە نێوەندی پرەنس ئەلولید بن تەلال بۆ لێکگەیشتنی موسڵمان و مەسیحی لە جۆرجتاون، کە لەلایەن قەتەر و سعودیەوە دامەزراوە، دەربارەی کتێبی خۆی Jihad, Radicalism, and the New Atheism قسەی کرد. ئەندرو هەرۆد، فێلۆی Campus Watch، لەوێ بوو. خەلیل ئارگومێنتی هێنا کە جیهادییەکان «لە پەراوێزی نەریتی جیهاد» دانیشتوون و «هەوڵەکانی ئەلقاعیدە و داعش بۆ پاساوهێنان بۆ تیرۆر لەسەر بنیادی ئیسلامی، بە شێوەیەکی گشتی داواکاری وازهێنانن لە لێکدانەوەی ووشەیی توند و هەروەها لە لێکدانەوەکانی سەردەستی مێژوویی بیری ئیسلامی.» کاتێک بە پرسیاری توند دەربارەی پشتگیریی پیاوانی ئایین بۆ هێرشی خۆکوژی ڕووبەڕوو کرایەوە، وەڵامی دایەوە: «ئەگەر بتەوێت ئەو کەسانە دیاری بکەیت کە هێرشی خۆکوژییان بەلاوە ڕەوایە، دەتوانم لیستێکت پێ بدەم»، و ناوی یوسف ئەلقەرداوی هێنا، کە پڕۆگرامی لە ئەلجەزیرەدا خەمڵێندراوە ٦٠ ملیۆن بینەری هەبوو. لەگەڵ ئەوەشدا، نموونەی خۆی ئارگومێنتەکەی لاواز دەکات، چونکە دیاردەیەک کە لیستێک لە پیاوانی ئایینی سەرەکی پشتگیری دەکەن، پەراوێزی نییە.

لێکۆڵینەوەکانی خودی ئەیوب پێشتریش سەرنجی فۆرەمی ڕاکێشاوە. Middle East Quarterly لە ٢٠١٥ پێداچوونەوەی بۆ کتێبی Will the Middle East Implode? کرد و بۆی دەرکەوت کە «بەنزیکەیی هیچ شتێکی ئۆریژینال تێدا نییە، بەڵکو بە شێوەیەکی بێزارکەر ئەوە دووبارە دەکاتەوە کە میدیا گەیاندوویەتی.» کاری پێشووتری، The Many Faces of Political Islam، بەپێی وتەی خۆی لە ڕووداوی ڕۆژی هەینی، «بەفراوانی لە کۆرسەکانی وانەوتنەوەی ئەم بابەتەدا بەکار دەهێنرێت.» بۆیە تێزی ئەو تەنها لە یەک وتاری ساڵیاددا سنووردار نییە، بەڵکو بەشێک لە خوێندنکارییەکە پێک دەهێنێت.

سەرسوڕمان نییە، چونکە هەڵوێستی زانکۆکە وەک لە ئاهەنگەکەدا ڕاگەیەندرا، هەمان هێڵی نامێژوویی دووبارە دەکاتەوە. جەبار بێنێت، بەرپرسی سەرەکیی لەخۆگرتنی MSU، بە بینەران وت کە کاری پڕۆگرامەکە خزمەت بە ئامانجی زانکۆکە دەکات، کە ئەو بە «جێگرتنەوەی ئەفسانە و شێوەبەندییەکان بە زانستەوە» پێناسەی کرد. جێفری ڕیدینگەر، دەکانی پێشووی خوێندنی نێودەوڵەتی و پڕۆگرامەکان، بیری هێنایەوە کە بە دڵخۆشی «ئەوەندە فشاری پێویست خستە سەر بەڕێوەبەرایەتیی ناوەندی» بۆ دابینکردنی بودجەی. کەس نەپرسی کام ئەفسانەکان، یان ئایا پڕۆگرامێک کە لە ٢٠٠٢ دامەزراوە، بەپێی وتەی خودی ئەیوب وەک وەڵامدانەوە بە ٩/١١، لە ماوەی ٢٠ ساڵدا پێشنیاری دامەزرێنەری خۆی لەبەردەم تۆماری دەوڵەتی ئیسلامی، ٧ی ئۆکتۆبەر، یان خودی ئیلاهیاتزانانی ڕژێمی ئێران تاقی کردووەتەوە. لێدوانەکانی شەوی هەینی ئەوە ڕوون کردەوە کە پێشنیاری ئەیوب خۆی بووە ئەفسانەیەکی دامەزراندن، و ئێستا وەقفێکیشی پێوە بەستراوە.

ڕێگایەکی دیکەش بۆ بەڕێوەبردنی پڕۆگرامێکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەیە، و هەمان ئەو هەفتەیە لە میدیادا باسی لێوە کرا. The Forward لە ١٨ی سێپتەمبەر ڕاپۆرتی کرد کە پڕۆگرامەکانی لێکۆڵینەوەی جولەکە و لێکۆڵینەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دارتمەوس دەیەیەکە کۆرسەکانیان بە هاوبەشی لیست کردووە و لیژنەی ڕێنمایی هاوبەشیان هەیە و ئێستا بەیەکەوە کۆرسێک وانە دەڵێنەوە بە ناوی «Difficult Conversations on the Middle East.» جۆناثان سمۆلین، پرۆفیسۆری لێکۆڵینەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە وانەکە دەڵێتەوە، بە ڕۆژنامەکەی وت: «لە یەکەم وانەدا، خوێندکاران بەم بیرۆکەیەوە دێنە ژوورەوە: ‹چۆن دیبەیتەکە ببەمەوە؟ چۆن دەریبخەم کە من ڕاستم؟› ئەوە بە تەواوی ئەو شتە نییە کە ئێمە لە وانەکەدا دەیکەین.»

بێگومان، مۆدێلی دارتمەوس کێشەی خۆی هەیە. پڕۆگرامی خوێندنەکەی، بەو شێوەیەی The Forward وەسفی دەکات، «بەرگریی چەکداریی فەلەستینی» و «تاوانبارکردن بە جینۆساید لە غەزە» وەک بابەتی دیبەیت مامەڵە دەکات، تاوانبارکردنێک کە داوای شیکردنەوەی ڕەخنەگرانە دەکات. بەڵام بە لایەنی کەم دان بەوەدا دەنێت کە دیبەیتێک بوونی هەیە. بەپێچەوانەوە، پڕۆگرامی زانکۆی دەوڵەتی میشیگان ئاهەنگی ٢٠ ساڵی ئەوە گێڕا کە ڕایگەیاندبوو پرسیارەکە یەکجار و بۆ هەمیشە وەڵام دراوەتەوە.

Campus Watch، پڕۆژەی فۆرەم کە ڕەخنە لە لێکۆڵینەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگرێت، لە ٢٠٠٢ەوە ئەم شێوازە تۆمار کردووە: پڕۆگرامەکانی کە وەک وەڵامدانەوە بە قەیرانێک دەست پێدەکەن، دەبنە دامەزراوەی ڕەق کە یەکەم دڵسۆزییان بۆ لێکدانەوەی دامەزراندنی خۆیانە. پڕۆگرامی خوێندنی ئیسلامی زانکۆی دەوڵەتی میشیگان نموونەیەکی ڕوونە. بەپێی وتەی دامەزرێنەری، بۆ وەڵامدانەوەی یەک پرسیار دامەزرا. بیست ساڵ دواتر بەڕێوەبەرێکی نوێ، پشتگیریی دەکانێک، پشتگیریی بەرپرسی سەرەکیی لەخۆگرتن، و وەقفێکی هەیە، و هەمان وەڵام پێشکەش دەکات.

باجدەرانی میشیگان بودجەی زانکۆکە دابین دەکەن. خوێندکارانی ئەو زانکۆیە شایەنی ئەوەن فێر بن چۆن بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە مامەڵە لەگەڵ ئەو پرسیارە بکەن کە پڕۆگرامەکەیان بۆ وەڵامدانەوەی دروست کرا. ئەگەری کەمە ئەم توانایە لە خودی پڕۆگرامەکەوە بەدەست بهێنن.