دوای هێرشی بۆندای ئوسترالیا، ئایا ئەلبانیزی وەک هاوارد ئازایەتی نیشان دەدات؟

لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥دا، یازدە جولەکە لە کاتی ئاهەنگگێڕانی هانوکا لە بۆندی بیچ کوژران. لە نێوان کوژراوەکاندا ڕابای ئیلی شلانگەر بوو، ئەوەی هەژدە ساڵ خزمەتی کۆمەڵگای جولەکەی سیدنی کردبوو. پۆلیس دواتر ئامێرە تەقەمەنییە دەستکردەکان (Improvised Explosive Devices) لە ئۆتۆمبێلی هێرشبەرەکاندا دۆزییەوە. ئەمە کوشندەترین تەقەکردنی کۆمەڵایەتی بوو لە ئوسترالیا لە دوای پۆرت ئارسەر، هەروەها پێشبینیکراوترین هێرشی تیرۆریستی بوو لە مێژووی ئەم وڵاتەدا.

بۆ ماوەی بیست و شەش مانگ، نیشانەی ئاگادارکردنەوەکان یەک لە دوای یەک کۆدەبوونەوە. بۆ ماوەی بیست و شەش مانگ، حکومەتی ئەلبانیزی کەمپەینێکی تیرۆریستی لە حالەتی گەشەپێداندا وەک کێشەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان مامەڵەی لەگەڵدا کرد. ئەنجامەکەی ئێستا لەسەر لمە خوێناوییەکەی ناودارترین کەناراوەی ئوسترالیا دیارە.

ڕێچکەکە ڕوون و بێ‌گومان بوو. لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣دا، دوو ڕۆژ لەدوای کۆمەڵکوژییەکەی حەماس لە ئیسرائیل، ئاپۆرەیەک هاتە سەر ئۆپەرا هاوسی سیدنی، ئاڵای ئیسرائیلیان سووتاند و دروشمی هەڕەشەیان دژی جولەکە دا، لە کاتێکدا پۆلیس لەبری پەرتکردنەوەی خەڵکەکە، ئامۆژگاری کۆمەڵگای جولەکەی کرد کە دووربکەونەوە. ئەو شکستە لە جێبەجێکردنی بنەمای ڕێکخستنی ئاسایشی گشتی، ئەو کەشە لێبووردەییەی دامەزراند کە ڕێگای بۆ هەموو ئەوانەی دواتر هاتن کراوە.

ئەوەی دواتر ڕوویدا، توندبوونەوەیەکی سیستەماتیک بوو. ئەنجومەنی جێبەجێکاری جولەکەی ئوسترالیا زیادبوونی ٣١٦ لەسەدی ڕووداوە دژە-جولەکەکانی لە ساڵی دوای ٧ی تشرینی یەکەمدا تۆمار کرد. بێزارکردنی ئەو کەسانەی بە ڕواڵەت جولەکە دیار بوون، بوو بە شتێکی ڕۆژانە. بازرگانییە جولەکەییەکان وێرانکارییان لێکرا. پاشان کەمپەینی ئاگرلێدان هات: «لویس کۆنتینێنتاڵ کیچن» (Lewis’ Continental Kitchen)، کافێیەکی کۆشێر لە بۆندا، لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤دا بە بۆمبی سووتێنەر تێکدرا. کەنیشتی «ئەداس ئیسرائیل» لە مێلبۆرنیش، لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤دا ئاگری تێبەردرا.

بە گەیشتنی ئابی ٢٠٢٥، سەرۆک وەزیران ئەنتۆنی ئەلبانیزی ناچار بوو دان بەوەدا بنێت کە ڕێکخراوی هەواڵگری ئاسایشی ئوسترالیا گەیشتبووە بۆی: سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران ئاراستەی هەردوو هێرشەکەی کردبوو، بە بەکارهێنانی تاوانکارە خۆجێییەکان وەک جێگر. ئوسترالیا باڵیۆزی ئێرانی دەرکرد، یەکەم دەرکردن لەم جۆرە لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە. بەڵام تۆڕە ئۆپەراسیۆنییەکان بە زۆری وەک خۆیان مانەوە، و توندبوونەوەکەش بەردەوام بوو.

بەڕێوەبەری گشتیی ڕێکخراوی هەواڵگری ئاسایشی ئوسترالیا، مایک بێرگێس، لەوە ڕوونتری نەدەتوانی بڵێت. لە شوباتی ٢٠٢٥دا، ڕایگەیاند کە «لە ڕووی هەڕەشە لەسەر ژیانەوە، یەکەم ئەولەوییەتمان ئێستا لێکۆڵینەوەیە لە کردەوە دژە-جولەکەکان لەم وڵاتەدا»، ئەمە یەکەم جار بوو کە هەر جۆرێکی ڕەگەزپەرستی وەک بەرزترین پلەی هەڕەشە لای ڕێکخراوی هەواڵگری ئاسایشی ئوسترالیا ناوزەد دەکرێت. ئاگاداری کردەوە کە هەڕەشەکان «لە بێزارکردن و ترساندنەوە گۆڕاون بۆ ئامانجگرتنی دیاریکراوی کۆمەڵگا جولەکەکان، شوێنەکانی پەرستن، و کەسایەتییە ناودارەکان.»

بەرپرسانی ئیسرائیلی چەندین جار هەمان ئاگاداریان دا. لەدوای بۆندا، وەزیری دەرەوە گیدعۆن سەعار بە ڕاشکاوی ڕایگەیاند: «حکومەتی ئوسترالیا، کە نیشانەی ئاگادارکردنەوەی بێشوماری پێگەیشت، دەبێت بێتەوە سەر هۆشی خۆی.» ئاگادارییەکان بیستران، بەڵام گوێیان پێنەدرا.

چوارچێوەی وەڵامدانەوەی حکومەت لە بنەڕەتدا ناتەواو مایەوە. نێردەیەکی تایبەتی بۆ بەرەنگاربوونەوەی دژە-جولەکەیی دانا و تیمی کاری «یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی» دامەزراند. پرۆگرامی ڕاهێنان دابینکرد. لە هەمان کاتدا، حزب التحریر (Hizb ut-Tahrir)، کە لە شانشینی یەکگرتوو، ئەڵمانیا و لە زۆربەی ئەورووپا بەهۆی ستایشکردنی تیرۆر قەدەغەکراوە، بەردەوام بوو لە کارکردنی ئاشکرا لە ئوسترالیا، لە کەمپەکانی زانکۆکان ئەندامی نوێی دەگرت و ئایدیۆلۆژیای ئیسلامیی شۆڕشگێڕی دەخستە ناو ئەوەی جاران بزووتنەوەی ناڕەزایی فراوانتر بوو.

ئەم شکستە دامەزراوەییە ڕەنگدانەوەی پەکخستنێکی قووڵترە. حکومەتی ئەلبانیزی ئامادە بووە هێماکانی توندڕەوی ڕاست قەدەغە بکات، بەڵام ئامادە نەبووە بە هەمان هێز ڕووبەڕووی توندڕەوی ئیسلامی ببێتەوە. جا ئەمە لە ترسی تۆمەتی «ئیسلامۆفۆبیا»وە بێت، یان لە حیسابی هەڵبژاردنەکان لە ڕۆژئاوای سیدنی، یان تەنها ترسنۆکی دیپلۆماسی بەرامبەر ئێران، ئەنجامەکە یەکسان بووە: کەشێکی لێبووردە کە تێیدا ڕق لە جولەکە دەتوانێت لە دروشمەوە بۆ ئاگرلێدان و پاشان بۆ کۆمەڵکوژی توندبێتەوە.

ئوسترالیا پێشتر سەلماندوویەتی کە دەتوانێت بە کردەوەیەکی گۆڕانکار وەڵامی برینی نەتەوەیی بداتەوە. لەدوای پۆرت ئارسەر لە ١٩٩٦دا، سەرۆک وەزیران جۆن هاوارد لە ماوەی دوازدە ڕۆژدا ڕەزامەندی بە کۆی دەنگی لەسەر ڕێککەوتننامەی نەتەوەیی چەک بەدەستهێنا. بە جلی بەرگری گوللە گەشتی بۆ ئەو کۆمەڵگایانە کرد کە دوژمنایەتییان دەردەبڕی. سەرمایەی سیاسیی خۆی خەرج کرد، چونکە تێگەیشتبوو کە ساتە چارەنووسسازەکان سەرکردایەتیی چارەنووسساز دەخوازن.

کۆمەڵکوژی بۆندا داوای وەڵامێکی هاوشێوە دەکات، نەک دژی چەک، کە پێشتر بە توندی کۆنترۆڵ کراون، بەڵکو دژی ئەو ژێرخانە ئایدیۆلۆژی و دامەزراوەییەی کە بکوژەکانی بەرهەمهێناوە.

ئەمە واتە قەدەغەکردنی دەستبەجێی حزب التحریر و هەر ڕێکخراوێک کە دەگاتە ئاستی ستایشکردنی تیرۆر. واتە بەکارخستنی Foreign Influence Transparency Scheme وەک چەک بۆ ئاشکراکردن و بڕینی ڕێڕەوی پارە و پشتگیری لە ئێران، قەتەر و دەوڵەتانی دوژمنکاری دیکەوە بۆ دامەزراوە ئایینییەکان و زانکۆکانی ئوسترالیا. واتە مەرجدارکردنی هاوکاریی داراییی فیدراڵی بەوەی کە زانکۆکان پێناسەی International Holocaust Remembrance Alliance بۆ دژە-جولەکەیی جێبەجێ بکەن. واتە دابینکردنی بودجەی هەمیشەیی ئاسایش بۆ قوتابخانە و کەنیشتە جولەکەکان، بەو دانپێدانانەی کە هەڕەشە لەسەر ئەم دامەزراوانە شکستێکی ئاسایشی نەتەوەییە، نەک بارێکی تایبەتی.

ئەگەر لێکۆڵینەوە دەستێوەردانی ئێران لە کۆمەڵکوژی بۆندا بسەلمێنێت، و نیشانەکانی تیرۆری پاڵپشتیکراو لەلایەن دەوڵەتەوە هەڵەنەگرن، پێویستە ئوسترالیا پشتگیریی کردەوەی کینێتیکی هاوپەیمانان بکات دژی دامەزراوەکانی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی و پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی لەگەڵ تاران ببڕێت.

تیرۆریستەکان یازدە ئوسترالیایان کوشت کە مۆمەکانی هانوکایان هەڵدەکرد و بیست و نۆ کەسی دیکەشیان بریندار کرد. کاتی دەربڕینی هاوپشتی و ڕێوشوێنی بە پلەپلە بەسەرچووە.

لە ١٩٩٦دا، هاوارد تێگەیشتبوو کە سەرمایەی سیاسیی میراتگیراو کەم دەبێتەوە، جا خەرجی بکەیت یان نا. تاکە پرسیارەکە ئەوەیە کە ئایا بە کردار کەم دەبێتەوە یان بە بێکاری. ئەلبانیزی ئێستا ڕووبەڕووی هەمان تاقیکردنەوەیە. نەک تەنیا نەتەوەی ئوسترالیا سەیر دەکات، بەڵکو جیهانیش.