گێڕانەوەی کۆنی ئەریتریا دەربارەی دەریای سوور ڕووبەڕووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ دەبێتەوە

لە چاوپێکەوتنێکی ١٢ی ئەیلولی ٢٠٢٦ لەگەڵ ماڵپەڕی «Middle East Eye» کە لەلایەن قەتەرەوە پشتگیری دەکرێت، عوسمان سالیح، وەزیری کاروباری دەرەوەی ئەریتریا، ئاگاداری دا لەسەر نزیکبوونەوەیەکی سەرهەڵداو لە نێوان ئیماراتی عەرەبیی یەکگرتوو، ئیسرائیل و ئەتیوپیا لە هۆرنی ئەفریقا. بەڵام پەیوەندییەکانی ئەم دەوڵەتانە، هەم لە ڕووی سەرچاوە و سەرەتاکانیانەوە و هەم لە ڕووی پاڵنەر و هاندەرەکانیانەوە، جیاوازترن لەوەی وەسفەکەی ئەو پێی دەگەیەنێت.

چوارچێوەدانەکەی سالیح بیرمان دەهێنێتەوە لەو استدلالەی کە سێ دەیە پێش ئێستا، لە کاتی خەباتی ئەریتریا بۆ جیابوونەوەدا، بەکارهێنرا: ئەوەی پەیوەندیی ئەتیوپیا لەگەڵ ئیسرائیل بەشێک بوو لە کێبڕکێیەکی فراوانتری عەرەبی-ئیسرائیلی لەسەر دەریای سوور. لە چوارچێوەی ئەو تێڕوانینەدا، نەتەوەخوازە ئەریترییەکان ئەریتریا بە حکومەتە عەرەبییەکان تەنیا وەک خەباتێکی جیاخوازانە دژ بە حوکمی ئەتیوپیا نەناساند، بەڵکو وەک دۆزێک کە سەرکەوتنی دەتوانێت خزمەت بە بەرژەوەندییە فراوانەکانی ناوچەکە بکات. لۆژیکی سیاسییەکە ڕوون بوو: ئەتیوپیا لە ناو بوونی ستراتیژیی فراوانتری ئیسرائیلی و ڕۆژئاوایی لە دەریای سووردا دایە، لە کاتێکدا سەربەخۆیی ئەریتریا دەبێتە بەشێک لە خەباتێکی ناوچەیی دژ بەو بوونە.

ئەو چوارچێوەدانە لە شەستەکان و حەفتاکاندا پەسەندێکی بەرچاوی پەیدا کرد. ئیسرائیل پەیوەندییەکی ئەمنیی لەگەڵ هەردوو ڕژێمی ئیمپراتۆری و پاشان، بۆ چەند ساڵێک، ڕژێمی سەربازیی مارکسی-لینینی لە ئەتیوپیا پاراست، هەم ڕاهێنانی سەربازی و هەم یارمەتیی دژە شۆڕشگێڕی پێشکەش دەکرد بۆ ئەوەی ئەتیوپیا لە ئۆگادین و ئەریتریا لە دژی شۆڕشگێڕان بجەنگێت. لە هەمان کاتدا، دەوڵەت و ڕێکخراوە عەرەبییەکان پشتیوانیی سیاسی، دارایی و سەربازییان بۆ شۆڕشگێڕە ئەریترییەکان دابین دەکرد.

پەیوەندیی نێوان ئەتیوپیا، ئیسرائیل و ململانێی فراوانتری عەرەبی-ئیسرائیلی پێشتر لە هەڵسەنگاندنە هاوچەرخەکانی شۆڕشی ئەریتریادا دیار بوو. بۆ نموونە، «هەڵسەنگاندنی هەواڵگریی نەتەوەیی» (National Intelligence Estimate) ی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئایاری ١٩٧٠ بە ناونیشانی «بارودۆخ لە ئەریتریا» (The Situation in Eritrea)، ڕایگەیاند کە پەخشەکانی جەبهەی ڕزگاریخوازی ئەریتریا لە دیمەشقەوە بەشێوەیەکی زیاتر ململانێکەیان لە ڕوانگەیەکی بە ئاشکرا دژەئیمپریالیستی و دژەسیۆنیستییەوە نیشان دەدا، و ویلایەتە یەکگرتووەکانیان بە «ئیسرائیلی سیۆنیست و ئەتیوپیای فیۆداڵی» پەیوەست دەکرد. هەڵسەنگاندنەکە هەروەها تێبینی کرد کە خراپبوونی پەیوەندییەکانی ئەتیوپیا لەگەڵ دەوڵەتە موسڵمانەکانی ناوچەکە ڕەنگدانەوەی ئەو گرژییە فراوانانە بوو کە ململانێی عەرەبی-ئیسرائیلی دروستی کردبوون.

گرنگی ئەم بەڵگەنامەیە تەنیا لە وەسفکردنی پڕوپاگەندەی جەبهەی ڕزگاریخوازی ئەریتریا/جەبهەی گەلی ڕزگاریخوازی ئەریتریا نییە، بەڵکو لەوەدایە کە دان بەوەدا دەنێت شۆڕشی ئەریتریا لە ناو کێبڕکێیەکی جیۆپۆلیتیکی فراوانتردا دادەنرا کە ئەتیوپیا، ئیسرائیل، دەوڵەتە عەرەبییەکان و دەریای سووری دەگرتەوە. استدلالە هاوچەرخەکەی سالیح لێکچوونی هەیە لەگەڵ ئەم شێوازە کۆنەی نێودەوڵەتیکردنی دۆزی ئەریتریا.

بەڵام ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ئەمڕۆ جیاوازە لەوەی ڕژێمی ئەریتریا ئاماژەی پێ دەکات. ئیماراتی عەرەبیی یەکگرتوو، وەک زۆرێک لە دەوڵەتانی دیکەی عەرەبی، پەیوەندیی دیپلۆماسی لەگەڵ ئیسرائیل هەیە و دواتریش هاوکاریی دوولایەنەی بەرفراوانی لەگەڵ ئیسرائیل پەرەپێداوە.

ئەتیوپیاش لە لایەکی خۆیەوە، هەژمار و لێکدانەوەی ستراتیژیی خۆی هەیە و پەیوەندییەکی زۆر درێژخایەنتر لەگەڵ ئیسرائیل هەیە. بێگومان، پەیوەندیی ئەتیوپیا لەگەڵ ئیسرائیل پێش نیزامی ناوچەیی ئەمڕۆ هاتووەتە ئاراوە و لە گۆڕانکارییەکانی سیستەمی سیاسی و ئاراستەی سیاسەتی دەرەوەی ئەتیوپیا سەرپا بووە. ئەم بەردەوامییە مێژووییە هەر لێکدانەوەیەک کە پەیوەندییە ئێستاکان وەک بەڵگەی پرۆژەیەکی تازەی ئیسرائیلی-ئەتیوپی دژ بە هەر دەوڵەتێک، جا لە هۆرنی ئەفریقا بێت یان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا، ئاڵۆز دەکات.

چوارچێوەدانەکەی سالیح لەگەڵ گۆڕانی خودی ئەتیوپیا ناتێکدەچێت. ئەتیوپیا ئیتر ئەو شانشینە ئیمپراتۆرییە مەسیحییە نییە کە لە شەستەکاندا ڕووبەڕووی جیاخوازیی ئەریتریا بووەوە، نە ئەو ڕژێمە سۆسیالیستەی دێرگ (Derg) ی حەفتاکان و هەشتاکانە، کە ئاراستەی ئایدیۆلۆژی و پەیوەندییە گۆڕاوەکەی لەگەڵ ئیسرائیل بەدوای کێبڕکێ جیۆپۆلیتیکییەکانی جەنگی سارد و ململانێی عەرەبی-ئیسرائیلیدا دەڕۆیشت. ئەتیوپیای ئەمڕۆ کۆمارێکە کە سیاسەتێکی دەرەوەی پراگماتیکتر، بەرژەوەندیبنەما و فرەئاراستە دەگرێتەبەر، کە تێیدا پەیوەندییەکان لەگەڵ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەوڵەتانی عەرەبی کەنداو بەرەبەرە بەرژەوەندیی هاوبەش لە بازرگانی، وەبەرهێنان، ژێرخان، ئاسایشی خۆراک و ئاسایشدا لەخۆدەگرن. بۆ دەوڵەتانی عەرەبی کەنداو، ئەتیوپیا ئێستا زیاترە لە شوێنێکی ستراتیژی لە باڵی ڕۆژئاوایی دەریای سوور. دانیشتوانی زۆر و بازاڕی بەکارهێنەری، توانای کشتوکاڵی، پێداویستییەکانی ژێرخان و گرنگیی ئابووریی گەشەسەندووی وای لێکردووە ببێتە هاوبەشێکی بەرچاو بەخۆی.

ئەم فرەڕەهەندبوونە نیزامێکی ناوچەیی بەرهەم هێناوە کە تێیدا دەوڵەتانی عەرەبی کەنداو دەتوانن پەیوەندییان لەگەڵ ئیسرائیل بپارێزن و هاوکات وەبەرهێنان لە ئەتیوپیادا بکەن، لەگەڵ ئەریتریا مامەڵە بکەن، لەگەڵ میسر هاوکاری بکەن، و پەیوەندییەکانی دیکەی هۆرنی ئەفریقا پەرەپێبدەن. باشترە ئەم دیپلۆماسییە وەک فرەئاراستە تێبگەیەنرێت، نەک وەک دووبارەکردنەوەی پێکهاتە جیۆپۆلیتیکییە نزیکەی دووڕەهەندییەکانی جەنگی سارد. ئەمە سنووردارییە سەرەکییەکەی استدلالەکەی سالیحە. ئەو تۆڕێکی ڕاستەقینەی پەیوەندییەکان دەستنیشان دەکات، بەڵام بە قاڵبێکی کۆنەوە لێکیان دەداتەوە. لەوانەیە هاوشێوەکردنە مێژووییەکەی هەندێک پەیوەندیداری هەبێت، بەڵام کوێربوونی بەرامبەر بەو دەیانە ساڵ گەشەسەندنەی کە لە دەرەوەی وەستانی چەند دەیەیی ئەریتریا ڕوویان داوە، واتای ئەوەیە کە ئەنجامە ستراتیژییەکەی پەیوەندیدار نییە.