جەنگی ئێران جەنگێکی سەر مێژووشە

لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٥٣٩ی پێش زایین، کۆرشی گەورە بە سەرکەوتنەوە چووە ناو بابلەوە. ئەم بەروارە، کە لە تۆماری مێژوویی بابلی (Babylonian Chronicle)دا تۆمارکراوە، ژیانێکی نوێی سەردەمی پەیداکردووە: هەندێک لە ئێرانییەکان ئێستا وەک «ڕۆژی کۆرش» ئاهەنگی بۆ دەگێڕن و ڕێز لەو ئیمپراتۆرە دەگرن کە بەوە دەناسرێتەوە ڕێگەی دا بە گەلانی دوورخراوە، لەوانە جولەکەکان، بگەڕێنەوە ماڵەوە. ئەمساڵ، ساڵیادەکە لە کاتێکدا دێت کە ڕووبەڕووبوونەوە لە نێوان ئێران، ئیسرائیل و ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بەردەوامە. ئەم بۆنەیە هیچ پێگەیەکی فەرمی نییە، بەڵام بەناوبانگییەکەی ڕەنگدانەوەی نیگەرانییەکانی ئەمڕۆی ئێرانییەکانە. لە جیهانبینی کۆنی فارسیدا، داگیرکاریی ئیمپراتۆریی و لێبوردەیی پراگماتیکی بە ئاسانی لەگەڵ یەکتردا دەژیاون.

بەم دواییانە لە ئەسینا، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا مارکۆ ڕوبیۆ ئاماژەی بە یۆنانی کۆن کرد وەک سەرچاوەی شارستانییەتی ڕۆژاوا، و تاڵانکردنی ئەکرۆپۆلیسی لەلایەن فارسەکانەوە لە ساڵی ٤٨٠ی پێش زایینی هێنایەوە یاد. گوتاری ئەو ڕووبەڕووبوونەوەی ئەمڕۆ لەگەڵ تاران لە چوارچێوەی چیرۆکێکی شارستانییەتیدا دانا. بەرپرسانی ئێرانی و بەرامبەرەکانیان هەردووکیان لە کۆگای مێژوویی خۆیانەوە وەردەگرن. بۆ پاڵپشتی چیرۆکەکانی خۆیان، لایەنە ڕووبەڕووبووەکان بە شێوەیەکی بەردەوام ئاماژە بە شەش ئەڵقەی دووبارەکراوە دەکەن: جەنگەکانی یۆنان و فارس؛ کۆرش و گەڕاندنەوەی جولەکەکان؛ ئەستێر و پوریم؛ فەریدوون دژی زەحاک؛ دیلگرتنی ئیمپراتۆر ڤالێریان لەلایەن شاپووری یەکەمەوە؛ و شەڕی کەربەلا، کە ڕابەری باڵای ئێران، عەلی خامنەیی، بەردەوام ئاماژەی پێ دەکرد.

ئەمانە مێژووی هاوتا و یەکسان نین: هەندێکیان ڕووداوی تۆمارکراون، هەندێکی تر ئەفسانەی پیرۆز یان ئەفسانەی نەتەوەیی. بەڵام هەموویان دەتوانن ململانێی جیۆپۆلیتیک بکەنە درامایەکی ناسنامەی بێ کات.

پەیکەری فیکریی ساڵی ١٩٩٣ی ساموێل هەنتینگتن شارستانییەت کردە پۆلێنێکی ڕێکخەری بەرچاو لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا. بەڵام «شارستانییەت» دروستکراوێکی سەردەمییە، نەک وەسفی خۆیی کۆن. کۆرش خۆی بە چاودێری «شارستانییەتێکی فارسیی» سنووردار نەدەزانی، ئەسکەندەریش وەک باڵوێزی «ڕۆژاوا» ڕووی لە ڕۆژهەڵات نەکرد. ئەم دووبەرەکییانە بۆ ئەوان نامۆ دەبوون.

جەنگەکانی یۆنان و فارس قاڵبێکی کەم‌وکۆڕ دەدەنە دەست بۆ خەباتێکی هەمیشەییی شارستانییەتی. ئەوان ناکۆکی نێوان دەوڵەت و هاوپەیمانیی دیاریکراو بوون و پاشان سەدان ساڵ ئاڵوگۆڕ و تێکەڵبوونیان بەدوادا هات. چوونەژوورەوەی کۆرش بۆ بابل لە نەریتی ئینجیلیدا دەستکەوتێکی پێزانراوە و لەسەر ئەستوونەی کۆرش تۆمارکراوە، لەبەر ئەوەی ڕێگەی دا بە گەڕانەوەی دوورخراوەکان. بە پێچەوانەوە، پەڕتووکی ئەستێر دەربارەی پیلانگێڕیی دەربار باس دەکات: پیلانی هامان دژی جولەکەکان، کە ئەستێر و مۆردیخای پووچیان کردەوە و لە پوریمدا ئاهەنگی بۆ دەگێڕدرێت. هیچ کام لەم دوو چیرۆکە مۆڵەتی دەرکردنی حوکمی ئەخلاقیی گشتگیر لەسەر ئێرانی یان جولەکەی ئەمڕۆ نادەن.

هەمان وریایی بۆ ئەفسانە و دواهەمین سەردەمی کۆنیش پێویستە. لە شانامەی فیردەوسیدا، زەحاکی زۆردار لەلایەن فەریدوونەوە لادەبرێت. چیرۆکێک کە ئێستا دژبەرانی کۆماری ئیسلامی وەک هێمای ڕزگاربوون بەکاری دەهێنن. هەروەها نابێت سەرکەوتنی شاپووری یەکەم بەسەر ڤالێریاندا لە ساڵی ٢٦٠ی زایینی، کە لە نەقشی ڕۆستەمدا نەمر کراوە، بکەینە کورتەکراوەی دوژمنایەتییەکی نەگۆڕی فارسی-ڕۆمانی. نەخشە بەرزەکانی شاپوور ئاهەنگیان بۆ سەروەریی ئیمپراتۆری دەگێڕا، لە هەمان کاتدا ئەوەش دەردەخست کە ئیمپراتۆرییە ڕکابەرەکان چاودێری یەکتریان دەکرد و لە یەکتر وەریاندەگرت. کەربەلا هێشتا لە ناوەندی یادەوەریی ئایینیی شیعە و پەیکەری بەرخۆدانی خامنەییدا دەمێنێتەوە. بەڵام دەنگدانەوەی ئەخلاقیی ئەو، وا ناکات هەموو سیاسەتێکی دەوڵەت ببێتە درێژکراوەی دۆزی ئیمام حوسێن.

مێژوویەکی ڕووناکتر لە دەرەوەی کاریکاتۆرەکانەوە دەست پێدەکات. ئەسکەندەر رۆکسانای کچی ئەشرافزادەیەکی باختەریی خواست و بەمە ئەلیتە داگیرکراوەکان بە ئیمپراتۆرییەکەیەوە بەست، لە کاتێکدا دڵدارەکەی باگۆئاس، ئەشرافزادەیەکی جوانی فارس، نموونەی تێکەڵبوونی دەربار بوو. دواتر شانشینی یۆنانی-باختەری لە بەلخ، لە باکووری ئەفغانستانی ئەمڕۆدا، دامەزرا کاتێک دیۆدۆتس نزیکەی ساڵی ٢٥٠ی پێش زایین خۆی لە دەسەڵاتی سەلۆکیەکان جیا کردەوە. فەرمانڕەوا و دانیشتووانی لە جیهانێکدا دەژیان کە بە یەکسانی بە نەریتی هێلینی و ئێرانی شێوە پێدرابوو. سیستەمێکی تێکەڵ کە لە داگیرکارییەوە لەدایک بوو و بە خۆگونجاندن بەردەوام مایەوە. ئەسکەندەر ڕەوش و ئایینەکانی دەرباری هەخامەنیشی وەرگرت و هاندەری هاوسەرگیری لە نێوان ئەفسەرەکانی و ئەشرافی خۆجێیی بوو. جێنشینەکانیشی بە دانوستانی بەردەوام حوکمیان دەکرد.

ئەم تێکەڵاوە فرە-کولتوورییە بەردەوام بوو. کاربەدەستانی فارس بناغەی دامەزراوەیی خیلافەتی عەباسییان دانا. دواتر دوودمانە فارسی-تورکییەکان پشتگیری ئەدەب و تەلارسازییان کرد لە ئاسیای ناوەڕاستەوە تا هیندستان. ئیبن سینا فەلسەفەی یۆنانیی لەگەڵ ئیلاهیاتی ئیسلامیدا یەکخست، گۆتەش لە حافزدا هاوتایەکی ئەدەبیی خۆی دۆزییەوە و West-östlicher Divan ی خۆی داڕشت. کاریگەری بە ئاسانی لەو سنوورانەی پاشاکان کێشیان بووندا دەهات و دەچوو.

مێژوو هیچ چیرۆکێکی ئاسان بۆ هاوئاهەنگیی شارستانییەت پێشکەش ناکات، بەڵکو وانەیەکی قورسی ئاڵۆزی و دەوڵەتداری لە دەرەوەی دووبەرەکییە ڕەقەکانە. ئەو ڕابەرانەی ئاماژە بە ڕابردوو دەکەن، دەبێت تەواوی ڕێڕەوەکەی بگرنەبەر، نەک تەنها پارچە بەکەڵکەکان هەڵبژێرن.

ئەم ئەرکە بە قورسی دەکەوێتە سەر شانی تاران. حکومەتێک کە جیاکاریی ڕەگەزیی کردووەتە دامەزراوە، کۆمەڵگەکانی کەمینەی پەراوێزخستووە، لەگەڵ تاڵیباندا هاوپەیمان بووە، میراتی پێش ئیسلامی پشتگوێ خستووە و ئایدیۆلۆژیای خۆی لە دەوری شۆڕشی دژە ڕۆژاوا پێناسە کردووە، ناتوانێت بە شێوەیەکی باوەڕپێکراو داوای چاودێریی شارستانییەتی فارسی بکات. ئەگەر دڵسۆزی و میهرەبانی بەرامبەر پەنابەران و پاراستنی مافی ژنان وەک کۆڵەکەکانی شارستانییەتی ڕۆژاوا ئاهەنگیان بۆ بگێڕدرێت، ئەوا ڕەوشتی ئیدارەی ترەمپ بەرامبەر پەنابەران، ڕێککەوتنە ئاشتییە کارەساتبارەکەی لەگەڵ تاڵیبان و بەردەوامبوونی دابینکردنی پارە بۆ ڕژێمی تاڵیبان، بە هەمان شێوە پرسیار لەسەر باوەڕپێکراوبوونی ئەو دەکەن بۆ خاوەندارێتی و نوێنەرایەتیکردنی شارستانییەتی ڕۆژاوا.

بۆ چینی سیاسیی ئیسرائیل، کە چەوساندنەوە و ئاوارەبوونی بەردەوام بەشێکی دانەبڕاوی تراژیدیای نەتەوەییان بووە، مامەڵەکردن لەگەڵ دانیشتووانی سیڤیلی غەززە لە ڕووی ئەخلاقییەوە کێشەدارە.

پرسە سەرەکییەکە لە ڕۆژی کۆرشدا ئەوە نییە کام لایەنی سیاسی خاوەنی کۆنەوەکەیە. بەڵکو ئەوەیە کە ئایا ئەو «دەوڵەتە شارستانییەتییانە»ی خۆیان بەو ناوە ناودەبەن، ئەو متمانەیە دەدۆزنەوە کە ئەوە بکەن کە وەک بنەمای ئەخلاقیی دامەزراندنی شارستانییەتەکەیان باسی دەکەن.