ئایا دەسەڵاتی فەلەستین هێشتا دەزگایەکی یاسایییە؟

سەرهەڵدانی ئەنجوومەنی ئاشتی (Board of Peace) گۆڕانێکی بێدەنگ لە تێگەیشتنی نێودەوڵەتی سەبارەت بە حوکمڕانی فەلەستینی نیشان دەدات. بۆ ماوەی سێ دەیە، دیپلوماتەکان و وڵاتانی بەخشەر دەسەڵاتی فەلەستین وەک ڕاستییەکی سیاسی وەردەگرت. ئەمڕۆ ئەو بنەمایە چیتر جێگیر نییە. پرسیاری گرنگ چیتر ئەوە نییە کە ئایا دەسەڵاتی فەلەستین بە شێوەیەکی کاریگەر حوکم دەکات، بەڵکو ئەوەیە کە ئایا هێشتا لە ڕووی یاساییەوە بە هیچ مانایەکی بەرچاو بوونی هەیە یان نا.

دەسەڵاتی فەلەستین بە شێوەیەکی سروشتی سەرهەڵنەدا. بە ڕێگەی ڕێککەوتننامەی ڕوونەوە هاتە بوون؛ ڕێککەوتننامەکان ئەرکی دوولایەنەیان سەپاند و بنەمای یاسایی بۆ دانپێدانان، بودجە و پارە، هاوکاری ئاسایشی و پەیوەندی دیپلۆماسییان دانا.

لە کاتی دامەزراندنیدا، دەسەڵاتی فەلەستین پابەندییەکانی قبوڵ کرد کە بریتی بوون لە وازهێنان لە توندوتیژی، ڕێگریکردن لە تیرۆر، هەڵوەشاندنەوەی گرووپە چەکدارەکان، و چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان بە دانوستان لە جیاتی هێز. ئەمانە ئامانجی ئاواتخوازانە نەبوون، بەڵکو ئەو مەرجانە بوون کە دانپێدانانی نێودەوڵەتی و پاڵپشتی دارایی بەردەوامیان ڕەوا دەکرد. بەبێ ئەوان، دەسەڵاتی فەلەستین هیچ پێگەیەکی یاسایی سەربەخۆی نەبوو.

بە تێپەڕبوونی کات، دەسەڵاتەکە ئەم پابەندییەکانی بەجێهێشت. هاوکاری ئاسایشی لەگەڵ ئیسرائیل بەردەوام لاوازبوو. لایەنە چەکدارەکان بە ئاشکرا کار دەکردن. میدیای فەرمی و پەروەردە توندوتیژییان ستایش کرد. پارەدان بە چەکدارانی زیندانیکراو و خێزانی پەلاماردەران بووە دەزگاکردنی هاندانی تیرۆر. ئەم کردەوانە تەنها لێدانە لاوەکییەکان نەبوون؛ پێشێلکردنێکی بنەڕەتی بوون بۆ ئەرکەکانی دامەزراندنی دەسەڵاتەکە.

پەلامارەکانی ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە بۆشاییدا ڕوویان نەدا. پاش ساڵانێک لە دابەزینی حوکمڕانی، لێپرسینەوە و دەستبەسەراگرتنی تاکانەی هێز هاتن. دەسەڵاتی فەلەستین نە پەلامارەکەی ڕێگرت و نە بە شێوەیەکی ڕوون مەحکومی کرد. لەبری ئەوە، وەڵامەکەی بەرەو سەرەڕۆیی سیاسی و دەربازبوونی ئاکاری چوو. ئەو شکستە گرنگی یاسایی هەبوو. دەسەڵاتێک کە ناتوانێت، یان نایەوێت، لە دژی توندوتیژی بەکۆمەڵ کار بکات، ئەو بانگەشانە لەدەست دەدات کە بەهۆی ئەوان دانپێدان درابوو.

کێشەکە لە ئاسایشەوە زیاترە. دەسەڵاتی فەلەستین چیتر وەک دەزگایەکی حوکمڕانی کار ناکات. بە شێوەیەکی متمانەپێکراو ناوچەکان ڕێک و پێک ناکات. بەبێ دەستێوەردانی دەرەکی لە کۆکردنەوەی داهات کێشەی هەیە. ڕەوایی هەڵبژاردنی نییە، چونکە هەڵبژاردنەکان بۆ ماوەیەکی نادیار دواخستووە. سەرکردایەتییەکەی بەبێ میکانیزمێکی ڕوونی جێگرەوە کار دەکات، کە بەردەوامی زیاتر لاواز دەکات. حوکمڕانی سنووردار بووەتەوە بە تۆڕەکانی پشتیوانی و بەرژەوەندی کە بە بێجوڵەیی بەخشەرەکان بەردەوام دەبن، نەک بە ڕەزامەندی گشتی.

کاربەدەستانی نێودەوڵەتی هێشتا وەک ئەوە هەڵسوکەوت دەکەن کە دەتوانرێت ئەم ڕێکخستنە تا هەتاهەتایە بەردەوام بکرێت. ئەو گریمانە ئێستا لە ڕاستییەوە دوور دیارە. دروستکردنی ئەنجوومەنی ئاشتی نیشانەی ئەوەیە کە لاوەکەم هەندێک وڵات پێویستی بە تێپەڕاندنی پێکهاتەیەک دەبینن کە چیتر ئامانجی یاسایی یان سیاسی خۆی بەدی نەهێناوە. ئەمە سووکایەتییەکی دیپلۆماسی نییە؛ دانپێدانانێکی ناڕاستەوخۆیە کە دەسەڵاتی فەلەستین چیتر ئەو پێوەرانە پێک ناهێنێت کە لەسەر بنەمای ئەوان پێکهێنرا.

ئەم دانپێدانانە گرنگن، چونکە یاسایی بوون شتێکی تەکنیکی نییە. بەرپرسیارێتی شێوە دەدات. ئەگەر دەسەڵاتی فەلەستین چیتر پابەندییەکانی دامەزراندنی خۆی نەپارێزێت، ئەوا بەردەوامبوون لە مامەڵەکردن لەگەڵی وەک دەزگایەکی حوکمڕانی دەبێتە جۆرێک لە خەیاڵی یاسایی. وڵاتانی بەخشەر تەنها ناکارامەیی پشتگیری ناکەن؛ ئەوان پشتگیری ئەو دەزگایە دەکەن کە مەرجەکانی بوونی خۆی پێشێل کردووە.

چوارچێوەی ناوچەیی ئەم ئەنجامە بەهێزتر دەکات. دوای ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، ڕای گشتی ئیسرائیلی و کۆدەنگی پەرلەمانیان توندبووە لە دژی چوارچێوەی دوو دەوڵەت کە لەسەر گەڕانەوەی دەسەڵاتی فەلەستین بۆ غەزە یان فراوانبوونی لە شوێنێکی تر بنیات نرابوو. ئەم گۆڕانە توندڕەوی ئایدیۆلۆژیک نیشان نادات؛ ئەزموونی کۆکراوە ڕوون دەکات. کاتێک دەسەڵاتێک بەردەوام پابەندییەکانی ئاسایش پێشێل دەکات، ڕەوایی لە هەردوو لای مێزی دانوستانەوە دەڕووخێت.

هەڵسەنگاندنەکە ئاسانە: دەسەڵاتێک کە بە ڕێککەوتن دروست کراوە، تەنها ئەوەندە دەمێنێتەوە کە ئەو ڕێککەوتنە ڕێز دەگرێت. دەسەڵاتی فەلەستین چیتر ئەوە ناکات. ئەنجوومەنی ئاشتی لەبەر ئەوە سەرهەڵدان نەکرد کە پرۆسەی ئاشتی پێویستی بە ناوێکی نوێ هەبێت. سەرهەڵدا، چونکە چوارچێوەی یاسایییەکە لەژێر ناکۆکییەکانی خۆیدا ڕووخا.

مێژوو نموونەی زۆر پێشکەش دەکات لە دەزگاکانی سیاسی کە زیاتر لە بنەمای یاسایی خۆیان ژیاون. بە هۆی خوو و نەریت، ترس لە هەڵبژاردەکانی تر، یان هێزی هەبوونی دەزگایی بەردەوام دەبن، هەتا پێکهاتەیەکی نوێ ناچار بکات ڕاستی بپەسێنرێت. پرسیاری ئێستا ئەوە نییە کە ئایا دەسەڵاتی فەلەستین دەتوانرێت چاکسازی بکرێت؛ بەڵکو ئەوەیە کە ئایا پێشتر لەو خاڵە تێپەڕیوە کە چاکسازی چیتر کێشەی بنەڕەتی چارەسەر ناکات؟

ئەگەر ڕەوایی لە پابەندییەوە دێت، و پابەندی بەجێهێشتراوە، ئەوا لەوانەیە نووسینی سەر گۆڕ پێشتر نووسرابێت. ئەنجوومەنی ئاشتی لەوانەیە لە شەوێکدا جێگای دەسەڵاتی فەلەستین نەگرێتەوە، بەڵام نیشان دەدات کە سیستەمی نێودەوڵەتی خۆی بۆ دیمەنێکی «دوای دەسەڵات» ئامادە دەکات. وا نواندن کە شت بەپێچەوانەیە، ڕوونی دوا دەخات بە نرخی متمانەپێکراوی.