پێداچوونەوەیەک بە پڕۆسەی ئاشتی ئازەربایجان و ئەرمەنستان

نووسراوەکەی مایکڵ ڕوبین لە ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦، بە ناونیشانی «ئایا ئاشتی ئەرمەنستان و ئازەربایجان دوایین ئاشتی دەبێت کە تێکدەشکێت؟»، ئازەربایجان وەک بەربەستێک لەبەردەم ئاشتی پیشان دەدات. بەڵام ئەرمەنستان نزیکەی سێ دەیە خاکەکانی ئازەربایجانی داگیر کردبوو، سەرەڕای چوار بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە داوای کشانەوەیان دەکرد. ڕەتکردنەوەی کۆمەڵکوژی خۆجالی لەلایەن ئەوەوە، ئەو تاوانە دڕندانە پشتگوێ دەخات کە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ تۆماریان کردوون، هەروەها دانپێدانانی دەستە پەرلەمانییەکانی چەندین وڵات و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان پێی.

ڕوبین ئاماژەکانی سەرۆک ئیلهام عەلیەڤ بۆ «ئازەربایجانی ڕۆژئاوا» وەک بەڵگەیەک لێکدەداتەوە لەسەر ئەوەی کە بەڕاستی پابەند نییە بە ئاشتی. بەڵام ئاماژەکردن بە شوێنەکانی ئەرمەنستانی ئەمڕۆ، کە ئازەربایجانییەکانی لێیان بە زۆر دەربەدەر کراون، داواکاری خاکی پێک ناهێنێت. لە وتارێکی ساڵی ١٩٩٣دا، سەرۆکی پێشووی ئەرمەنستان، لێڤۆن تێر-پێتڕۆسیان، دەرکردنی ئازەربایجانییەکان بە چارەسەرکردنی کێشەیەکی ٦٠٠ ساڵە وەسف کرد.

لە ساڵی ٢٠٢٢دا، ئازەربایجان پێنج بنەمای بۆ ئاسایی‌کردنەوەی پەیوەندییەکان پێشنیار کرد، لەوانە دانپێدانان بە یەکپارچەیی خاکی و وازهێنان لە داواکارییە خاکییەکان. لە لووتکەی واشنتن لە ٨ی ئابی ٢٠٢٥دا، هەردوو وڵات واژۆی سەرەتاییان لەسەر ڕێککەوتننامەیەکی ئاشتی کرد. دواتر ئازەربایجان سنووردارییەکانی سەر گواستنەوەی بار بۆ ئەرمەنستانی لابرد، ئاسانکاری بۆ گەیاندنی دانەوێڵ و هەناردەی نەوت کرد، و پشتیوانی لە ئاڵوگۆڕەکانی کۆمەڵگای مەدەنی کرد. ڕێڕەوی ترەمپ بۆ ئاشتی و گەشەسەندنی نێودەوڵەتی (The Trump Route for International Peace and Prosperity، TRIPP) پەیوەندی هەرێمایەتی زیاتر پێشکەش دەکات.

ئەم دەستکەوتە پراکتیکییەکان و ڕێکارەکانی دروستکردنی متمانە، پابەندبوونی ئازەربایجان بە ئاشتی بەردەوام و کارلێککردنی سازەندە لەگەڵ ئەمریکا دەردەخەن.

سوڵتان زاهیدۆڤ (Sultan Zahidov)، ڕاوێژکاری سەرەکی، ناوەندی شیکاری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و فرەکەلتووری، باکۆ

سوپاسی بەڕێز زاهیدۆڤ دەکەم بۆ وەڵامەکەی، بەڵام ئەو لە بنەڕەتدا هەمان وتەی فەرمییەکانی حکوومەتی ئازەربایجان دەگەڕێنێتەوە. ئەو کردەوە دەستوورییەکانی ناگۆرنۆ-قەرەباغ بۆ سەلماندنی خۆموختاری خۆی و پشتگیری ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لە پڕۆسەی گرووپی مینسک بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان پشتگوێ دەخات. کاتێک ڕێککەوتنێکی نێوەندگیریکراو نزیک دەبووەوە و نێوەندگیرەکان خەریکی داڕشتنی کۆتا وردەکارییەکان بوون، سەرۆکی ئازەربایجان عەلیەڤ بە تەنها ڕووی لە هێز کرد، چەند ڕۆژێک دوای ئەوەی دڵنیایی بە دیپلۆماتەکان دابوو کە وا ناکات، و هەموو ناگۆرنۆ-قەرەباغی پاکتاوی ڕەگەزی کرد، هەروەک لە نەخچیڤان کردبووی. لە هەردوو هەرێمەکەدا، ئازەربایجان لەوەش زیاتری کرد و کەلەپووری کەلتووری سەدان و هەزار ساڵەی وێران کرد.

بەرامبەر بەم پاشخانەی پاکتاوی ڕەگەزی زیاتر لە ١٠٠,٠٠٠ خاکبووی مەسیحی لە ناگۆرنۆ-قەرەباغ، گلەییەکانی زاهیدۆڤ سەبارەت بە وتەیەکی هەڵبژێردراوی زیاتر لە سێ دەیە پێشوو لە لووتکەی شەڕدا، بە شێوەیەکی گاڵتەئامێز پاڵپشتی بنەمای وتارەکەم دەکات، ئەوەش ئەوەیە کە ئازەربایجان ئامادە نییە و ئاشتی وێران دەکات.

زاهیدۆڤ هەڵەی ڕاستەقینەی دیکەش دەکات. سەرۆکی پێشووی ئازەربایجان گومانی خستە سەر ئەو ڕیوایەتە ئازەربایجانییەی سەبارەت بە خۆجالی، کە بە تێپەڕبوونی کات زیاتر قەبە کراوەتەوە.

لە کاتێکدا بەڕێز زاهیدۆڤ باس لە هەندێک «ڕێکاری دروستکردنی متمانە»ی وەهمی دەکات، ئەو کەسانی ڕاگیراو پشتگوێ دەخات کە ئازەربایجان بەردەوامە لە ڕاگرتنیان، هەروەها ئەو شکستەی لە لێپێچینەوەی ئەو سەربازە ئازەربایجانییانە کە لە ڤیدیۆدا بینران سەری دیلە ئەرمەنییەکان دەبڕن، و داگیرکردنی سەربازی ئازەربایجان بۆ خاکی ئەرمەنستان لەو دیوی سنووری دیاریکراو. ئەمانە، جگە لە ئابڵوقەی فراوانتر و قسەی توڵەسەندنەوە سەبارەت بە ئەرمەنستان وەک «ئازەربایجانی ڕۆژئاوا»، پیشان دەدەن کە عەلیەڤ ئێستا هیچ ڕاستگۆتر نییە لەو کاتەی کە ئاگربەستی شکاند، ڕێککەوتنە پێشووەکانی پارچەپارچە کرد، و گەورەترین پاکتاوی ڕەگەزی لە هەرێمی فراوانتردا لە دوای شەڕی بۆسنەوە دەستی پێکرد.

بەپێی Freedom House، ئازەربایجان یەکێک لە دڕندەترین دەوڵەتە پۆلیسییەکانی جیهان بەڕێوە دەبات، خراپتر لە چین، ئەفغانستانی تاڵیبان، کووبا، و بیلاڕووس. جیهان وانەیەکی وەرگرت کاتێک سەدام حوسێن لە ١٩٩٠دا هێرشی کردە سەر کوەیت، کە قسەی توڵەسەندنەوە گرنگە، بەتایبەت کاتێک دابەزینی ئابووری دیکتاتۆرەکان ناچار دەکات بەدوای سەرقاڵکەردا بگەڕێن. لەبەر ئەمەیە کە کۆمەڵگای نێودەوڵەتی دەبێت هەڕەشە بەردەوامەکانی عەلیەڤ بە جددی وەربگرێت.

مایکڵ ڕوبین