توندوتیژی تایفەگەری دژ بە عەلەوییەکانی سوریا نەوەستاوە

ڕووخانی دەسەڵاتی بنەماڵەی ئەسەد لە کانونی یەکەمی ٢٠٢٤ کۆتایی بە دەیان ساڵ چەوساندنەوەی زۆرینەی سوننەی سوریا هێنا. بەڵام هەمان کات دەستپێکی توندوتیژیی ئامانجدار بوو دژ بە کۆمەڵگەی عەلەویی وڵاتەکە، کە بنەماڵەی ئەسەد لێوە هاتووە. عەلەوییەکان، کە لقێکە لە ئیسلامی شیعە، نزیکەی ١٠ لە سەدی دانیشتووانی سوریا پێک دەهێنن. زۆربەیان لە پارێزگاکانی کەناراوی لازقیە و تەرتووس کۆبوونەتەوە، بەڵام لە دیمەشق، حومس و حەماشدا ئامادەبوونێکی بەرچاویان هەیە.

دوای ڕووخانی ئەسەد، هێرشە تۆڵەسەندنەوەکان دژ بە عەلەوییەکان دەستیان پێکرد. هاوکات، قسەی ڕق‌هەڵگیر دژ بە عەلەوییەکان زیادبوو و ململانێی تایفەگەری بەرەو قورس‌بوون چوو، لەگەڵ هەستێکی «بێ‌سزا بوون» لەلایەن هەندێک ئیسلامیی سوننەوە بەهۆی ڕژێمی نوێی Hay’at al-Tahrir لە دیمەشق. ئەم ململانێانە لە ٦-١٠ی ئازاری ٢٠٢٥ گەیشتنە لووتکە، کاتێک میلیشیا سوننەکان تاوانە قێزەونەکان دژ بە عەلەوییەکان ئەنجامدا. هەرچەندە ئەم کۆمەڵکوژییانە سەرنجی جیهانییان ڕاکێشا، بەڵام نە یەکەمین و نە دوایین نموونەی توندوتیژی دژ بە کۆمەڵگەی عەلەوی بوون.

حکومەتی کاتیی سوریا لیژنەیەکی لێکۆڵینەوەی دامەزراند بۆ لێکۆڵینەوە لە کوشتارەکانی ناوچە کەناراوییەکان. هەرچەندە لیژنەکە تا ئێستا هیچ دەرئەنجامێکی بڵاو نەکردووەتەوە، بەڵام لەوانەیە لە گەیشتن بە دەرئەنجامی واتادار شکستی بخوات، چونکە لێکۆڵینەوەیەکی سەربەخۆ و ورد بە ئەگەری زۆر ئەندامانی هێزە ئەمنییەکانی حکومەت تێوەگلاو دەکات. وا دیارە سەرۆکی کاتیی سوریا ئەحمەد الشەرع هیوادارە درێژکردنەوەی ماوەی کارکردنی لیژنەکە کات بکڕێت بۆ ئەوەی فشاری ناوخۆیی و نێودەوڵەتی لاببات. ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ گومانیان دەربڕیوە لە توانای لیژنەکە بۆ کارکردن بە دوور لە کاریگەریی حکومەت، و ئاماژە بەوە دەدەن کە لیژنەکە لە پەیوەندیکردن و کارکردن لەگەڵ ڕێکخراوە سوریی و نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ لە پرۆسەی لێکۆڵینەوەدا دوودڵە.

کۆمەڵکوژییەکانی ئازار ڕووداوی تاک و جیاواز نەبوون؛ بەڵکو بەشێک بوون لە شێوازێکی فراوانتری توندوتیژی کە کۆمەڵگەی عەلەوی دەکاتە ئامانج. تەنها لە دوایین هەفتەی نیسان، Syrian Network for Human Rights کوشتنی دەرەوەی یاساییی لانیکەم ٢٠ هاووڵاتیی تۆمار کرد لە ناوچە زۆرینە عەلەوییەکانی پارێزگای حومس. هەمان ڕێکخراو ڕایگەیاند کە لە نێوان کانوونی دووەم و کۆتایی نیسان، هێرشبەرە چەکدارەکان زیاتر لە ٣٦٠ کەسیان لە ناوچە عەلەوینشینەکانی پارێزگاکانی حومس و حەما کوشتووە. ئەوەی ئەم ڕەوتە بە تایبەتی نیگەرانکەر دەکات ئەوەیە کە دەسەڵاتە خۆجێییەکان زۆربەی ئەم دۆسیانەیان لەژێر ناوی «تاوانبار نەناسراو» داخستووە. نەبوونی لێپرسینەوەی ڕاستەقینە، لەگەڵ درێژبوونەوەی لێکۆڵینەوە لە کۆمەڵکوژییەکانی ئازار، تەنها گرووپە توندڕەوە سوننەکان بوێرتر دەکات بۆ بەردەوامبوون لە هێرشەکانیان دژ بە کۆمەڵگەی عەلەوی.

هەروەها لەم دواییانەدا هەواڵەکان باس لەوە دەکەن کە گرووپە چەکدارەکانی سەر بە وەزارەتەکانی بەرگری و ناوخۆی حکومەتی کاتی هێرشە ئاگرێنراوەکان ئەنجامداونە سەر ماڵی عەلەوییەکان لە لازقیە و تەرتووس، سامان و موڵکیان تاڵان کردووە و کەسانێکیان بۆ لێپرسینەوە دەستگیر کردووە، بە شێوەیەک کە وا دیارە تەنها مەبەستیان چاندنی ترس و تۆقاندنە. بارودۆخەکە هێشتا هێندە ئاڵۆزە کە زۆرێک لەو هەزاران عەلەوییەی لە کاتی توندوتیژییەکانی ئازاردا پەنایان بۆ بنکەی ئاسمانیی ڕووسیی Hmeimim Air Base لە لازقیە بردبوو، هێشتا لەوێ پەناگەی خۆیان گرتووە، سەرەڕای بانگەوازەکانی مۆسکۆ بۆ چۆڵکردنی ئەو بنکەیە.

حکومەتی الشەرع زۆربەی جار پشتی بە «نەبوونی بەڵگەی پێوەست» دەبەستێت بۆ دوورخستنەوەی خۆی لەم ڕووداوە توندوتیژانەی دژ بە عەلەوییەکان، و زۆرجار دەیان ناسێنێت وەک «کردەوەی تاکەکەسی» کە هیچ پەیوەندییەکی بە سیاسەتی فەرمی یان دەستێوەردانی دەوڵەتەوە نییە. تەنانەت ئەگەر ئەم بانگەشەیە ڕاستیش بێت، ئەوە نیگەرانی دروست دەکات دەربارەی توانای حکومەتی کاتی بۆ سەپاندنی کۆنترۆڵ بەسەر ئەو پەلەی میلیشیا ڕادیکاڵەکاندا کە لە ژێر دەسەڵاتی ناونیشانیی ئەودا کار دەکەن.

ڕژێمی الشەرع لە کۆتایی نیساندا هەمان ستراتیژیی «نەبوونی بەڵگەی پێوەست»ی بەکارهێنا، دوای ئەوەی پێکدادانی توند لە ناوچەیەکی دروزی نزیک دیمەشق سەریهەڵدا، لە دوای کوشتنی زیاتر لە دوازدە هاووڵاتیی لە شارۆچکەیەکی دیکەی زۆرینە دروزی لەلایەن گرووپێکی چەکداری سەر بە حکومەتەوە.

توندوتیژیی بەردەوام دژ بە عەلەوییەکان و کۆمەڵگەکانی دیکە لە سوریا داوای سەرنجێکی جیهانیی بەردەوام دەکات. ئەمە پێویست ناکات واتای مامەڵەی تایبەت بۆ گرووپە کەمینەکان بێت؛ بەڵکو بیرخەرەوەیەکە کە ئاشتەوایی لە سوریای دوای ئەسەد پەیوەستە بە ئامادەیی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ لێکۆڵینەوەی ڕەخنەگرانە لە بەڵێن و کردەوەکانی حکومەتی کاتی، نەوەک ئەوەی ڕێگە بدرێت خەیاڵی خۆشبینانە سەردەست بێت.