تالەبانییەکان پێویستە بیر لە ژیانی دەربەدەری بکەنەوە

لە کاتێکدا هێزەکانی ئەمەریکا خەریکی ئامادەبوونن بۆ جێهێشتنی عێراق و ئیدارەی ترەمپ بەردەوامە لە پێشبردنی پلانەکانی بۆ بڕینی یارمەتییە دارایییە دێرینانەی کە بۆ پێشمەرگەی کوردی عێراق دەنێردرا، ئایا ئەو دۆخەی ٣٥ ساڵەی کوردستانی عێراق خەریکە کۆتایی دێت؟

دوای ئەوەی هێنری کیسنجەر، وەزیری دەرەوە، لە ساڵی ١٩٧٥ پێشتریی لە ژێر پێی ڕاپەڕینی کورد ڕاکێشا، جەلال تاڵەبانی، جێگری مەلا مستەفا بارزانی، بە پشتیوانی سوریا بڕیاری دا لە پارتی دیموکراتی کوردستان جیا ببێتەوە و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان دامەزرێنێت. ئەمە یەکەم شەق‌بوونی پارتی دیموکراتی کوردستان نەبوو، بەڵام کاریگەرترین شەق‌بوونەکە بوو.

گلەییەکانی تاڵەبانی جێی خۆیان بوو. مەلا مستەفا بارزانی سەرکردەیەکی عەشیرەتی بوو، و پارتی دیموکراتی کوردستانی کردە بزووتنەوەیەکی عەشیرەتی. مەسعود، کوڕی مەلا مستەفا، دوای مردنی باوکی لە ساڵی ١٩٧٩ جڵەوی گرتە دەست و هەمان تێڕوانینی عەشیرەتی پاراست. تاڵەبانییەکان جیاواز بوون، بەشێک لەبەر تێڕوانین و بەشێک لەبەر ئەوەی جەلال هەمان پشتەوەی عەشیرەتی نەبوو.

مەلا مەحمود تاڵەبانی لە سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەهەمدا تەریقەی قادری سووفییەتی زیندوو کردەوە، و جێنشینەکانی لە تەکیەی تاڵەبانی لە کەرکوکەوە کاریان دەکرد. بەڵام جەلال تاڵەبانی نەوەی ڕاستەوخۆی ئەو نەبوو، لە باشترین حاڵەتدا ئامۆزایەکی دوور بوو. دەسەڵاتی ئایینی بە ڕەچەڵەکی شێخ ڕەزا تاڵەبانیدا تێپەڕی، لە کاتێکدا داواکاریی جەلال بۆ لەگیتیمییەت زیاتر سیاسی بوو. جەلال لەبری ئەوە هەوڵی دا تێڕوانینێکی زیاتر ئایدیۆلۆژی، پێشکەوتووخواز و مۆدێرن بۆ بزووتنەوەی کوردی پێش بخات.

بۆ نموونە، یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان چووە ناو ڕێکخراوی ئەنتەرناسیۆناڵی سۆشیالیستەوە. بۆ چەندین دەیە دوای دامەزراندنی، سەرەکیترین خاڵی ڕاکێشانی ئەندام بۆ یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان ئەوە بوو کە لەسەر تێڕوانینێک دامەزرابوو، نەک لەسەر خزم‌پەروەری. لە ناو کوردستانی عێراقیشدا هەوڵێکی کورتخایەن بۆ پێکەوەژیان لە ژێر پلانێکی بەشکردنی دەسەڵاتدا هەبوو، کە لێیدا هەر بەرپرسی یەک حیزب جێگرێکی لە حیزبەکەی تری هەبوو، بەڵام لە پشتەنگی ناکۆکییەکانی داهاتی گومرگدا تێکشکا. زیاتر لە ٥٠٠٠ پێشمەرگەی کورد لە شەڕی ناوخۆی ١٩٩٤–١٩٩٧ گیانیان لەدەست دا، و حیزبە کوردییەکان دەیان هەزار کەسی تریشیان ئاوارە کرد، کاتێک لایەنی بارزانی لایەنگرانی تاڵەبانی دەردەکرد و بە پێچەوانەشەوە.

لە کاتێکدا کورد بە ئەفسانەی ئازایەتی و بلیمەتی پێشمەرگە و شەڕی دژی ڕژێمی سەدام حوسێن میوانان سەرسام دەکەن، شەڕکەرە کوردەکان گۆڕاون بۆ شتێک کە زیاتر وەک میلیشیای سیاسییە، تەنها لە ڕووی مەزهەب و سەرکردایەتییەوە جیاوازن لە میلیشیا شیعەکانی حەشدی شەعبی. کوردانی ئەمڕۆ پێشمەرگەکانیان زیاتر وەک بازرگان و وەرگری پاداشتی حیزبی دەناسن، نەک وەک پێشەنگی بزووتنەوەیەکی نەتەوەیی.

لە دەیەکانی ڕابردوودا، خاوێنیی تێڕوانینی تاڵەبانی کەم‌کەم لەناو چووە. لەگەڵ نزیکبوونەوەی هێرشی ئەمەریکا بۆ سەر عێراق، تاڵەبانی کوڕەکانی خۆی بەرز کردەوە، سەرەتا بە نهێنی و پاشان بە ئاشکراتر. ئەم ئاڕاستە خزم‌پەروەرییە حیزبەکەی خۆی تاڵەبانی شەق کرد، کاتێک نەوشیروان مستەفا، جێگری پێشووی تاڵەبانی، بزووتنەوەی گۆڕانی وەک لقێکی جیابووەوە دامەزراند بۆ پاراستنی هەڵبژاردەیەکی سیاسیی زیاتر ئایدیۆلۆژی، هەرچەندە ئەویش لە کۆتایی ژیانیدا ئەمەی پشتگوێ خست.

تاڵەبانی لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ توشی جەڵتەیەکی بەهێز بوو و نزیکەی پێنج ساڵ دواتر گیانی لەدەست دا. لەم ماوەی نەخۆشییەدا، هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد، هاوسەری، دوو کوڕەکەی بەرەو پۆستی بەهێزتر برد، لە کاتێکدا لاهور، ئامۆزایان، ئەویش پلەکانی بڕی. لە ساڵی ٢٠٢٠دا، یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان سیستەمی هاوسەرۆکایەتی دامەزراند، کە لاهور و بافڵ، کوڕە گەورەکەی جەلال، جڵەویان گرتە دەست. قوباد، کوڕی دووەم، لە پشتی پەردەوە وەک جێگری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بۆ مەسرور، کوڕە گەورەکەی مەسعود بارزانی سەرکردەی پارتی دیموکراتی کوردستان، کاری دەکرد.

لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٢دا، بافڵ سەرکردایەتی ئەوەی کرد کە لە ڕاستیدا کودەتایەکی ناوخۆیی بوو، لاهوری دەرکرد و سەرکردایەتی حیزبەکەی گرتە دەست، هەرچەندە قوباد لەگەڵیدا بە شێوەیەکی کارا وەک دەسەڵاتێکی دووانە فەرمانڕەوایی دەکرد. کاتێک لاهور ڕەتی کردەوە ئاماژەکان قبووڵ بکات و بچێتە دەربەدەری، بافڵ هێزی ڕاهێنراوی ئەمەریکای نارد بۆ دەستگیرکردنی، و بافڵ لەم پرۆسەیەدا چەند پاسەوانێکی کوشت و کۆمپڵێکسەکەی سووتاند.

لەو کاتەدا، گواستنەوەی هاوشێوەی نەوەیی و ناکۆکی ناوخۆیی لە لایەنی بارزانیشدا ڕوویدا، بەتایبەتی کاتێک مەسعود بارزانی خۆی لە کۆنترۆڵی ڕۆژانە کشاندەوە. سەرەتا، مەسرور، کوڕە گەورەی، لەگەڵ نێچیرڤانی ئامۆزای یەکەمی بۆ دەسەڵات ڕکابەری کرد. لەم دواییانەدا، مەسرور براکانی خۆی لای کرد بۆ ئەوەی ڕێگا بۆ ئارین، کوڕە گەورەکەی و نەوەی مەلا مستەفا، خۆش بکات.

بارزانییەکان، زۆرتر بە هۆکاری جوگرافیاوە، دەوڵەمەندتر بوون. پارتی دیموکراتی کوردستان بەسەر هەموو سنووری کوردستانی عێراق لەگەڵ تورکیا و دەروازە سەرەکییەکان بۆ ناو ئێران و سووریا زاڵە. تاڵەبانییەکان تەنها بەسەر ناوچەکەی دەوروبەری سنووری ئێران زاڵن. سەرەڕای ئەمە، بارزانییەکان توانیویانە بە کۆنترۆڵکردنی وەزارەتەکان پارەی زیاتر بمژن. لە کاتێکدا هەردوو حیزبی کوردی گلەیی لە خێرایی و بڕی گواستنەوەی پارەی بەغدا دەکەن، پارەی زیاتر بە پارتی دیموکراتی کوردستاندا تێپەڕیوە.

پەیوەندییە نزیکترەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان لەگەڵ تورکیا پشتیوانیی دیپلۆماسیی زیاتر بە بنەماڵەی بارزانی دەدات لەوەی تاڵەبانییەکان هەیانە. توانای تاڵەبانییەکان بۆ قاچاغی نەوت لە ئێرانەوە لەوانەیە هەژمارە بانکییەکانیان قەڵەو بکات، بەڵام هیچ خزمەتێکی دیپلۆماسییان لە ڕۆژاوادا پێ ناکات.

پێشمەرگەی هەردوو حیزب یارمەتییەکانیان بۆ ئەمەریکا زۆر گەورە کردەوە، بەتایبەتی دوای سەرهەڵدانی داعش. ترسنۆکیی هەندێک لە پێشمەرگەی بارزانی ڕێی دا داعش کۆمەڵگا ئێزدییەکان بە تەواوی دەستبەسەردا بگرێت. پێنتاگۆن بە پەلە کەلوپەلی بۆ هەولێر نارد، بەڵام مەسعود زۆربەیانی خستە کۆگاوە لەجیاتی بەکارهێنانیان لە بەرەکاندا. لە کۆتاییدا، حەشدی شەعبی ئاڕاستەی شەڕی دژی داعش گۆڕی، لە کاتێکدا پێشمەرگە زۆرتر ڕۆڵی بەرگریی دەگێڕا. لە کاتێکدا داعش بۆ زۆرێک لە کورد بیرەوەرییەکی لەبیرچووە، سەرکەوتنی سەربازیی چەندایەتی و چۆنایەتی بارزانی بەردەوامە.

کشانەوەی هێزەکانی ئەمەریکا و کۆتاییهێنان بە یارمەتییە دارایییەکانی ئەمەریکا بۆ مووچەی پێشمەرگە زنجیرەیەک کاردانەوە دەستپێدەکات کە لەوانەیە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بەرەو ڕووخان ببات. بە نەبوونی مووچە، حیزبەکان ناتوانن پاداشت دابەش بکەن، ئەمەش دینامیکێکی کەمبوونەوەی سەرچاوە و هێزی سەربازی دروست دەکات. هەردوو یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و پارتی دیموکراتی کوردستان زیان دەبینن، بەڵام خەزێنەی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان زوو تر چۆڵ دەبێت. تەنانەت ئەگەر بارزانییەکانیش توشی کشانەوەی ئابووری بن، هاوپەیمانە تورکییەکانیان بە زۆرترین ئەگەرەوە هێڵی ژیانێکیان بۆ درێژ دەکەن، هەروەک چۆن بۆ حەسەن شێخ مەحموودی سەرۆکی سۆماڵ دەکەن. تاڵەبانییەکان ناتوانن پشت بە پشتیوانیی هاوشێوەی ئێران ببەستن بۆ دوو هۆکار، یەکەم ئێرانییەکان خۆیان وێران و بێپارەن، و دووەم ئەو سەرچاوانەی دەتوانن خەرجیان بکەن، بە زۆرترین ئەگەر پێشکەشی حەشدی شەعبی دەکەن.

لەبری ئەوەش لەوانەیە تاڵەبانییەکان هیوایان بە بەغدا ببەستن، بەڕاستی هەمیشە یاریی سیاسیی عێراقیان باشتر کردووە، بەڵام تەنانەت ئەمەش لەوانەیە بەس نەبێت، بەتایبەتی ئەگەر مەسعود، مەسرور، و ئارین بارزانی هەست بە هەلێک بکەن بۆ لێدانێکی کوشندە.

ئەوەی تراژیدییە ئەوەیە کە تاڵەبانییەکان ناتوانن پشت بە پشتیوانیی جەماوەری ببەستن. لەگەڵ ئەوەی قوباد لە بەهاری ڕابردوودا سەردانی کان(Cannes)ی لەسەر کۆنفرانسێکی گرنگ لە واشنتن هەڵبژارد، و نەوەیەکی گەنجتر کە لە ڕەفتار و گەندەڵیی دەسەڵاتی دووانە بێزارە، زۆر کەس لە بنکەی خۆیان لە سلێمانی دڵخۆش دەبن بە لاوازبوونی برا تاڵەبانییەکان. حەزیان لە جەلال بوو، بەڵام دڵسۆزی لە نێوان نەوەکاندا نەما.

هەروەک لەگەڵ لاهوردا ڕوویدا، کاتێک کۆتایی دەسەڵات دێت لەوانەیە خێرا و توندوتیژ بێت. بافڵ و قوباد زیاتر ئەو کاتبەندییە کۆنترۆڵ ناکەن، مەسعود و مەسرور بارزانی و ڕەجەب تەیب ئەردۆغانی سەرۆکی تورکیا کۆنترۆڵی دەکەن.

چی دەتوانێت دوایی بێت؟ هەردوو بافڵ و قوباد پشوو دەبەن. بە زۆرترین ئەگەرەوە، لەوانەیە بڕۆن و بەسادەیی نەتوانن بگەڕێنەوە. تورکیا پێشتر ئاسمانی سلێمانیی داخستووە و لەوانەیە هەردوو بەغدا و هەولێریش هەمان کار بکەن. هەرچەندە تاران بە ڕەوتی نەریتی پشتیوانیی تاڵەبانییەکانی کردووە وەک قەڵغانێک، سەرکردایەتیی ئێران پەیوەندیی بەهێزی لەگەڵ نێچیرڤان بارزانی هەیە و پەیوەندیی هەرچی زیاتر دۆستانەش لەگەڵ مەسرور، بە هۆی هەندێک بەرژەوەندیی بازرگانیی هاوبەشەوە. هاوسەری قوباد ئەمەریکییە و هەردووکیان لە دەوروبەری واشنتن خانووبەرەیان هەیە، هەردوو قوباد و بافڵ بە هەمان شێوە لەوانەیە لە لەندەن کۆتاییان پێ بێت.

لەو کاتەدا، ئەوەی بۆ سلێمانی دێت هەمان ئەندازە گرنگ دەبێت. بزوێنەری ئەم هەموو نائومێدییە لە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و دواتر گۆڕان، لە کەلتووری سلێمانیدا خۆی دەبینێتەوە. هەولێر زۆر دەستەوەستانەیە، سلێمانی زۆر پێشکەوتووخوازتر و لێبووردەترە. گاڵتەجاڕیی کوردستان هەمیشە ئەوە بووە کە لە کاتێکدا بارزانییەکان باسیان لە کردنی هەرێمەکەیان بە دوبەی‌یەکی نوێ دەکرد، مێشکی دوبەی زۆر ئاسانتر بۆ سلێمانی دێت.

ئەگەر تاڵەبانییەکان بڕۆن، پێویستە کورد هیوادار بێت کە مەسرور و ئارین دان بەوەدا بنێن کە سلێمانی ناتوانرێت بە دەمی چەک ناچار بکرێت ببێتە هەولێرێکی نوێ. پێویستە ئەو ئیستیسنایەتیی سلێمانیدا بناسن، پەروەردەی بکەن و تەنانەت بیپارێزن، نەوەک نەوەیەکی نوێی ناکۆکی لە سلێمانیدا بچێنن، نەوەیەک کە دەتوانێت بگەڕێتەوە سەر هەولێر. سلێمانی پێویستی بە دەستێکی نەرم هەیە، و بەو سیاسەتمەدارانەی کە توانای هاوڵاتییانی بەرەو پێش دەهێنن، نەک ئەوەی بیانخنکێنن.