«سندوقی گەشەپێدانی مرۆیی» پارەکەی چی لێدەکات؟

لە سەکۆ گشتییەکانی خۆیدا، «سندوقی گەشەپێدانی مرۆیی» (Human Development Fund، HDF) خۆی وەک ڕێکخراوێکی خێرخوازیی مرۆیی نێودەوڵەتی ناساندووە کە تەرخانکراوە بۆ «شکاندنی بازنەی هەژاری». ئەم سندوقە کە بە شێوەیەکی سەرەکی بەخشەرە موسڵمانە ئەمریکییەکان دەکاتە ئامانج، کۆمەڵێک پڕۆگرامی مرۆیی پێشکەش دەکات، لەوانە خواردنی فریاگوزاری، ئاوی خاوێن و ژێرخانی پاکوخاوێنی، سەرپەرشتیکردنی هەتیوان، و یارمەتیی پزیشکی. لە ٢٧ وڵاتدا کار دەکات، بە جەختکردنەوەیەکی تایبەت لەسەر غەززە.

هەرچەندە ئەم ڕێکخراوە، کە لە ساڵی ٢٠٢٣ دامەزراوە، بە شێوەیەکی ڕوون پڕوپاگەندەی دژە ئیسرائیلی بڵاو ناکاتەوە، بەڵام عومەر سولەیمان (Omar Suleiman)، دامەزرێنەری «پەیمانگای یەقین بۆ لێکۆڵینەوەی ئیسلامی» (Yaqeen Institute for Islamic Research)، کە ڕایگەیاندووە «پڕۆژەی سیۆنیزم بە تەواوی لەسەر لەناوبردنی فەلەستینییەکان بنیاتنراوە»، وەک پاڵپشتێکی بەرچاوی کاری HDF دەردەکەوێت.

بەهۆی پشتگیریی کەسانی وەک سولەیمان و ڕۆشنبیرە بەناوبانگە موسڵمانەکانی تر، وەک ئەلتاف حوسێن (Altaf Hussein) کە دوو خولی سەرۆکایەتیی «یەکێتیی خوێندکارانی موسڵمان» (Muslim Student Association) بردووەتە سەر، ڕێکخراوێک کە لەلایەن ئیخوان موسلیمینەوە دامەزراوە، HDF لە دامەزراندنییەوە گەشەیەکی نائاسایی بەخۆیەوە بینیوە. داهاتەکەی لە ١.١ ملیۆن دۆلار لە ٢٠٢٣ بەرزبووەتەوە بۆ زیاتر لە ٣٣ ملیۆن دۆلار لە ٢٠٢٤، واتە زیادبوونێکی نزیکەی ٣٠٠٠ لەسەدا. ئەم زیادبوونەی بەخشینەکان بە تایبەتی نیگەرانکەرە، بە لەبەرچاوگرتنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ سەرکردە ئیسلامییەکان لە ئەمریکا، پرسیارەکان دەربارەی کارە داراییەکانی، و تۆڕی وەرگرانی بەخشینەکەی، چ لە ناوخۆ و چ لە دەرەوە.

پشتگیریی گشتیی HDF بە زۆری لە کەسایەتییانی وەک سولەیمانەوە دێت، بەڵام سەرکردایەتییەکەی دەستی بۆ جیهانی گرێبەستە فیدراڵییەکانیش درێژ کردووە. محەمەد حوسێن (Mohamed Hussein)، کە لە لیستی ئەنجومەنی جێبەجێکاریی HDF دایە، دامەزرێنەر و بەڕێوەبەری گشتیی Piedmont Global Language Solutionsە، کۆمپانیایەکی بنکە لە ڤێرجینیا کە خزمەتگوزاریی وەرگێڕان و ڕاوێژکاریی کولتووری بۆ وەزارەتی بەرگری، وەزارەتی ئاسایشی نیشتمانی، و ئاژانسە هەواڵگرییە فیدراڵییەکان دابین دەکات.

پەیوەندییەکانی HDF بە «ناوەندی ئیسلامیی دار الفاروق»ەوە

سەرکردەکانی HDF پەیوەندیی نزیکیان بە «ناوەندی ئیسلامیی دار الفاروق» (Dar Al-Farooq Islamic Center) لە بلومینگتۆنی مینیسۆتا هەیە، کە لە کاتی پلانی ساختەکاریی Feeding Our Future وەک شوێنی دابەشکردنی خواردن لە ژێر «پڕۆگرامی فیدراڵیی خۆراکی منداڵان» کاری کردووە. ئەو پلانە بووە هۆی تاوانبارکردنی دەیان کەس بە فێڵکردن بۆ دزینی نزیکەی ٢٥٠ ملیۆن دۆلار کە بۆ دابینکردنی ژەمی خۆراکی بێبەرامبەر بۆ منداڵانی خێزانە کەمداهاتەکان تەرخانکرابوو. ئەو کارگێڕانەی پەیوەندییان بەو شوێنەوە هەبوو، دەیانگوت ژمارەی ژەمە ڕۆژانەکان زۆر بەرزە، بەڵام دواتر دادستانان وەسفیان کردن بە هەڵبەستراو.

یەکێک لە بەرپرسانی HDF کە پەیوەندی بە دار الفاروقەوە هەیە، عەبدولڕەحمان ئادەن کاریە (Abdirahman Aden Kariye)یە، بەڕێوەبەری پێشووی وڵاتی Helping Hand for Relief and Development (HHRD)، ڕێکخراوێکی ناحکوومیی موسڵمانی تر کە لەسەر هاوبەشییە بانگەشەکراوەکانی لەگەڵ «دامەزراوەی فەلاح الإنسانیة» (FIF)، کە ئەمریکا وەک ڕووپۆشی «لەشکەرە تەیبە» دەستنیشانی کردووە، بووەتە جێی چاودێری و لێپێچینەوە، و ئەمەش بووە هۆی لێکۆڵینەوەی بازپرسی گشتیی (Inspector General) USAID. کاریە، کە ئێستا سەرۆک و بەڕێوەبەری گشتیی HDFە، هەروەها وەک ئیمامێک لە دار الفاروق خزمەت دەکات.

کاریە وەک شایەتی بەرگری لە دادگاییکردنی ساڵی ٢٠٢٤ی موختار محەمەد شەریف (Mukhtar Mohamed Shariff) شایەتیی دا، کە ئەندامێکی دێرینی مزگەوتەکەیە و تاوانبار کرا، و چاودێریی لایەنەکانی کاری خۆراکەکەی لەوێ دەکرد. لە شایەتییەکەیدا، کاریە، هاوڕێیەکی دێرینی شەریف، ڕایگەیاند کە دوای بوونی بە ئیمام لە ناوەڕاستی ٢٠٢١ چاودێریی دابەشکردنی خۆراکی لە مزگەوتەکەدا کردووە و پێی وابووە ئەو ژمارانەی ڕاگەیەنراون گونجاون. دادستانان هەندێک لایەنی ئەو شایەتییەیان وەک نادروست وەسف کرد، شایەتانی تر باسی دابەشکردنێکی سنووردارتریان کرد (بە سەرەکی لە ڕۆژانی شەممەدا).

خالید عومەر (Khalid Omar)، بەڕێوەبەری چالاکی و کارە نیشتمانییەکانی HDF، هەروەها وەک بەڕێوەبەرێک لە دار الفاروق کاری کردووە. لە ٢٠٢١دا، لە کاتێکدا ساختەکارییەکە بەردەوام بوو، عومەر ئاهەنگی خەڵاتێکی بەڕێوەبرد کە ڕێزی لە ئەیمی بۆک (Aimee Bock) گرت، کە دواتر وەک کەسایەتییەکی سەرەکی لەو پلانەدا تاوانبار کرا، و بە ئاشکرا ستایشی کرد وەک سەرکردەیەکی بەهێزی کۆمەڵگە و هەروەها پڕۆگرامی Feeding Our Future.

عومەر هەروەها ڕێکخەرێکی پلەبەرزی ISAIAHە و لەگەڵ Faith in Minnesota کار دەکات، کە هەردووکیان تۆڕی بەرگریکاریی جۆری 501(c)(4)ن و لەسەر جوڵاندنی سیاسی چڕبوونەتەوە، لەوانە کەمپین دژی جێبەجێکردنی یاسای کۆچی فیدراڵی. لە سەرەتای ٢٠٢٦دا لە کاتی چالاکیی توندی جێبەجێکردنی یاسای کۆچی فیدراڵی کە بە Operation Metro Surge ناسراوە، ئەم تۆڕانە پێشەنگایەتیی خۆپیشاندانی گشتیی بەربڵاویان کرد، کە لە ڕۆژێکی گەورەی چالاکیدا لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ گەیشتە لووتکە. لەو ڕۆژەدا، ISAIAH و Faith in Minnesota خۆپیشاندانێکی گشتییان لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی مینیاپۆلیس-سێنت پۆڵ ڕێکخست، کە دەیان چالاکوان و پیاوی ئایینی بە تۆمەتی سەرپێچیی مەدەنی و دەستدرێژی سەر موڵک دەستگیر کران.

وەرگرانی بەخشینەکانی HDF

بەپێی داواکارییە باجییەکانی ساڵی ٢٠٢٤ی HDF بۆ IRS، کە دەڵێن بارەگای ڕێکخراوەکە لە میشیگانە، ١٦,٠٩٢,٦٦٧ دۆلار لە داهاتەکەی بەخشینی ڕاستەوخۆ بووە، نزیکەی ٥٠ لەسەد. نیوەکەی تر، ١٦,٢٨٦,٠٢٥ دۆلار، پێکهاتبوو لە «بەخشینی ناپارەیی» بە شێوەی دەرمان و پێداویستیی پزیشکی، کە بەپێی بڕی دۆلارەکە، وا دیارە لە کۆتایی ساڵی دارایی ٢٠٢٤دا دابەشنەکراو مابوونەوە.

لەگەڵ ئەوەی ڕاگەیەنراوە نیوەی داهاتەکەی تا کۆتایی ٢٠٢٤ دابەشنەکراوە، شێوازی خەرجکردنی نیوەکەی تر ئەو ئامێرە چالاک و بەتینەیە دەردەخات کە ئەم کارە دەجوڵێنێت. HDF، کە وەڵامی پرسیارەکانی Focus on Western Islamismی نەدایەوە، بە شێوەیەکی بەرچاو زیاتری لەسەر ڕیکلام خەرج کردووە (٣.١٣ ملیۆن دۆلار) لەو ٢.٦٩ ملیۆن دۆلارەی کە لە ٢٠٢٤دا بە وەرگرانی بەخشین لە ئەفریقیا و ئاسیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست داوە.

لە ٢٠٢٤دا، HDF ڕایگەیاند کە ٣,١٣٢,١٧٠ دۆلاری لەسەر «ڕیکلام و بانگەشە» خەرج کردووە، نزیکەی ٢٧ لەسەدی هەموو بودجەی خەرجییەکانی، سەرەڕای ئەوەی بە ئاشکرا بانگەشەی ئەوە دەکات کە تەنیا ٩ لەسەدی بەخشینەکان بۆ تێچووی بازاڕکردن و کارگێڕی بەکاردێت.

لە هەوڵێکی ئەگەریدا بۆ ئەوەی ڕیکلامەکەی نەبێتە هۆی هەڵدانی ئاڵای سوور لە ماڵپەڕەکانی چاودێریی خێرخوازی وەک Charity Navigator، کە ڕێکخراوەکانی خاوەن تێچووی بەرزی نائاساییی کۆکردنەوەی پارە سزا دەدەن، وا دیارە HDF شێوازێکی ژمێریاری بەکاردەهێنێت کە بە «دابەشکردنی تێچووی هاوبەش» (joint-cost allocation) ناسراوە. بە ڕاگەیاندنی ئەوەی ڕیکلامەکانی کۆکردنەوەی پارەکەی مەبەستێکی «پەروەردەیی» یان «پڕۆگرامی»شی هەبووە، داواکارییە باجییەکانی HDF تێچووێکی هاوبەشیان لە نێوان «خزمەتگوزاریی پڕۆگرام» و «تێچووی کۆکردنەوەی پارە» بە دابەشکردنێکی بیرکاریی تەواوی ٥٠/٥٠ دابەش کردووە، بە تەواوی ١,٥٦٦,٠٨٥ دۆلار لە هەر بەشێکدا ڕاگەیەنراوە.

ئاشکراکردنە داراییەکان هەروەها دەریدەخەن کە ملیۆنان دۆلار دراوە بە تۆڕێک لە ڕێکخراوە ناحکوومییە ئەمریکییەکان کە پەیوەندییان بە سەرکردایەتیی ڕێکخراوەکەوە هەیە. ئەم ڕێکخراوە سەرەکییانەی بەخشینیان وەرگرتووە، بەڕێوەبردن و حوکمڕانییەکی تێکەڵیان لەگەڵ خودی HDF هەیە، کە سیستەمێکی دروست کردووە کە تێیدا پارەکان لە نێوان دامەزراوەی زۆر پەیوەست بەیەکەوە لە ناو ئەمریکا گواستراونەتەوە، لە جیاتی ئەوەی شوێنپێیان بۆ پڕۆژە مرۆییەکان ڕوون بێت.

«پەیمانگای مفتاح» (Miftaah Institute) لە وارێنی میشیگان، ٧٢٢,٠٠٠ دۆلاری لە HDF وەرگرتووە. هەرچەندە وەرگری بەخشینەکە لە داواکاریی باجییەکەدا بە ناوی «International Islamic Faith» تۆمار کراوە، بەڵام ژمارەی باجیی دراو ڕاستەوخۆ لەگەڵ EIN فەرمیی مفتاح دەگونجێت: 85-0828075. مفتاح هەروەها لەگەڵ HDF وەک ڕێکخراوێکی هاوبەشی دار الفاروق تۆمارکراوە، و زانایانی بەشداریی کۆبوونەوەکانی کۆکردنەوەی پارەی HDF دەکەن. پەیمانگای مفتاح وەک هێلانەیەکی ئایدیۆلۆژی بۆ ئیسلامگەریی ڕادیکاڵ لە ڕۆژئاوا کار دەکات، بەوەی سەکۆ بۆ کەسایەتییە توندڕەوەکان وەک شێخ یاسر قاضی (Yasir Qadhi) و عومەر سولەیمان دابین دەکات. لە ڕێگەی هاوپەیمانیی ستراتیژی لەگەڵ ڕێکخراوەکانی وەک «پەیمانگای قەڵەم» (Qalam Institute)، مفتاح ئاژینداکانی ئیسلامگەریی فرەنەتەوەیی بۆ بینەری ئەمریکی ئاسایی دەکاتەوە.

HDF هەروەها ٢٥٠,٥١٠ دۆلاری بە «پەیمانگای الجزری» (Al Jazari Institute) بەخشیوە، ڕێکخراوێکی تر کە پەیوەندی بە دار الفاروقەوە هەیە. پەیمانگای الجزری تەنها وەرگرێکی سەربەخۆ نییە، ئەو ڕێکخراوە ناحکوومییە دایکە و پڕۆگرامی سەرەکیی خوێندنگە ئایینییەکەیە کە ناوەندی دار الفاروق ڕاستەوخۆ لە ژێریدا کار دەکات. بە چۆراندنی چارەک ملیۆن دۆلار بۆ پەیمانگای الجزری، HDF بووە گەورەترین بەخشەری ئەو دامەزراوەیە.

بەخشینێکی تر بە بڕی ٥٢,٠٠٠ دۆلار درا بە «دامەزراوەی قەڵەم» (Qalam Foundation)، کە سەرکردایەتییەکەی لەگەڵ «ئەنجومەنی ڕێنماییی شەریعەت»ی HDF تێکەڵ دەبێت لە ڕێگەی «پەیمانگای قەڵەم»ی بنکە لە تێکساسەوە، بە تایبەتی لە ڕێگەی شێخ عەبدولناسر جەنگدا (AbdulNasir Jangda)، دامەزرێنەر و سەرۆکی قەڵەم.

قەڵەم گرنگترین و کاریگەرترین ڕێکخراوی دیوبەندی لە ئەمریکایە، کە وەک خوێندنگەیەکی سەرەکیی ڕاهێنان کار دەکات بۆ چاندنی ئیمام و پەروەردەکار و سەرکردەی کۆمەڵگەی توندڕەو لە مزگەوتەکانی سەرانسەری وڵاتدا. ئەمە سەرکردە سەرەکییەکان دەگرێتەوە وەک عەبدولناسر جەنگدا و حوسەین کەمانی (Hussain Kamani)، کە پاساویان بۆ سزا توندڕەوە نەریتییەکان و کۆیلایەتیی سێکسی هێناوەتەوە و کوشتنی زیناکارانیان ڕەوا زانیوە. کەمانی کۆمەڵگەی دنیاییی ڕۆژئاوای بە «پیسایی» ناوزەد کرد و ڕایگەیاند: «ئێمە دەوردراوین بە پیسایی … ژینگەکەمان پڕە لەم پیساییە، بەرەو هەر لایەک بڕۆین.»

بە گشتی، زیاتر لە ١ ملیۆن دۆلار ئاراستەی تۆڕێکی پەیوەستی ڕێکخراوەکان کراوە کە پەیوەندییان بە بەڕێوەبەرانی HDFەوە هەیە.

لە کاتێکدا شوێنپێی پارەی ناوخۆ گەڕانەوەی بۆ دەکرێت، شوێنپێی پارەی نێودەوڵەتی نەناسراویی تەواو پێشکەش دەکات. HDF ناوی وەرگرانی بیانیی بە تەواوی بەتاڵ هێشتووەتەوە، و پارەکانی لە بلۆکی جوگرافیی گشتگیردا کۆکردووەتەوە. HDF ڕایدەگەیەنێت کە تەنها کەمێک زیاتر لە ٢ ملیۆن دۆلاری بە وەرگرانی ناڕوون لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقیا داوە، ٥٥٨,٠٠٠ دۆلار بە وەرگرانی بێناو لە بەشەکانی تری ئەفریقیا، و کەمێک کەمتر لە ٥٠,٠٠٠ دۆلار بە وەرگرانی بێناو لە باشووری ئاسیا.

داواکارییە باجییەکانی HDF ڕایدەگەیەنن کە هیچ نووسینگە، کارمەند و بریکارێکی لە دەرەوەی ئەمریکا نییە، کە ئاماژەیە بۆ ئەوەی HDF بە تەواوی وەک ڕێکخراوێکی دابینکەری پارەی گواستنەوەی نەبینراو کار دەکات. نەبوونی کارمەندی نێودەوڵەتی کە لە داواکارییە فیدراڵییەکاندا ڕاگەیەنراوە، پێچەوانەی کەرەستەی بازاڕکردنییەکەیەتی. لە پۆرتاڵی Gaza Reliefیدا، HDF ڕایدەگەیەنێت کە هێزی کاری لە مەیدان بە «زیاتر لە ٩٠ ئەندامی تیم» لە ناو غەززە دەپارێزێت کە کاروانی پزیشکیی جوڵاو، چێشتخانەی ژەمی گەرم، و قوتابخانەی پەسەندکراو لەلایەن وەزارەتی پەروەردەی حەماسەوە بەڕێوە دەبەن. HDF هەروەها بانگەشەی ئەوە دەکات کە گواستنەوەی یارمەتیی ماددی لە ڕێگەی دەروازە سنوورییەکانەوە بۆ ناو غەززە دەکرێت «بە توندی بە سنووردارییە ئەمنییەکان کۆت بکرێت». لە ئەنجامدا، HDF ڕایدەگەیەنێت کە پشت بە «کڕینی پێداویستییە بەردەستەکان لە کۆگاکانی ناوخۆ» دەبەستێت کە پێشتر لە ناو غەززەدان.

سەرکردایەتیی HDF بە ڕوونی ئاگاداری ئەو چاودێرییەیە کە خێرخوازییە موسڵمانەکان لە سیستەمی داراییدا ڕووبەڕووی دەبنەوە. لە پۆستێکی ٢٠٢٤ لەسەر لاپەڕەی فەیسبووکییەکەیدا، HDF ڕایگەیاند کە بەڕێوەبەری گشتی عەبدولڕەحمان کاریە پێشوازیی لە ئیرشاد ڕەشید (Irshad Rasheed)، سەرۆکی بەشی بانکداریی ئیسلامی لە Stearns Bank N.A.، کردووە لە نووسینگەی ڕێکخراوەکە لە مینیاپۆلیس بۆ «لێکۆڵینەوە لە دەرفەتەکانی هاوکاری». هۆکاری ڕاگەیەنراو بریتی بوو لە بەهای «پەیوەندیی بەهێز لەگەڵ بانکەکان، بە تایبەتی بۆ ئەو خێرخوازی و ڕێکخراوانەی بنەمای موسڵمانییان هەیە و زۆرجار ڕووبەڕووی ئاستەنگی دەرکردن لە سیستەمی بانکی دەبنەوە».

ئەنجامەکە ئەمەیە: HDF، خێرخوازییەک کە لە دووەم ساڵی کارکردنیدا ٣٣ ملیۆن دۆلاری کۆکردەوە، زیاتری لەسەر ڕیکلام خەرج کرد وەک لەوەی لە دەرەوەی وڵات بەخشیویەتی، زیاتر لە ١ ملیۆن دۆلاری ئاراستەی ڕێکخراوەکان کرد کە لەلایەن سەرکردایەتیی خۆیەوە بەڕێوە دەبرێن، و ملیۆنان دۆلاری تری بۆ وەرگرانی بیانی ڕاگەیاند کە ڕەتیکردەوە ناویان بهێنێت، لە کاتێکدا بە بەخشەران دەڵێت نەوەد کەس لە هەرێمێکدا دامەزراندوون کە داواکارییە فیدراڵییەکانی دەریدەخەن هیچ کەسێکی تێدا نییە. ڕێکخراوێک کە بەم خێراییە لەسەر بنەمای متمانەی بەخشەرانی گەشەی کردووە، قەرزاری ئەوانە و ئەو ڕێکخەرانەشە کە لێبوردنی باجییان پێداوە، کە ژمێریارییەکی تەواوتری لەوە پێشکەش بکات کە داواکارییە باجییەکانی خستوویانەتە ڕوو.