بۆچی هێرشی مووشەکی بۆ سەر شارەکانی ئیسرائیل بە دەگمەن دەگاتە دادگاییکردن

لە ١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥دا، مووشەکێکی ئێرانی کەوتە سەر سەنتەری پزیشکی سۆرۆکا لە بیرشێڤا، چەند هاوڵاتییەکی مەدەنی بریندار کرد و زیانی گەیاندە یەکێک لە گەورەترین نەخۆشخانەکانی باشووری ئیسرائیل. بەپێی یاساکانی نێودەوڵەتی جەنگ، نەخۆشخانەکان پارێزگارییەکی تایبەتیان هەیە. پاراستنی نەخۆش و برینداران بنەمای سەرەکی ڕێککەوتننامەی جنێڤی ١٨٦٤ بوو. ئەوان ئامانجی یاسایی نین، مەگەر ئەوەی بۆ مەبەستی سەربازی بەکاربهێنرێن. هیچ بانگەشەیەکی لەم جۆرە لەگەڵ هێرشەکەی سەر سەنتەری پزیشکی سۆرۆکادا نەبوو. هەرچەندە ڕووداوەکە بووە مانشێتی ڕۆژنامەکان، بەڵام نەبووە هۆی هیچ کردارێکی یاسایی.

ئەو هێرشە ڕووداوێکی تەنیا نەبوو. لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦دا، دوای ئەوەی حیزبوڵڵا سالڤۆیەک لە مووشەک دەرکرد، ئاژیرەکان لە تل ئەڤیڤ لێدران. کاتێک سیستەمی ئاگادارکردنەوە چالاک بوو، هاوڵاتییانی مەدەنی لە سەرانسەری شارەکەدا چوونە ناو پەناگەکان، لە کاتێکدا مووشەکەکان گەڕەکانی مەدەنییان کردبووە ئامانج.

گرووپەکانی تریش وەک حووسییەکانی یەمەن هەروەها مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانیان بەرەو ئیسرائیل هاویشتووە و بەڵێنی زیاترشیان داوە. حەماس ڕۆکێتی ئاراستەنەکراوی بەرەو ئەشکەلۆن هاویشتووە، کە هاوڵاتییانی مەدەنی ناچار کردووە بچنە ناو پەناگەکان و تیمەکانی فریاگوزاریشی خستووەتە سەر شەقامەکان. ئەنجامدەرەکان لەوانەیە جیاواز بن، بەڵام شێوازی ستراتیژی هەر وەک خۆی ماوەتەوە. مووشەک و ڕۆکێت ئاراستەی ناوچە مەدەنییەکان دەکەن، بۆ دروستکردنی ترس، زیانگەیاندن بە موڵک، و بریندارکردن یان کوشتنی هاوڵاتییانی مەدەنی.

یاسای مرۆڤدۆستانەی نێودەوڵەتی هێرشی ڕاستەوخۆی ئامانجدار لەسەر هاوڵاتیانی مەدەنی قەدەغە دەکات، هەروەها بە تایبەتی ئەو هێرشانە قەدەغە دەکات کە ناتوانن جیاوازی لەنێوان ئامانجی مەدەنی و سەربازی بکەن. هەردوو ڕۆکێتی ئاراستەنەکراو و بۆمبە خۆشەییەکان کە بە شێوەیەکی بێجیاوازی بەرەو شارەکان دەهاوێژرێن، دەکەونە ناو ئەو بەشی دووەمەوە. ئەم قەدەغەکردنە نێودەوڵەتییە بە شێوەیەکی گشتگیر جێبەجێ دەبێت، بێ ئەوەی گرنگ بێت کێ ئەم جۆرە هێرشانە دەکات.

بەشێک لە کێشەکە لە دەسەڵاتی دادوەری و ئیرادەی سیاسیدا دایە، چونکە زۆرێک لەو گرووپانەی بەرپرسیارن لەم هێرشانە، لە دەرەوەی دەسەڵاتی ئەو دادگایانە کار دەکەن کە لە دۆخی ئاسایی داوای لێپرسینەوەیان لێدەکرا. سەرکردایەتییان لە خاکێکدا نیشتەجێیە کە دەستگیرکردن تێیدا زۆر دوورە، و ئەو دەوڵەتانەی خانەخوێیان دەکەن یان پشتگیرییان لێ دەکەن، هاندەرێکیان نییە بۆ هاوکاری لەگەڵ جێبەجێکردنی یاسا. میکانیزمە نێودەوڵەتییەکان بوونیان هەیە، بەڵام پشتیان بە کردارێکی دەوڵەتان دەبەستێت بۆ جێبەجێکردنیان. بەبێ ئەو هاوکارییە، ڕێڕەوی لە سەرپێچییەوە بۆ دادگاییکردن زۆر پێش ئەوەی بگاتە ژوورێکی دادگا لێ دەشێوێتەوە.

ڕێکخراوە سەربەخۆکان هەمان شت دەڵێن. ڕێکخراوی چاودێری مافی مرۆڤ (Human Rights Watch) گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی کە هێرشە مووشەکییە دواییەکان بۆ سەر ئیسرائیل، لەوانە ئەوانەی بۆمبی خۆشەییان تێدا بەکارهاتووە، بێجیاوازی بوون و لەوانەیە ببنە تاوانی جەنگی. لیژنەی نێودەوڵەتی خاچی سوور ئاگاداری کردووەتەوە کە بۆمبە خۆشەییەکان هاوڵاتیانی مەدەنی دەخەنە مەترسییەوە، هەم لە کاتی هێرشەکەدا و هەم ماوەیەکی دوورودرێژ دواتریش، کاتێک پارچە تەقیوەنەکراوەکان بەسەر زەویدا بڵاو دەمێننەوە. ئەمانە یاسای جێگیرکراون.

ئەوەی ناسینەوەی سەختترە، بوونی هەر هەوڵێکی بەردەوامە بۆ جێبەجێکردنی ئەم یاسایانە. مووشەک دەکەوێت، ئاژیر لێدەدرێت، میلیشیایەک بە ئاشکرا بەرپرسیارێتی ڕادەگەیەنێت، پاشان میکانیزمی پێویستی جێبەجێکردن وێنە دەهێنێت و لەناکاو دەشێوێتەوە. هەوڵی کەم هەیە بۆ شوێنکەوتنی دەستگیرکردن، تۆمەتبارکردن، یان دادگاییکردنی پەیوەست بەم هێرشانەی سەر ناوەندە دانیشتوویییە ئیسرائیلییەکان.

ئەم بۆشاییە زیاتر بەرچاو دەکەوێت چونکە ڕاستییە بنەڕەتییەکان شاراوە نین. ڕاگەیەندراوەکانی حیزبوڵڵا هێرشەکان بە بارودۆخی ململانێی بەردەوامەوە دەبەستنەوە، لە کاتێکدا بەرپرسانی حووسی بە ئاشکرا باسی ئۆپەراسیۆنەکانیان دەکەن، و حەماسێش زۆر جار خۆی دەخاتە پێشەوەی ئەوەی ناوی بۆ ڕۆکێت‌بارانکردنی شارە ئیسرائیلییەکان تۆمار بکرێت. لە زۆر حاڵەتدا، دیاریکردنی بەرپرسیارێتی پێویستی بە لێکۆڵینەوەیەکی ئاڵۆز نییە، چونکە ئەنجامدەرەکان نەک تەنها خۆیان ناساندووە، بەڵکو خۆیان بەرپرسیارێتی ئەم هێرشانەش وەردەگرن.

میکانیزمە یاساییەکان بوونیان هەیە. یاسای نێودەوڵەتی ڕێگا بۆ لێپرسینەوە دەکات و دادگاکان لە هەندێک مەرجدا دەسەڵاتی دادوەرییان هەیە. یاساکانی سزادان دەتوانن تاکەکەسان و ڕێکخراوەکان بکەنە ئامانج. کێشەکە نەبوونی جێبەجێکردنی ئەم ئامرازانەیە کاتێک قوربانییانی هێرشەکان ئیسرائیلین.

کاتێک هێرش بۆ سەر نەخۆشخانە و شارەکان بە دادگاییکردن کۆتایی پێ نایەت، یاسا دەست بە لەدەستدانی هێزی خۆی دەکات. وەک بەشێک لە زمانی دیپلۆماسی و ڕاپۆرتکردن دەمێنێتەوە، بەڵام ناترسێنێتەوە. کێشەکە، ئەوا ناوەڕۆکی یاسا نییە، بەڵکو جێبەجێکردنی بەردەوام و یەکسانی ئەوەیە. وەڵامێکی جدی داوای یاسای نوێ ناکات، بەڵکو پێویستی بە جێبەجێکردنی یەکسانی ئەو یاسایانە هەیە کە هەن. سیاسەتدانەران و دامەزراوە یاساییەکان دەتوانن ڕووداوەکان دیاری بکەن، بەرپرسیارێتی دیاری بکەن، و لەو شوێنانەی دەسەڵاتی دادوەری ڕێگا دەدات کردار بکەن، لەوانە سزادان و دەستگیرکردن.

بە تایبەتی لە حاڵەتی ئیسرائیلدا، وا دەردەکەوێت حەزی زۆر کەم هەیە بۆ جێبەجێکردنی یاساکانی جەنگ لە دژی ئەوانەی هاوڵاتییانی مەدەنی دەکەنە ئامانج. تا ئەو کاتەی ئەمە نەگۆڕێت، ئەو بۆشاییەی لەنێوان یاسا و جێبەجێکردندا هەیە بە شێوەیەکی ناوازە فراوان دەمێنێتەوە.