ئێران بە هێرش بۆ سەر نەخچیڤان پەیام بۆ ئازەربایجان و ئیسرائیل دەنێرێت

هێرشی درۆن لە ٥ی ئازاری ٢٠٢٦ بۆسەر ئێکسکلەیڤی ئازەربایجان (نەخچیڤان)، نیشانەی هەوڵێکی ژمێردراوی ئێران بوو بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی ڕووبەڕووبوونەوەکەی لەگەڵ ئیسرائیل و وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. بە ئامانجگرتنی پارچەی دابڕاوی ئازەربایجان لە نزیک سنووری باکووریی خۆیدا، تاران دەیویست پەیامێکی دووانە بنێرێت: ئاگادارکردنەوەی ئیسرائیل لەوەی ئەو پێگانەی بۆ ژێرخانی هەواڵگری بەکاریان دەهێنێت بەرچاون، و ئاگادارکردنەوەی ئازەربایجان لەوەی هاوکاریی پاراستنی لە کاتی جەنگدا لەگەڵ ئۆرشەلیم قووڵتر نەکات. دەسەڵاتدارانی ئازەربایجان ڕایانگەیاند کە درۆنەکان لە خاکی ئێرانەوە بەڕێکەوتوون و ژێرخانی شارستانیان لێداوە، لەوانە تێرمیناڵی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی نەخچیڤان و قوتابخانەیەک لە گوندی شەکەراباد.

تاران بەرپرسیارێتی ڕەتکردەوە. بەرپرسانی ئێرانی، لەوانە جێگری وەزیری دەرەوە Kazem Gharibabadi، وتیان ئەم هێرشە لەوانەیە ئۆپەراسیۆنێکی ئاڵای درۆیین بووبێت بۆ زیانگەیاندن بە پەیوەندییەکان لە نێوان دەوڵەتە موسڵمانەکان. ئەم جۆرە ڕەتکردنەوانە شێوازێکی ناسراوی ئێران دەردەخەن: گوشاری سەربازی بەکاردهێنێت، لە هەمان کاتدا دەهەوێت دەرگای ڕەتکردنەوەی قەبولپێکراو بۆی هەبێت.

هەڵبژاردنی نەخچیڤان گرنگ بوو. نەخچیڤان، کە ئێکسکلەیڤی ئازەربایجانە، سنووری هەیە لەگەڵ ئێران، ئەرمەنستان و تورکیا. جوگرافیایەکەی ڕێگە بە ئێران دەدات دەستڕاگەیشتنی سەربازی خۆی نیشان بدات، لە هەمان کاتدا مەترسی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئازەربایجان لە خاکی سەرەکیی ئەم وڵاتەدا کەم دەکاتەوە.

ئەم هێرشە هەروەها لە چوارچێوەی خراپبوونی پەیوەندییەکانی ئێران-ئازەربایجاندا دێت. هەردوو وڵات سنوورێکی نزیکەی ٤٢٨ میلیان هەیە، و ئێران خاوەنی دانیشتووانێکی زۆری ئازەری-ڕەگەزە کە ژمارەیان بە نێوان ١٥ ملیۆن بۆ ٢٠ ملیۆن کەس خەمڵێنراوە. سەرکردەکانی ئێران لە ماوەیەکی درێژدا نیگەران بوون لەوەی پەیوەندییە نزیکەکانی نێوان باکو و هاوبەشە ڕۆژئاواییەکان بتوانێت هەستی جیاخوازی لە ناوەوەی ئێراندا هانبدا.

پێشهاتەکانی ناوچەکە لە ساڵانی ڕابردوودا ئەم نیگەرانییانەیان چڕتر کردووەتەوە. سەرکەوتنەکانی ئازەربایجان لە ململانێکانی قەرەباغی کوهستانی ساڵانی ٢٠٢٠ و ٢٠٢٣ پێگەی سەربازی ئەم وڵاتەیان لە باشووری قەفقاس بەهێز کرد و هاوپەیمانێتییەکەی لەگەڵ تورکیا پتەوتر کرد. لە هەمان کاتدا، ئازەربایجان هاوکاریی بەرگری لەگەڵ ئیسرائیل قووڵتر کردەوە. کۆمپانیا ئیسرائیلییەکان بەشێکی بەرچاو لە کەرەستەی سەربازی پێشکەوتووی ئازەربایجان دابین دەکەن، لەوانە درۆن و سیستەمی مووشەک.

بەرپرسانی ئێرانی ئازەربایجان تاوانبار دەکەن بەوەی ڕێگە بە خزمەتگوزارییە هەواڵگرییەکانی ئیسرائیل دەدات لە خاکەکەیەوە کار بکەن. تاران دەڵێت ئەم جۆرە هاوکارییە ڕێگە بە چاودێری کردنی دامەزراوە ئەتۆمی و سەربازییەکانی ئێران دەدات، بە تایبەتی لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران لە نزیک تەبریزی. جا ڕاست بن یان نا، ئەم بانگەشانە بیرکردنەوەی ستراتیژی ئێران ئاراستە دەکەن.

دوورەدەستی جوگرافیایی نەخچیڤان گرنگی ستراتیژیی ئەوەی زیاتر بەرز دەکاتەوە. ئێکسکلەیڤەکە بە خاکی ئەرمەنستان لە خاکی سەرەکی ئازەربایجان جیاکراوەتەوە و پشت بە ڕێگا گواستنەوە لاوازەکان دەبەستێت. ئێران دژایەتی ئەو کۆریدۆرە پێشنیارکراوە دەکات کە خاکی سەرەکی ئازەربایجان بە نەخچیڤانەوە لە ڕێگەی ئەرمەنستاندا دەبەستێتەوە، بەو دەلیلەی کە پڕۆژەکە کاریگەری تورکیا بەهێز دەکات، هەروەها ڕۆڵی ئێران وەک ناوەندێکی گواستنەوەی ناوچەیی کە قەفقاس و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەیەکەوە دەبەستێتەوە لاواز دەکات.

کاتێک سەرکردەکانی ئێران هەوڵیان دەدا گوشار بۆ سەر واشنتن و ئۆرشەلیم فراوان بکەن بە فراوانکردنی ئامانجەکان بۆ دەرەوەی ئێران و ئیسرائیل، نەخچیڤان ئامانجێکی لەبار بوو. فڕۆکەخانەکە نزیکەی شەش میل لە سنووری ئێرانەوە دوورە، ئەمەش توانای ئازەربایجان بۆ ڕاگرتنی درۆنەکان کەم دەکاتەوە. بە هێرشکردنە سەر فڕۆکەخانەی نەخچیڤان، ئێران نیشانیدا کە ئەو ژێرخانەی لەوانەیە پەیوەندی بەم چالاکییانەوە هەبێت هێشتا لاوازە، و هەروەها نرخی هاوکاریی باکو لەگەڵ ئۆرشەلیم بەرز دەکاتەوە. هێزەکانی ئازەربایجان یەک درۆنیان ڕاگرت، بەڵام نەیانتوانی ڕێگە لە ئەوانی تر بگرن لە لێدانی ئامانجەکانیان. شیکەرەوان پێیان وایە چەکانەی بەکارهێنراون لەوانەیە تەقەمەنی گەڕاو (لوێتەرینگ) بووبن، هاوشێوەی ئەو سیستەمانەی ئێران لە ململانێکانی تری ناوچەکەدا بەکاری هێناون. ئەم جۆرە چەکانە ڕێگە بە هێرشی سنووردار دەدەن بۆ سەر ژێرخانی کەم‌پارێزراو، لە هەمان کاتدا ناڕوونی ئۆپەراسیۆنی دەپارێزن.

ئامانجگرتنی نەخچیڤان هەروەها مەترسی دەستێوەردانی سەربازیی یەکسەری تورکیا سنووردار دەکات. هێرشێکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر خاکی سەرەکی ئازەربایجان لەوانەبوو وەڵامێکی بەهێزتری لێبکەوێتەوە بەپێی ڕاگەیەندراوی شوشای ٢٠٢١، کە هاوکاریی بەرگری نێوان ئەنقەرە و باکووی فەرمی کرد.

لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم ستراتیژە مەترسی تێدایە. ئازەربایجان ئاگاداری داوەتەوە کە لەوانەیە بە شێوەی سەربازی وەڵام بداتەوە، ئەمەش ئەگەری هێرشە تۆڵەسەندنەوەییەکان یان پەرەسەندنی سەرەوسنوور بەرز دەکاتەوە. تورکیا هاوبەشێتییەکی ستراتیژی نزیک لەگەڵ ئازەربایجان دەپارێزێت، و ڕووسیا بەردەوامە لە بەکارهێنانی کاریگەری لە سەرانسەری باشووری قەفقاس. ناجێگیری لە ناوچەکەدا ژێرخانی وزەی بەرفراوانتر لە مەترسیدا دەخات. ئێرانیش بازرگانییەکی بەرچاوی لەگەڵ ئازەربایجان هەیە و لە مامەڵەی گۆڕینی گاز (سواپ) هاوکاری دەکات. ململانێی سەربازی ڕاستەوخۆ بەرژەوەندییەکانی وزەی ئێران لاواز دەکات ئەگەر باکو واز لە دابینکردنی کەناڵێک بۆ تاران بهێنێت بۆ تێپەڕاندنی قەدەغە و سنوورداریی هەناردە.

هێرشی ئێران بۆ سەر نەخچیڤان هەم کاریگەری و هەم مەترسی تاکتیکە سەربازییە ڕەتکردنەوەئاسانەکان دەخاتە ڕوو. بە ئامانجگرتنی پارچەیەکی لاواز لە نزیک سنووری خۆی، تاران ئاگاداری ئیسرائیلیدا کە پێگە هەواڵگرییەکانی باکوور هێشتا بەرچاون، و لە هەمان کاتدا ئاگاداری ئازەربایجانی دا کە هاوبەشێتیی ئەمنییەکەی لەگەڵ ئیسرائیل تێچووی ستراتیژی گەورەتری لێدەکەوێتەوە. بەڵام ستراتیژییەکانی گوشاری ژمێردراو زۆرجار ئەنجامی پێشبینین‌نەکراو دەهێنن. ئەوەی ئێران وەک ئاماژەیەکی کۆنترۆڵکراو مەبەستی بوو، لەوانەیە لە جیاتی ئەوە هەستیاربوونی ناوچەکە چڕتر بکاتەوە.